Кіріспе

Жүректің жеткілікті қан ағынын қамтамасыз ете алмауы – жедел медициналық жағдай. Жүрек жеткіліксіздігінің жиі кездесетін себептері: коронарлық артерия ауруы, жүрек ұстамасы, жоғары қан қысымы, қарыншалық фибрилляциясы, клапандық жүрек ауруы, алкогольдің шамадан тыс қолданылуы, инфекция және кардиомиопатия. Сол жақ жүрек жеткіліксіздігі төмендетілген эжекциялық фракциямен немесе сақталған эжекциялық фракциямен болуы мүмкін. Диагноз симптомдарға, физикалық тексерулерге және эхокардиографияға негізделеді. Емдеу ауырлығына және жағдайға байланысты. Сол қарынша дисфункциясына байланысты жүрек жеткіліксіздігінде ангиотензин конверттеуші ферменттің ингибиторлары, ангиотензин рецепторларының блокаторлары немесе ангиотензин рецепторлық неприлизин ингибиторлары, сондай-ақ бета-блокаторлар, минералокортикоид рецепторларының антагонистері және SGLT2 ингибиторлары ұсынылады. Кейбір орташа немесе ауыр жағдайларда жүрек ресинхронизациялық терапиясы (ЖРТ) немесе жүрек жиырылғыштық модуляциясы тиімді болуы мүмкін. Барлық басқа шараларға қарамастан, ауыр жағдайда жүрекке көмектесетін құрылғы, қарыншалық көмектесетін құрылғы немесе кейде жүрек трансплантациясы ұсынылуы мүмкін. Жүрек жеткіліксіздігі – жиі кездесетін, қымбат және қауіпті жағдай. Жүрек жеткіліксіздігі көбінесе бүйректер мен бауыр сияқты басқа да күрделі органдардың жеткіліксіздігіне қарағанда денсаулыққа ауыр зардаптар келтіреді. 2015 жылы әлемде шамамен 40 миллион адам бұл аурудан зардап шекті. Жалпы алғанда, жүрек жеткіліксіздігі ересектердің шамамен 2%-ына, ал 70 жастан асқандардың 10%-дан астамына әсер етеді. Жүрек жеткіліксіздігі ежелгі заманнан бері белгілі; ол шамамен б.з.д. 1550 жылғы Эберс папирусында айтылған.

Анықтама

Жүрек жетіспеушілігі – ауру емес, синдром – жүректің тыныш күйде немесе физикалық белсенділік кезінде қан айналымын қолдау үшін қанды сору қабілетінің төмендеуінен туындаған белгілер мен симптомдар жиынтығы. Жүрек жетіспеушілігі бар адамдарда пульстік қысым, яғни систолалық ("жоғарғы сан") және диастолалық ("төменгі сан") қан қысымы арасындағы айырмашылық, көбінесе төмен/тар (систолалық деңгейдің 25% немесе одан аз) болады, бұл ерте ескерту белгісі болуы мүмкін. Жүрек жетіспеушілігінің симптомдары дәстүрлі түрде сол және оң жақтық бөлініске ие, себебі сол және оң қарыншалар қан айналымының әртүрлі бөліктерін қамтамасыз етеді. Екі қарыншалық жүрек жетіспеушілігінде жүректің екі жағы да зардап шегеді. Сол жақтық жүрек жетіспеушілігі көбірек кездеседі. Сол қарынша жетіспеушілігінің басқа белгілеріне жүрек ұлғайған кезде пайда болатын қабырғалық соққының орын ауысуы және қан ағынының жоғарылауы немесе жүрек ішілік қысымының артуының нәтижесінде естілетін галоптық ырғақ (жүрекке қосымша дыбыстар) жатады. Жүрек шуы қақпақшалық жүрек ауруының болуын көрсетеді, себебі (мысалы, аорта стенозы) немесе жүрек жетіспеушілігінің салдары (мысалы, митральдық реггитация) ретінде. Сол жақ қарыншаның кері жетіспеушілігі өкпе тамырларының қанға толуына әкеледі, сондықтан симптомдар көбінесе тыныс алу жүйесімен байланысты. Кері жетіспеушілік сол жақ құлақшаның, сол жақ қарыншаның немесе сол жақ контурдың екеуінің де жетіспеушілігіне бөлінеді. Науқастар физикалық күш түсіргенде демікпе (диспноэ) сезінеді, ал ауыр жағдайларда тыныш күйде де диспноэ пайда болады. Жатқанда демікпе күшейеді, бұл ортопноэ деп аталады. Оны ыңғайлы ұйықтау үшін қажетті жастықтардың санымен өлшеуге болады, ал ортопноэдің өте ауыр жағдайлары науқасты отырып ұйықтауға мәжбүрлейді. Жүрек жетіспеушілігінің тағы бір белгісі – түнгі пароксизмалық демікпе: ұйықтағаннан кейін бірнеше сағаттан соң пайда болатын күрт демікпе ұстамасы. "Жүрек астмасы" немесе сырыл да болуы мүмкін. Сол қарыншаның алға бағытталған функциясының нашарлауы жүйелік перфузияның нашарлау симптомдарына, мысалы, бас айналуы, сананың шатасуы және тынышқанда аяқ-қолдың суынуына әкелуі мүмкін. Миға қан жеткізілмеу салдарынан есінен тану да болуы мүмкін.

Оң жақ бұзылу

Оң жақты жүрек жеткіліксіздігі көбінесе өкпе жүрек ауруынан (cor pulmonale) туындайды, ол әдетте өкпе гипертензиясы немесе өкпе стенозы сияқты өкпе айналымындағы мәселелерден болады. Физикалық тексеру кезінде тері астындағы ісіну (перфериялық эдема), асцит, бауырдың және көкбауырдың ұлғаюы байқалуы мүмкін. Сұйықтық жағдайының көрсеткіші ретінде көкейкеш тамыр қысымы жиі бағаланады, және гепатожугулярлық рефлюсті тексеру арқылы оны анықтауға болады. Оң қарынша қысымы жоғарыласа, компенсаторлық жиырылу күшінің артуына алып келетін кеуде қуысының дүрсілуі байқалуы мүмкін. Оң қарыншаның кері жеткіліксіздігі жүйелік капиллярлардағы қан тоқырауына әкеледі. Бұл организмде артық сұйықтық жиналуына себеп болады. Осының салдарынан тері астында ісіну (перфериялық эдема немесе анасарка) пайда болады, алдымен денедегі төменгі бөліктерге әсер етеді – тұрғанда аяқ-білезік аймағында, ал көбінесе жатқанда сакральды аймақта ісіну пайда болады. Түнде жатқанда аяқтардан қан ағынына сұйықтық қайта оралғанда ноктурия (түнде жиі зәр шығару) пайда болуы мүмкін. Ауыр жағдайларда асцит (іш қуысында сұйықтық жиналуынан ісіну) және бауырдың ұлғаюы дамуы мүмкін. Бауырдағы қан тоқырауы бауыр функциясының бұзылуына (конгестивті гепатопатия), сарқырама және коагулопатияға (қан ұю қабілетінің төмендеуі немесе жоғарылауы) алып келуі мүмкін.

Екі түтікшелік жетіспеушілік

Өкпе алаңдарының соғу кезінде дөңгестеуі және өкпенің төменгі бөлігінде тыныс дыбыстарының әлсіреуі өкпе мен кеуде қуысы арасында сұйықтық жиналуының (плевриттік эффузия) дамуын көрсетеді. Бұл оқшауланған сол немесе оң жақты жүрек жеткіліксіздігінде де кездесуі мүмкін, бірақ екі қарыншалық жеткіліксіздікте жиірек болады, себебі плевралық тамырлар жүйелік және өкпелік веналық жүйелерге құяды. Бір жақты эффузия болғанда, көбінесе оң жақты болады. Егер бір қарыншасы жеткіліксіздікке ұшыраған адам жеткілікті ұзақ өмір сүрсе, бұл екі қарыншаның жеткіліксіздігіне ұласуы мүмкін. Мысалы, сол қарынша жеткіліксіздігі өкпе ісінуі мен өкпе гипертензиясының дамуына жағдай жасайды, бұл оң қарыншаға қосымша жүктеме береді. Оң қарынша жеткіліксіздігі де зиянды болғанымен, сол жаққа одан көп зиян тигізбейді.

Себептер

Жүректің жеткіліксіздігі – ауру емес, синдром болғандықтан, диагноз қою және емдеу үшін оның түпкі себебін анықтау өте маңызды. Жүрек жеткіліксіздігінде жүректің құрылымы немесе функциясы, ал кейбір жағдайларда екеуі де өзгереді. Жүрек жеткіліксіздігінің көп кездесетін себептері: коронарлық артерия ауруы, оның ішінде миокард инфарктісі (жүрек ұстамасы), жоғары қан қысымы, қарыншалық фибрилляциясы, клапандық жүрек ауруы, алкогольдің шамадан артық қолданылуы, инфекция және себебі белгісіз кардиомиопатия. Жүрекке зақым келген адам өмірінің кейінгі кезеңдерінде жүрек жеткіліксіздігіне шалдығуы мүмкін, және мұның көптеген себептері бар, соның ішінде жүйелік вирустық инфекциялар (мысалы, АИТВ), даунорубицин, циклофосфамид, трастузумаб сияқты химиотерапиялық препараттар, сондай-ақ алкоголь, кокаин және метамфетамин сияқты заттарды қолдану. Сирек кездесетін себептерінің бірі – қорғасын мен кобальт сияқты белгілі бір уларлы заттарға ұшырау. Бұған қоса, амилоидоз және жүйелік қызыл жегі сияқты дәнекер тіндік аурулар сияқты инфильтрациялық аурулар да ұқсас салдарларға әкеледі. Обструктивті ұйқы апноэсі (ұйқы кезінде тыныс алудың бұзылуы, семіздік, гипертония және/немесе диабетпен бірге жүреді) жүрек жеткіліксіздігінің тәуелсіз себебі саналады. Клиникалық сынақтардан алынған соңғы мәліметтер қан қысымының өзгеруінің жүрек жеткіліксіздігіне және жүрек жеткіліксіздігіне алып келуі мүмкін жүрек өзгерістерімен байланысты екенін көрсетті.

Жоғары өнімділіктегі жүрек жетіспеушілігі

Жоғары өнімді жүрек жеткіліксіздігі – жүрек қалыпты көлемнен артық қанды айдайтын, бірақ осы қарқынды ұстап тұра алмайтын жағдай.

Жедел декомпенсация

Созылмалы тұрақты жүрек жеткіліксіздігі оңай декомпенсациялануы мүмкін. Бұл көбінесе басқа бір аурудың (мысалы, миокард инфаркті (жүрек ұстамасы) немесе пневмония), жүрек ырғағының бұзылуы, бақыланбайтын гипертония, немесе адамның сұйықтық мөлшерін шектеуді, диетаны немесе дәрілерді сақтамауынан туындайды. Жүрек жеткіліксіздігін нашарлататын басқа факторлар: анемия, гипертиреоз, артық сұйықтық немесе тұзды көп мөлшерде қабылдау, сондай-ақ НҚҚҚ (стероид емес қабынуға қарсы препараттар) және тиазолидиндиондар сияқты дәрілер. НҚҚҚ қабылдау тәуекелді екі есеге арттырады.

Дәрі-дәрмектер

Бірнеше дәрі-дәрмектер ауруды тудыруы немесе оны нашарлатуы мүмкін. Бұған НҚСҚ (NSAIDs), КОКС-2 ингибиторлары, кетамин сияқты бірқатар анестетикалық препараттар, тиазолидиндиондар, кейбір қатерлі ісікке қарсы дәрілер, бірнеше аритмияға қарсы дәрілер, прегабалин, альфа-2 адренергиялық рецептор агонисттері, миноксидил, итраконазол, цилостазол, анагрелид, стимуляторлар (мысалы, метилфенидат), трициклдік антидепрессанттар, литий, антипсихотиктер, дофамин агонисттері, ТНФ ингибиторлары, кальций арналарын блокаторлар (әсіресе верапамил және дильтиазем), сальбутамол және тамсулозин жатады. НҚСҚ простагландиндердің түзілуін тежеу арқылы бірнеше механизмдер арқылы жүрек жеткіліксіздігін күшейтуі мүмкін, оның ішінде сұйықтықтың тоқталуын ынталандыру, қан қысымын арттыру және диуретиктерге адамның жауабын төмендету. 26 зерттеуден (836 301 науқас) алынған деректерді талдаған соң, жақындағы мета-талдау бойынша, сүт безі қатерінен аман қалғандардың диагноз қойылғаннан кейінгі алғашқы он жыл ішінде жүрек жеткіліксіздігіне шалдығу қаупі жоғары екендігі анықталды (қауіп коэффициенті = 1,21; 95% CI: 1,1–1,33). Сүт безі қатерінен аман қалғандар арасындағы жүрек жеткіліксіздігінің жиынтық көрсеткіші 1000 адам-жылдық бақылау кезеңінде 4,44 (95% CI 3,33–5,92) құрады.

Диагностика

Жүрек жеткісіздігі, әсіресе қалыпты эжекциялық фракциясы бар жүрек жеткісіздігі (HFpEF) үшін, алтын стандарт ретінде қабылданған диагностикалық критерийлер жоқ. Ұлыбританиядағы Денсаулық сақтау және күтім сапасын қамтамасыз ету ұлттық институты N-терминалды проBNP (NT proBNP) деңгейін өлшеуді, содан кейін нәтижесі оң болған жағдайда жүрек ультрадыбыстық тексеруін ұсынады. HFA PEFF симптомдар мен белгілерді, әдеттегі клиникалық демографиялық ерекшеліктерді (семіздік, гипертония, диабет, егде жастағылар, қарыншалық фибрилляция) және диагностикалық зертханалық тесттерді, ЭКГ мен эхокардиографияны ескереді.

Шығару үлесі бойынша

Жүрек жетіспеушілігінің түрін дәл анықтау үшін, эжекциялық фракцияны, яғни жүректің бір рет жирылуы кезінде шығарылатын қанның мөлшерін өлшеу қажет. Эжекциялық фракция пайызбен көрсетіледі, қалыпты диапазоны 50-75% аралығында болады. HFrEF 40%-дан төмен эжекциялық фракциямен байланысты. Жүрек жетіспеушілігінің эжекциялық фракциясы төмендеген (HFmrEF) түрі, бұрын "эжекциялық фракциясы орташа диапазондағы жүрек жетіспеушілігі" деп аталатын, 41–49% эжекциялық фракциямен сипатталады. Жоғары өнімді жүрек жетіспеушілігі жүрекке қосымша талаптардың артуынан туындауы мүмкін, бұл сол қарыншаның диастолалық қысымын арттырады, соның салдарынан өкпе қабынуы (өкпе ісінуі) дамуы мүмкін. Жүрек жетіспеушілігімен тығыз байланысты және оның себебі болуы мүмкін бірнеше терминдер бар, бірақ оларды жүрек жетіспеушілігімен шатастырмау керек. Жүрек тоқтауы және асистолия – жүректен қан шығуы тоқтаған жағдайларды білдіреді. Жедел көмек көрсетілмесе, бұл жағдайлар кенеттен өлімге алып келеді. Миокард инфаркті ("Жүрек ұстамасы") – жүрек бұлшық етінің жеткіліксіз қанмен қамтамасыз етілуінен зақымдануы, көбінесе коронарлық артерияның бітелуі салдарынан туындайды. Кардиомиопатия – жүрек бұлшық етіндегі мәселелерді білдіреді, және осы мәселелер жүрек жетіспеушілігіне әкелуі мүмкін. Ишемиялық кардиомиопатия – бұлшық ет зақымдануының себебі коронарлық артерия ауруы екенін көрсетеді. Кеңейген кардиомиопатия – бұлшық ет зақымдануы жүректің үлғаюына әкелгенін білдіреді. Гипертрофиялық кардиомиопатия – жүрек бұлшық етінің үлғаюымен және қалыңдауымен сипатталады.

Ультрадыбыстық зерттеу

Жүрек жетіспеушілігін клиникалық диагноз қою үшін эхокардиограмма (жүректің ультрадыбысы) жиі қолданылады. Ол соққы көлемін (SV, жүректегі қанның әр соққымен қарыншалардан шығатын мөлшері), диастола соңындағы көлемді (EDV, диастоланың соңындағы қанның жалпы мөлшері) және EDV-ге пропорционалды SV-ді анықтайды, бұл көрсеткіш шығарылым фракциясы (EF) деп аталады. Балалар кардиологиясында жүйке бұлшық етінің қысқару фракциясы систолалық функцияны бағалаудың басты өлшемі болып табылады. Қалыпты жағдайда EF 50-70% аралығында болуы тиіс; систолалық жүрек жетіспеушілігінде ол 40%-дан төмендейді. Эхокардиография клапандық жүрек ауруларын анықтауға және перикардтың (жүректі қоршап тұрған байланыстырғыш тіндік қапшық) жағдайын бағалауға да мүмкіндік береді. Эхокардиография дәрі-дәрмектерді тағайындау, имплантацияланатын кардиовертер-дефибриллятор орнату немесе жүрек ресинхронизациялық терапиясы сияқты нақты емдеу жолдарын таңдауға көмектеседі. Эхокардиография жедел миокард ишемиясының себепші фактор екенін анықтауға және эхода аймақтық қабырға қозғалысының бұзылыстары түрінде көрінуі мүмкін.

Электрофизиология

Электрокардиограмма (ЭКГ немесе ЭКГ) аритмияларды, ишемиялық жүрек ауруларын, оң және сол қарынша гипертрофиясын, сондай-ақ өткізудің баяулауын немесе аномалияларын (мысалы, сол қарынша тармағының блокадасын) анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Бұл тұжырымдар жүрек жеткіліксіздігінің диагностикасына ерекше тән болмаса да, қалыпты ЭКГ сол қарыншаның систолалық дисфункциясын дерлік толығымен жоққа шығарады.

Қанды тексеру

N терминальды про BNP (NT proBNP) – Ұлыбританиядағы NICE-тің 2018 жылы жариялаған нұсқауларына сәйкес жүрек жеткіліксіздігін диагностикалау үшін артық қолданылатын биомаркер. NT proBNP немесе BNP деңгейінің жоғарылауы – жүрек жеткіліксіздігін көрсететін нақты тест. Сонымен қатар, NT proBNP немесе BNP жүрек жеткіліксіздігінен туындаған тыныс қиналудың себептерін, тыныс қиналудың басқа себептерінен ажырату үшін де қолданылуы мүмкін. Миокард инфарктісіне күдік болған жағдайда, әртүрлі жүрек маркерлері қолданылуы мүмкін. Кәдімгі қан сынақтарына электролиттер (натрий, калий), бүйрек функциясының көрсеткіштері, бауыр функциясының сынақтары, қалқанша безі функциясының сынақтары, толық қан анализі және инфекция күдікті болған жағдайда, көбінесе С реактивті белок кіреді. Гипонатриемия (қан сарысуындағы натрийдің төмен концентрациясы) жүрек жеткіліксіздігінде жиі кездеседі. Вазопрессин деңгейі, әдетте, ренин, ангиотензин II және катехоламиндермен бірге, жүректің жеткіліксіз қызметінен туындаған қан айналымы көлемінің азаюын толықтыру үшін артады. Бұл денедегі сұйықтық пен натрийдің сақталуына әкеледі; сұйықтық сақталу жылдамдығы денедегі натрийдің сақталу жылдамдығынан жоғары, осы құбылыс гиперволемиялық гипонатриемияға (денедегі сұйықтықтың көп сақталуына байланысты натрийдің төмендеуі) алып келеді. Бұл құбылыс дене салмағы аз егде жастағы әйелдерде жиірек кездеседі. Ауыр гипонатриемия мида сұйықтық жиналуына, мидың ісінуіне және бас сүйегі ішіндегі қан кетуге әкелуі мүмкін.

Ангиография

Ангиография – қан тамырларының рентген сәулесі арқылы түсірілуі, ол үшін жұқа пластикалық түтікше (катетер) арқылы қан тамырларына тікелей енгізілген контрастты заттар қолданылады. Рентген суреттері ангиограмма деп аталады. Жүрек жеткіліксіздігі коронарлық артерия ауруының салдары болуы мүмкін, ал оның болжамы коронарлық артериялардың миокардқа (жүрек бұлшық етіне) қанмен қамтамасыз ету қабілетіне байланысты. Осының нәтижесінде, коронарлық катетеризацияны перкутанды коронарлық араласу немесе айналып өту операциясы арқылы қан тамырларын қайта жаңарту мүмкіндіктерін анықтау үшін пайдалануға болады.

Гистопатология

Гистопатология автопсия кезінде жүрек жеткіліксіздігін диагностикалай алады. Сидерофагтардың болуы созылмалы сол жақты жүрек жеткіліксіздігін көрсетеді, бірақ бұл оған қатысты емес. Өкпе қан айналымының толығуы да осыны көрсетеді.

Алдын алу

Адамның жүрек жеткіліксіздігіне шалдығу қаупі дене белсенділігі деңгейіне кері пропорционалды. Аптасына кем дегенде 500 МЭТ минут (АҚШ ережелерінде ұсынылатын ең төменгі мөлшер) жасағандардың жүрек жеткіліксіздігіне шалдығу қаупі, бос уақытында жаттығу жасамайтын адамдарға қарағанда төмен болды; дене белсенділігі деңгейі ұсынылған ең төменгі мөлшерден жоғары болғандарда жүрек жеткіліксіздігі қаупі одан да төмендеді. Жүрек жеткіліксіздігін жоғары қан қысымын және жоғары холестерин деңгейін төмендету арқылы, сондай-ақ диабетті бақылау арқылы болдырмауға болады. Дұрыс салмақты сақтап, натрий, алкоголь және қантты азайтуға тырысу пайдалы. Сонымен қатар, темекі қолданудан бас тарту жүрек жеткіліксіздігі қаупін азайтады. Джонс Хопкинс және Американдық Жүрек Қауымдастығының мәліметінше, жүрек оқиғасының алдын алудың бірнеше жолы бар. Джонс Хопкинс темекі қолдануды тоқтату, жоғары қан қысымын төмендету, дене белсенділігі және дұрыс тамақтану жүрек ауруын дамыту мүмкіндігіне елеулі әсер етеді дейді. Жоғары қан қысымы барлық жүрек-қан тамырлары өлімдерінің көп бөлігін құрайды. Қан қысымын қалыпқа келтіру үшін тамақтану арқылы, мысалы, тұзды азырақ тұтыну арқылы шаралар қолдану қажет. Дене шынықтыру да қан қысымын төмендетуге көмектеседі. Жүрек жеткіліксіздігінен сақтанудың ең жақсы жолдарының бірі – дені салмақ көкөністер, жемістер, дәнді дақылдар және майсыз ақуызды көп жеу сияқты салауатты тамақтану әдеттерін қалыптастыру. Диабет жүрек жеткіліксіздігінің маңызды тәуекел факторы болып табылады. Жүрек ишемиялық ауруы (ЖИА) бар әйелдер үшін ең үлкен тәуекел факторы диабет болды. Креатинин клиренсі төмен немесе дене салмағы жоғары (ИМТ) диабеті бар әйелдерде жүрек жеткіліксіздігіне шалдығу қаупі жоғары болды. Диабеті жоқ және ешқандай тәуекел факторы жоқ әйелдерде жүрек жеткіліксіздігінің жылдық көрсеткіші 0,4% болса, жоғары дене салмағы индексі (БМИ) және төмен креатинин клиренсі бар әйелдерде бұл көрсеткіш 7% және 13% құрады.

Менеджмент

Емдеу симптомдарды жақсартуға және аурудың прогрессиясын тоқтатуға бағытталған. Жүрек жеткіліксіздігінің қайтымды себептерін де (мысалы, инфекция, спиртті ішімдік, анемия, тиреотоксикоз, аритмия және гипертония) жою қажет. Емдеуге өмір салты мен фармакологиялық тәсілдер, сондай-ақ кейде түрлі құрылғылық терапиялар кіреді. Жүрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысына жеткен жағдайларда жүрек трансплантациясы тиімді ем ретінде сирек қолданылады.

Жедел декомпенсация

Жүректің жедел декомпенсацияланған жеткіліксіздігі кезіндегі негізгі мақсат – соңғы мүшелерге жеткілікті перфузияны және оттегі жеткізуді қайта қалпына келтіру болып табылады. Бұл тыныс жолдарының, тыныс алудың және қан айналымының қанағаттанарлық деңгейде екенін қамтамасыз етуді қамтиды. Жедел емдеу көбінесе нитроглицерин сияқты тамыр кеңейткіштер, фуросемид сияқты диуретиктер және мүмкін инвазивті емес оң қысымды вентиляцияның бірнеше комбинациясын қамтиды. Қандағы оттегінің қанығу деңгейі 90%-дан төмен болған жағдайда қосымша оттегі көрсетіледі, бірақ қалыпты атмосферада оттегі деңгейі қалыпты болған жағдайда ұсынылмайды.

Созылмалы емдеу

Созылмалы жүрек жетіспеушілігі бар адамдарды емдеудің мақсаттары – өмірді ұзарту, жедел декомпенсацияның алдын алу және симптомдарды азайту, осы арқылы олардың қозғалыс белсенділігін арттыру. Жүрек жетіспеушілігі түрлі жағдайлардың салдарынан туындауы мүмкін. Емдеу амалдарын қарастырғанда, қайтымды себептерді жоққа шығару ең маңызды, оларға – қалқанша безі аурулары, анемия, созылмалы тахикардия, алкогольге тәуелділік, гипертония және бір немесе бірнеше жүрек клапандарының дисфункциясы жатады. Жүрек жетіспеушілігін емдеудегі бірінші қадам әдетте негізгі себебін емдеу болып табылады. Алайда, көп жағдайда негізгі себеп анықталмайды немесе оны емдеу жүректің қалыпты қызметін толыққанды қалпына келтірмейді. Мұндай жағдайларда, мінез-құлқылық, медициналық және аппараттық емдеу стратегиялары бар, олар емдеу нәтижелерін айтарлықтай жақсарта алады, симптомдарды жеңілдетуге, физикалық төзімділікті арттыруға және ауруханаға түсу немесе өлім қаупін азайтуға көмектеседі. Созылмалы обструктивті өкпе ауруы және жүрек жетіспеушілігі бар науқастар үшін тыныс алуды қалпына келтіру бағдарламасы ұсынылған, оның негізгі бөлігі – физикалық жаттығулар. Реабилитацияға адамдардың психологиялық және білім беру қажеттіліктерін, сондай-ақ күтіммен қамтамасыз етушілердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тыныс алу қиындықтарын шешуге бағытталған басқа да шаралар кіруі керек. Темір тапшылығы бар және жүрек жетіспеушілігімен ауыратын науқастарда темірге қосымша тағайындау ауруханаға түсуді азайтуға көмектеседі, бірақ барлық себептерден туындаған өлім-жұлымды азайта бермейді.

Алдын ала күтім жасауды жоспарлау

Соңғы деректер алдын ала күтім жоспарлау (ACP) медициналық қызметкерлердің қатысушылармен жүргізген әңгімелерінің құжаттамасын арттыруға және жеке адамның депрессиясын жақсартуға көмектесетінін көрсетеді. Бұл жеке адамның қалаулары мен құндылықтарын ескере отырып, болашақ күтім жоспарын талқылауды қамтиды. Дегенмен, бұл тұжырымдар төмен сапалы деректерге негізделген. Қашықтықтан мониторинг жүрек жеткіліксіздігі бар адамдардағы асқынуларды азайтуға тиімді болуы мүмкін.

Өмір салты

Жүріс-тұрысты өзгерту созылмалы жүрек жетіспеушілігін басқару бағдарламасындағы маңызды фактор, сонымен қатар сұйықтық және тұз мөлшеріне қатысты диеталық ұсынымдар да қарастырылады. Денедегі сұйықтық жиналуын азайту және гипонатриемияны түзеу үшін сұйықтықты шектеу маңызды. Шөлдеу науқастар үшін жиі кездесетін және қиынға түсетін симптом болып табылады. Зейін аударуға болады, жүрек жетіспеушілігімен күресіп жатқан науқастарда шайнау ішектері шөлдеуді басуға тиімді құрал болып табылады, алайда науқастардың оны қабылдауы мәселе болып қалуда.

Жаттығу және дене белсенділігі

Дене шынықтыруға ынталандыру керек және оны әр адамның мүмкіндіктеріне қарай бейімдеу қажет. Мета-талдау көрсеткендей, физиотерапевт жүргізетін орталықтағы топтық шаралар жүрек жеткіліксіздігі (ЖЖ) бар адамдарда дене белсенділігін арттыруға көмектеседі. Физиотерапевтерді жаттығу бағдарламасымен қатар мінез-құлқы өзгерту шараларын жүргізу бойынша қосымша оқыту қажет. Телефон қоңыраулары немесе хабарламалар сияқты, жүруге немесе жаттығу жасауға шақыратын ескертулер мен белгілерді қамтитын шара, әдеттегі күтімге қарағанда дене белсенділігін арттыруға тиімдірек болады деп күтіледі. Сенімді маманның дене белсенділігімен айналысу туралы нақты кеңесі өте пайдалы (сенімді көз). Тағы бір тиімді стратегия – пациенттің күнделікті өмірінде дене белсенділігіне түрткіс беретін заттарды орналастыру (ортаға заттар қосу, мысалы, жаттығу сатысы немесе жүгіргіш жол). Кардиореабилитациядан (КР) басқа да орталарда (мысалы, үйде, ауласында, саябақта) жүруге немесе жаттығу жасауға ынталандыру да перспективті (мақсатты мінез-құлқының таралуы). Тағы да перспективті стратегиялар: кезеңдік тапсырмалар (мысалы, жаттығу қарқындылығы мен ұзақтығын біртіндеп арттыру), өзін-өзі бақылау, кері байланыссыз басқалардың дене белсенділігін бақылау, іс-қимыл жоспарлау және мақсат қою. Жүрек реабилитациясы бағдарламасына жүйелі дене шынықтыруды енгізу өмір сапасын жақсартады және белгілер нашарлаған жағдайда ауруханаға түсу қаупін азайтады, бірақ жаттығулар өлім-жітім көрсеткіштерін төмендетуге ешқандай әсер ететіні дәлелденбеген. Үйге бару және жүрек жеткіліксіздігі клиникасында тұрақты бақылау жүргізу ауруханаға жатқызу қажеттілігін азайтады және өмір сүру ұзақтығын арттырады.

Дәрі-дәрмектер

Төрттік медициналық терапия, анигеотензин рецепторларының неприлизин ингибиторларын (ARNI), бета-блокаторларды, минералокортикоидтық рецепторлардың антагонисттерін (MRA) және натрий/глюкоза котранспортерлерінің 2-ингибиторларын (SGLT2 ингибиторлары) қолдану арқылы, 2021 жылдан бастап азайтылған эжекциялық фракциясы бар (HFrEF) жүрек жетіспеушілігі үшін стандартты емдеу болып табылады. Сақталған эжекциялық фракциясы бар (HFpEF) жүрек жетіспеушілігін фармакологиялық түрде емдеудің нақты дәлелдері жоқ. HFpEF үшін дәрі-дәрмектер – бұл ісінуді емдеу үшін диуретиктермен жүргізілетін симптоматикалық емдеу. Бұл емдеу жүрек жетіспеушілігі бар адамдарда өмір сүру ұзаруына, жүрек жетіспеушілігінің күшеюіне байланысты ауруханаға түсудің азаюына және өмір сапасының жақсаруына әкеледі. 2021 жылы ESC жариялаған еуропалық нұсқаулар АСЕ ингибиторлары (АСЕ I) немесе ангиотензин II рецепторларының блокаторлары (АРБ), бета-блокатор және минералокортикоидтық рецепторлардың антагонисттерін қабылдаған кезде симптомдары сақталатын адамдарға ARNI қолдануды ұсынады. ARNI комбинациялық препаратын қолдану үшін АСЕ I немесе АРБ терапиясын препаратты қолданудан кемінде 36 сағат бұрын тоқтату қажет. Систолалық дисфункциясы және қатар жүретін қарыншалық фибрилляциясы бар адамдарда бета-блокаторлардың өлім-жітімді азайту әсері, қарыншалық фибрилляциясы жоқ адамдарға қарағанда шектеулі. Егер эжекциялық фракция төмендемесе (HFpEF), бета-блокаторлардың тиімділігі азырақ; өлім-жітімнің төмендеуі байқалды, бірақ бақылаусыз симптомдарға байланысты ауруханаға түсудің азаюы байқалмады. АСЕ I және АРБ-ге төзбейтін немесе бүйрек функциясы нашарлаған адамдарда гидралазин мен ұзақ әрекет ететін нитраттың, мысалы, изосорбид динитратының комбинациясы тиімді балама стратегия болып табылады. Бұл емдеу орташа ауырлықтағы жүрек жетіспеушілігі бар адамдарда өлім-жітімді азайтуға көмектеседі. Бұл, әсіресе, афроамерикалықтар үшін тиімді. Бір рандомизацияланған бақылаулы зерттеуде пациенттер өздерін афроамерикалықтар деп атады (африкалық текті деп анықталды), ал басқа бір рандомизацияланған бақылаулы зерттеуде пациенттер қара нәсілділер деп анықталды, бірақ одан әрі егжей-тегжейлі мәліметтер берілмеді.

Басқа дәрілер

ЖСЖ үшін екінші қатарлы дәрілер өлім-жітімді азайтуға көмектеспейді. Дигоксин – осындай дәрілердің бірі. Оның тар терапиялық терезесі, жоғары уыттылығы және көптеген зерттеулердің өлім-жітімге әсері болмауы клиникалық тәжірибеде оның маңыздылығын төмендетті. Қазіргі уақытта ол тек рефрактерлі симптомдары бар, қарыншалық фибрилляциясы немесе созылмалы гипотензиясы бар пациенттерде ғана қолданылады. Диуретиктер сұйықтық жиналу симптомдарын емдеуде маңызды рөл атқарады және оларға ілмекті диуретиктер (фуросемид сияқты), тиазид тәрізді диуретиктер және калийді сақтайтын диуретиктер жатады. Олардың тиімділігі мен қауіпсіздігі туралы мәліметтер шектеулі, спиронолактон сияқты минералокортикоидтардан басқа. Анемия – созылмалы жүрек жеткіліксіздігі бар адамдардың өлім-жітіміне тәуелсіз әсер ететін фактор. Анемияны емдеу жүрек жеткіліксіздігімен ауыратын адамдардың өмір сүру сапасын жақсартады, көбінесе NYHA жіктемесі бойынша ауырлық дәрежесін төмендетіп, сондай-ақ өлім-жітім көрсеткіштерін де жақсартады. Еуропалық кардиология қоғамы темір тапшылығын тексеруді және тапшылық анықталған жағдайда вена ішіне темір құюды ұсынады.

Имплантацияланған құрылғылар

Ауыр кардиомиопатиясы бар (сол қарыншаның жиырылу фракциясы 35%-дан төмен) немесе қайталамалы қарыншалық тахикардиясы (ВТ) немесе қатерлі аритмиясы бар адамдарда, өмірге қауіпті аритмиялардың қаупін азайту үшін автоматты имплантацияланатын кардиовертер-дефибриллятор (АИКД) арқылы емдеу көрсетіледі. АИКД симптомдарды жақсартпайды немесе қатерлі аритмиялардың жиілігін азайта алмайды, бірақ осы аритмиялардан болатын өлім-жітімді азайтады, көбінесе антиаритмиялық дәрілермен бірге. Сол қарыншаның жиырылу фракциясы (LVEF) 35%-дан төмен болған адамдарда қарыншалық тахикардия немесе кенеттен жүрек тоқтауының қаупі АИКД орнатуды қажет ететіндей жоғары. Сондықтан оның қолданылуы AHA/ACC нұсқауларында ұсынылады. CCM Еуропада қолдануға бекітілген, ал 2019 жылы АҚШ-та қолдануға Food and Drug Administration мақұлдаған. LVEF 35%-дан төмен адамдардың шамамен үштен бірінде қарыншаларға өткізілуі айтарлықтай өзгерген, нәтижесінде оң және сол қарыншалардың диссинхронды деполяризациясы пайда болады. Бұл әсіресе сол қарыншаның тармақтық блокадасы бар адамдарда (жүректің табанынан бастау алатын және сол қарыншаға деполяризациялық импульстарды жеткізетін екі негізгі өткізгіш талшықтардың біреуінің блокадасы) қиындық тудырады. Арнайы кардиостимуляциялық алгоритмді пайдалану арқылы екі қарыншалық жүрек ресинхронизациясы (CRT) емдеуі қарыншалық деполяризацияның қалыпты тізбегін бастауы мүмкін. LVEF 35%-дан төмен және ЭКГ-де QRS интервалының ұзақ болуы (LBBB немесе QRS 150 мс немесе одан көп) бар адамдарда стандартты медициналық емге CRT қосылғанда симптомдардың жақсаруы және өлім-жітімнің төмендеуі байқалады. Алайда, QRS интервалы ұзақ емес адамдардың үштен екісінде CRT керісінше зиянды болуы мүмкін.

Хирургиялық емдер

Жүрек жеткіліксіздігінің ең ауыр түрлерімен ауыратын адамдар қарыншалық көмекші құрылғыларға үміткер болуы мүмкін. Бұл құрылғылар көбінесе жүрек трансплантациясына дейін «көпір» ретінде қолданылып келсе, соңғы кезде жүрек жеткіліксіздігінің асқынған түрлерін емдеу үшін де қолданылуда. Нақты жағдайларда жүрек трансплантациясы қарастырылуы мүмкін. Бұл ем жүрек жеткіліксіздігімен байланысты проблемаларды шеше білсе де, қабылданудан қорғану үшін пациент әдетте иммуносупрессивті емді қабылдауға мәжбүр, ол өзінің айқын қолайсыздықтарын тудырады. Аталған емнің басты шектеуі – трансплантацияға қолжетімді жүректердің аздығы.

Паллиативтік көмек

Жүрек жетіспеушілігі бар адамдарда көбінесе елеулі симптомдар байқалады, мысалы, тынысқырудың қиындауы және кеудедегі ауырсыну. Паллиативтік көмек жүрек жетіспеушілігінің бастапқы кезеңінде басталған жөн, және ол соңғы шара ретінде қолданылмауы тиіс. Паллиативтік көмек симптомдарды басқарумен ғана шектелмейді, сонымен қатар алдын ала күтімді жоспарлауға, жағдай нашарлаған кезде күтімнің мақсаттарын анықтауға, сондай-ақ адамның медициналық өкілеттігін ресімдеуге және оның тілектерін осы өкілмен талқылауға көмектеседі. 2016 және 2017 жылдарғы шолулар паллиативтік көмектің өмір сапасын жақсарту, симптомдардың ауыртпалығын азайту және күтімге қанағаттанғандықты арттыру сияқты жақсартылған нәтижелермен байланысты екенін көрсетті. Жүрек трансплантациясы болмаса, жүрек жетіспеушілігі қайтымсыз болуы мүмкін, ал жүрек функциясы уақыт өте келе нашарлай түседі. Американдық кардиология колледжі мен Американдық жүрек қауымдастығының ұсынымдарына сәйкес, IV сатыдағы жүрек жетіспеушілігінен (оптималды медициналық емге қарамастан шаршау, тыныс алудың қиындауы немесе демалыста кеудедегі ауырсыну сияқты емдеуге келмейтін симптомдары бар) адамдардың санының артуы паллиативтік көмек немесе хосписке жіберуді қарастыруға тиіс. Тәуекелі төмен адамдарды анықтаудың қарапайым әдістері: ADHERE ережесі бойынша, қандағы мочевина азоты 43 мг/дл-ден кем және систолалық қан қысымы кемінде 115 мм рт.ст. болған адамдарда стационарлық өлім немесе асқынулардың ықтималдығы 10%-дан төмен. BWH ережесіне сәйкес, систолалық қан қысымы 90 мм рт.ст.-ден жоғары, тыныс алу жиілігі минутына 30 немесе одан аз, сарысудағы натрий 135 ммоль/л-ден жоғары және жаңа ST-T тісшесінде өзгерістері жоқ адамдарда да стационарлық өлім немесе асқынулардың ықтималдығы 10%-дан төмен. Жүрек жетіспеушілігінің ауыр сатысындағы адамдардың жағдайын бағалау үшін жүрек-өкпе жаттығуларын тексеру (CPX тестілеу) өте маңызды әдіс болып табылады. Жүрек трансплантациясы алдында CPX тестілеуі болжамды анықтау үшін қажет. CPX тестілеуі жаттығу кезінде шығарылатын оттегі мен көмірқышқыл газының мөлшерін өлшеуді қамтиды. Ең жоғары оттегі тұтыну (VO2 max) болжамның көрсеткіші ретінде қолданылады. Әдетте, VO2 max 12-14 мл/кг/мин-нан төмен болса, бұл адамның өмір сүру мүмкіндігінің төмен екенін көрсетеді және ол жүрек трансплантациясына үміткер болуы мүмкін. VO2 max < 10 мл/кг/мин болған адамдардың болжамы нашар. Халықаралық жүрек және өкпе трансплантациясы қоғамының соңғы ұсынымдары жүрек жетіспеушілігінің ауыр сатысындағы адамдардың жағдайын бағалау үшін қолданылатын тағы екі параметрді ұсынады: жүрек жетіспеушілігінің өмір сүру көрсеткіші және CPX тестінен алынған VE/VCO2 қатынасы > 35 критерийін пайдалану. Жүрек жетіспеушілігінің өмір сүру көрсеткіші клиникалық факторлар мен CPX тестінен алынған VO2 max комбинациясы арқылы есептеледі. Жүрек жетіспеушілігі дене және психикалық денсаулықтың айтарлықтай нашарлауымен байланысты, нәтижесінде өмір сапасы төмендейді. Қайтымды жағдайларға байланысты болмаса, жүрек жетіспеушілігі әдетте уақыт өте келе нашарлайды. Кейбір адамдар көп жылдар бойы өмір сүрсе де, аурудың прогрессиясымен байланысты жылдық өлім-жітім көрсеткіші 10%-ды құрайды. Жүрек жетіспеушілігі диагнозы қойылғаннан кейін алғашқы жылы әр 1000 адамның 18-і ишемиялық инсультқа шалдығады. Бақылау мерзімі ұзарған сайын, 5 жыл ішінде инсульт деңгейі 1000 ЖЖ жағдайына шаққанда 50 инсультқа жуықтап барады.

Эпидемиология

2022 жылы жүрек жеткіліксіздігінен әлем бойынша шамамен 64 миллион адам зардап шекті. Жалпы, ересектердің шамамен 2 пайызы жүрек жеткіліксіздігіне шалдыққан. Жүрек жеткіліксіздігі 65 жастан асқан адамдардың ауруханаға түсуінің негізгі себебі болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында жүрек жеткіліксіздігі 5,8 миллион адамға әсер етеді, ал жыл сайын 550 000 жаңа жағдай тіркеледі. 2011 жылы жүрек жеткіліксіздігі 85 жастан асқан ересектер үшін ауруханаға түсудің ең көп кездесетін себебі болды, ал 65-84 жастағы ересектер үшін екінші орынды иеленді. 40 жастағы әрбір бес ересек адамның бірі өмірінің қалған бөлігінде жүрек жеткіліксіздігін дамытуы мүмкін, ал жүрек жеткіліксіздігіне шалдыққан адамдардың шамамен жартысы диагноз қойылғаннан кейін 5 жыл ішінде қайтыс болады. Жүрек жеткіліксіздігі афроамерикалықтар, испандар, жергілікті американдықтар және Шығыс Еуропа елдерінен жақында көшіп келгендер арасында әлдеқайда жоғары, және бұл этникалық азшылықтардағы диабет және гипертонияның жоғары деңгейімен байланысты. АҚШ-та жүрек жеткіліксіздігімен ауруханаға жатқызылған әр төрт адамның бірі (24,7%) 30 күн ішінде қайтадан ауруханаға түседі. Бұдан өзге, емделгендердің 50% астамы емнен кейін 6 ай ішінде қайтадан жатқызуға тырысады, ал ауруханада болудың орташа мерзімі 6 күнге жетеді. Жүрек жеткіліксіздігі АҚШ-та ауруханаға қайта түсудің маңызды себебі болып табылады. 2011 жылы 65 және одан жоғары жастағы адамдар 100 жатқызуға 24,5 рет қайта түсті. Сол жылы Medicaid жүйесіндегі адамдар 100 жатқызуға 30,4 рет, ал сақтандыруы жоқ адамдар 100 жатқызуға 16,8 рет қайта түсті. Бұл екі санат үшін ең жоғары қайта түсу көрсеткіштері. Айта кетейік, жеке сақтандырумен қамтылғандар арасында жүрек жеткіліксіздігі 30 күндік қайта түсулердің ең көп кездесетін 10 жағдайының тізіміне кірген жоқ.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда алдын алу шаралары шамалы жақсарғанына қарамастан, халық санының өсуі және қарттануы салдарынан жүрек жеткіліксіздігінің көрсеткіштері артып келеді. Жүрек жеткіліксіздігінің жалпы деңгейі ең көп таралған төрт қатерлі ісік түрінің (сүт безі, өкпе, простата және тоқ ішек) жиынтығымен шамалас. Әйелдерде жүрек жеткіліксіздігі көбінесе менопаузадан кейін диагноз қойылады, олар ерлерге қарағанда диастолалық дисфункцияға бейім және диагноз қойылғаннан кейін өмір сапасы төмендеу болып келеді. Дегенмен, басқа зерттеулер жүрек жеткіліксіздігінің көрсеткіштері басқа этникалық топтардағы көрсеткіштермен салыстырылатындығын көрсетіп тұр.

Тарих

Ғасырлар бойы, қазіргі кезде жүрек жеткісіздігі деп аталатын көптеген жағдайларды қамтитын ауру сулылық болды; бұл термин жүректің жеткісіздігінің маңызды белгісі – жалпыланған ісінуді білдіреді, дегенмен ол басқа да аурулардың салдарынан туындауы мүмкін. Ежелгі өркениеттердің жазбаларында сулылық және жүрек жеткісіздігі туралы білімдерінің куәліктері бар: Мысырлықтар алғаш рет қанды төгу арқылы сұйықтық жиналуын және тыныс қиындығын басаңдетуге тырысты, сондай-ақ шамамен б.з.д. 1500 жылы Еберс папирусында жүрек жеткісіздігінің алғашқы жазбалары қалдырған болуы мүмкін; Гректер жүрек жеткісіздігіне сәйкес келетін дем жетіспеушілігі, сұйықтық жиналуы және әлсіздік жағдайларын сипаттады; Римдіктер жүрек гликозидтерін қамтитын Drimia maritima (теңіз құмшағы) гүлді сулылықты емдеу үшін қолданды; жүрек жеткісіздігіне қатысты сипаттамалар ежелгі Үндістан және Қытай өркениеттерінде де белгілі. Дегенмен, жүректің жеткісіздігінің көріністері сол халықтардың медициналық көзқарастары аясында түсіндірілді – ежелгі Египет діні, Гиппократтың дене сұйықтықтары туралы теориясы, немесе ежелгі Үндістан және Қытай медицинасы, ал жүрек жеткісіздігінің қазіргі түсінігі әлі қалыптаспаған еді. Заманауи түсініктерді дамытуға 13 ғасырда Ибн әл-Нафистің өкпе қан айналымын, ал 1628 жылы Уильям Харвидің дене қан айналымын сипаттауы үлкен әсер етті. 1819 жылы Рене Ланнек ойлап тапқан стетоскоп, 1895 жылы Вильгельм Рентген ашқан рентген сәулелері және 1903 жылы Виллем Эйнтховен сипаттаған электрокардиография жүрек жеткісіздігін зерттеуге мүмкіндік берді. Жүрек жеткісіздігін емдеудің ерте әдістерінің бірі – әртүрлі әдістермен, соның ішінде гирудиндерді қолдана отырып, қанды төгу арқылы ісінуді басаңдету ғасырлар бойы қолданылып келді. Қанды төгумен қатар, Жан Батист де Сенак 1749 жылы жүрек жеткісіздігінен туындаған тыныс алудың күрт жетіспеушілігіне байланысты опиаттарды қолдануды ұсынды. 19 ғасырда Джон Блэколл және Уильям Стоукс сияқты белгілі дәрігерлер де оларды қолданды. Сонымен қатар, 1877 жылы ағылшын дәрігері Реджинальд Саути ойлап тапқан канюлялар (түтіктер) ісінген мүшелерге тікелей енгізіліп, артық сұйықтықты шығарудың тағы бір тәсілі болды. Ауызға қабылданатын сынап диуретиктері 1950 жылдары енгізілді, сондай-ақ аз уытты тиазид диуретиктері де пайда болды, олар әлі де қолданылуда.

Экономика

2011 жылы гипертониялық емес жүрек жеткіліксіздігі АҚШ-та стационарлық емдеу кезіндегі ең қымбат 10 жағдайдың бірі болды, оның жалпы стационарлық шығындары 10,5 миллиард доллардан асты. Жүрек жеткіліксіздігі жоғары денсаулық сақтау шығындарымен байланысты, көбінесе ауруханаға жатудың құнына байланысты; шығындар Ұлыбританиядағы Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің жалпы бюджетінің 2% құрады деп есептелді, ал АҚШ-та 35 миллиард доллардан астам.

Зерттеу бағыттары

Кейбір зерттеулер шешуші жасушалар терапиясының пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл зерттеулер шешуші жасушалармен емдеудің тиімділігін көрсеткенімен, басқа зерттеулер тиімділікке қатысты нақты нәтижелер көрсетпейді. Сүйек миынан алынған шешуші жасушалармен емделген адамдарда өмір сүру ұзақтығының ұзарғаны және сол қарыншаның жиырылу фракциясының жақсарғаны туралы алдын ала деректер бар. Қазіргі уақытта жүрек гипертрофиясы мен фиброздық қатысудағы эпигенетикалық процестердің бұзылуларының рөлін түсінуге бағытталған зерттеулер көбейіп келеді.