Кіріспе

Ламия (Lamia) – ежелгі грек мифологиясында бала жейтін құбыжық, ал кейінгі дәстүрде түнгі жынның бір түрі ретінде қарастырылған. Ертедегі әңгімелерде Ламия ежелгі Ливияның әдемі патшайымы болған, ол Зевспен махаббатқа түскен. Бұл туралы білген Зевстің әйелі Гера Ламияның балаларын, Зевстен болған ұрпақтарын, айырып алған, оларды қашқындап не өлтірген. Балаларын жоғалтқаннан кейін Ламия ақылдан безген, ал кек алу мен үмітсіздіктен ол қолына тиген кез келген баланы ұстап жеп қоятын болған. Оның жасаған зұлпыларының нәтижесінде оның сыртқы келбеті ұсқынсыз, құбыжыққа айналған. Зевс Ламияға болжам жасау қабілетін және көзін алып, қайта орнату күшін сыйлаған, мүмкін Гераның ұйқысыздық қарғысына ұшырағандықтан немесе енді көзін жұма ала алмағандықтан, ол жоғалған балалары туралы үнемі ойлап, мазасыздыққа толы болған. Ламиаилер импусайлармен теңестірілген, жас жігіттерді жыныстық құштарлықтарын қанағаттандыру үшін азғырып, кейін олардың етін жейтін көріністерге айналған. Тианалық Аполлонийдің ламияны жеңгені туралы әңгіме Джон Китстің «Ламия» поэмасына шабыттандырған. Ламияға жылан сипаттары тән, кейбір зерттеушілер бұл қасиеттерді ежелгі мифологиядан табуға болады дейді; олар ежелгі мәтіндерде ламия (немесе ламиялар) деп аталатын, жартылай жыланнан тұратын тіршіліктерге ұқсас нәрселерді тапқан. Оларға Дио Хризостомның «Ливия мифі»ндегі жартылай әйел, жартылай жылан құбыжықтары және Аполлонның Псаматенің құрметі үшін Аргосқа жіберген құбыжығы жатады. Бұрынғы ғасырларда Грецияда Ламия балаларды қорқытып, тәртіпке бағынуға мәжбүрлеу үшін қолданылған, бұл Испания, Португалия және Латын Америкасындағы ата-аналардың Коконы пайдалануымен ұқсас.

Этимология

Аристофанның бір түсіндірушісі Ламия есімінің оның үлкен жұтқыншағынан (λαιμός; laimós) шыққандығын айтқан. Қазіргі ғылым ежелгі үнді-еуропа тіліндегі *, "түн рухы" деген түбірді қалпына келтіруде, содан лимурлар да пайда болған.

Классикалық мифология

Мифте Ламия бастапқыда Зевстің сүйікті әйелі болған, бірақ Зевстің қызғаныш әйелі Гера оның балаларын ұрлап, жасырып, өлтіріп немесе Ламияның өзі ұрпақтарын өлтіруіне себепкер болды. Ол шеккен азаптан кейіпсіз болып, басқалардың балаларын аулап, өлтіретін қорқынышты жандарға айналды. Аристотельдің "Никомах этикасы" (vii.5) жүкті аналардың құрсағын жыртып, олардың ішіндегі ұрықтарын жейтін әйел бейнесіндегі жануарлар туралы әңгімелерді айтады. Аталған мәтінге анонимді түсіндірмеші Ламияға сілтеме жасайды, бірақ оны Аристотельдің кейінгі пікірлерімен шатастырады және оны Понт (Қара теңіз) аймағындағы скиф тайпасының өкілі ретінде сипаттайды. Гераклит Парадоксограф (2 ғасыр) да осы аңызды ұқсатуға тырысқан. Бір миф бойынша, Гера Ламияны ұйықтамауға мәжбүр етіп, балаларының жоғынан мұңайып, қайғыруға мәжбүр еткен, ал Зевс оған алынып тасталатын көздер сыйлап, оның қайғысын жеңілдеткен. Ол сондай-ақ оған кейіп өзгерту қабілетін де берген. Диодордың түсіндіруінше, Ливия патшайымы мас күйінде көру қабілетін жоғалтқандай болып, азаматтарына ешқандай бақылаусыз әрекет етуге еркін рұхсат берген, осыдан халық арасында оның көздерін ыдысқа сақтайды деген миф пайда болған.

Шежіресі

Бір дерек көзінде айтылғандай, Ламия Мысыр патшасы Белус пен Ливияның қызы болған. Сол дерек көзінде Ламияны Зевс Италияға алып кеткені, ал адам жейтін ластригондықтардың қаласы Ламос оның құрметіне аталғаны жазылған.

Аристофан

Аристофан екі пьесасында бірдей сөздермен жазылған, жаман иіс шығаратын заттардың тізімін келтірді, онда "Ламияның мүшелері" де болды, осылайша Ламияның жынысы анық емес қалды. Бұл кейіннен Эдвард Топселлдің 17 ғасырдағы ламия туралы түсінігіне енгізілді. "Жабайы аң" ретінде берілген Судадағы анықтама да оның жалпылама сипатын көрсетеді.

Балалардың жұлдызы ретінде

"Ламия" – аналардың немесе күтімшілердің балаларды жақсы мінез-құлыққа үйрету үшін қолданған қорқыныш тудыратын құбыжық немесе аңыз кейіпкері еді. Мұндай әрекеттерді бірінші ғасырдағы Диодор сипаттаған. Көптеген дереккөздер Ламияның "бала жейтін" екенін куәландырады, олардың бірі – Гораций. Гораций "Поэтика өнері" еңбегінде, тым қиялдаудан сақтандыра отырып: "[оқиға] Ламияның ішінен тірі баланы шығарып алмауы керек" дейді. Ламия кейбір түсініктемелерде балаларды тірідей жұтып қоятындығы айтылады, және Ламиядан тірідей алынған бала туралы күтімшілер арасында тараған әңгіме болған болуы мүмкін. Византиялық "Суда" (10 ғасыр) лексиконында ламия (Λαμία) сөзіне анықтама мен бұрын сипатталған дереккөздер келтірілген. Лексиконда Мормо (Μορμώ) деген жазба да бар, онда Мормо мен оған балама мормоликэйон Ламия деп аталады, және олардың барлығы қорқынышты жандарды білдіреді. "Ламияның" синонимдері – "Мормо" және "Гелло", дейді Теокритқа жасалған түсіндірмелер. "Ламиямен" бірге басқа құбыжықтар да тізімделген, мысалы, Горго, көзсіз алып Эфиальт, Страбон есімімен аталған Мормолик.

Қалжыратушы ретінде

Кейінгі классикалық кезеңдерде, шамамен біздің заманымыздың 1-ғасыры шамасында,

Оның күш-қуатының тағы бір ерекшелігі – бұл эмпуса/ламия барлық керек-жарағымен, тіпті қызметшілерімен бірге зәулім сарайдың иллюзиясын жасауға қабілетті. Бірақ Аполлоний оның нағыз бейнесін тойда ашқанда, оның иллюзиясы күшін жояды және жоғалады. Ламия – құбыжық пен Афиналық Ламия арасындағы ұзақ жылдардан бері келе жатқан әзіл, Деметрий Полиоркетті (б.з.д. 283 ж. қайтыс болған) баурап алған әйгілі гетера есімді әйелге қатысты. Екі мағыналы сарказмды Деметрийдің әкесі және тағы басқалар айтқан. Осы әзіл грек комедиясында және жалпы түрде қолданылған. Сөз ойыны Горацийдің "Одаларында" Лүций Элий Ламия преторын қысымға алу үшін де пайдаланылған.

Алтын түлкі

Апулейдің "Алтын есек" атты еңбегінде екі тессалиялық "құпия білім иесі", Меро және оның қарындасы Пантия, бір рет ламия деп аталады. Мерое Сократ есімді бір ер адамды азғырып алған, бірақ ол қашып құтылуды жоспарлағанда, екі құпия білім иесі оның төсегіне шабуыл жасап, мойнына пышақ тігеді, қанды былғары қапқа құяды, жүрегін шығарып алып, ойық жерін кепілмен толтырады. Кейбір зерттеушілер, нақты қан сору болмаса да, бұл құпия білім иелерінің Филостраттың баяндауындағы ламиялардың (ламиялардың) "вампирлік" сипаттарымен ортақ екенін айтады, осылайша оларды салыстыруға ұсынады.

Туғандары

Ламияның мүмкін туысқандары классикалық шығармаларда кездеседі, бірақ оларды ламия деп атаған жалғыз жағдайды есептемегенде, басқа аттармен белгілі болуы мүмкін. Немесе олардың аттары айтылмаған немесе басқаша аталуы да мүмкін. Әсіресе, жылан тәрізді пішін немесе табиғаты бар аналогтар ерекше назарға алынды.

Аргос құс

Мүмкін, осындай ламиялардың бірі – Аполлонның Аргос қаласына қарсы жіберген және Корубус өлтірген кек қайтарғыш құбыжық. Ол классикалық дереккөздерде Пойн немесе Кер деп аталады, бірақ кейіннен ортағасырлық дәуірде бір дереккөз оны ламия деп атайды (Бірінші Ватикан мифографы, шамамен 9-11 ғасырлар). Оқиға Аргос патшасы Кротоптың қызы Псаматаның трагедиясымен байланысты, Аполлоннан туған баласы қайтыс болып, ол ізгіліксіздікке күдікпен сотталып өлім жазасына кесіледі. Аполлон жаза ретінде балаларды жейтін құбыжықты Аргосқа жібереді. Статий нұсқасында құбыжықтың әйел беті мен кеудесі бар, ал оның тот басқан маңдайының жарығынан шығып тұрған сырылдайтын жылан балалардың бөлмелеріне кіріп, оларды ұрлайды. Овидийге түсіндірме жазған ғалымның айтуынша, оның жылан денесінде адам беті болған. Паузания нұсқасында бұл құбыжық Пойнэ (ποινή) деп аталады, яғни "жаза" немесе "құдайдың ықпалы" дегенді білдіреді, бірақ оның маңдайында жылан туралы ештеңе айтылмаған. Бұл Ламияның тағы бір түрі болуы мүмкін екендігіне дәлел Плутархтан келеді, ол empousa сөзін poinē сөзімен теңестіреді.

Ливиялық аңыз

Екінші мысал – Ливияда Дио Хризостом сипаттаған адам жейтін монстрлердің колониясы. Олардың денесі әйелдің денесіндей, төменгі бөлігі жыланның аяқтарымен, ал қолы – жануардың қолындай болған. Бұл жандардың ламиялар екені туралы пікірді алғаш Алекс Скоби (1977) ұсынған, кейін басқа зерттеушілер де оны қабылдады.

Орта ғасырлар

Ерте орта ғасырларда ламия (көпше түрі: lamiai немесе lamiae) тіршілік иелерінің бір класын білдіретін жалпы термин ретінде қолданыла бастады. Александриялық Хесихийдің 500 жылға дейінгі лексиконында ламиялар көріністер, тіпті балықтар ретінде түсіндірілген. Севильялық Исидор оларды нәрестелерді ұрлап, жыртып жіберуші жандар деп сипаттады. Вульгатада Ишая 34:14 аятында "Лилит" атауын аудару үшін "ламия" сөзі қолданылды. Христиан жазушылары да ламиялардың әуесқойлыққа ұшырату мүмкіндігіне қарсы ескерту жасады. 9 ғасырдағы ажырасу туралы трактатында Реймс архиепискобы Гинкмар ламияларды некеге қауіп төндіретін құбылыстардың қатарына қосып, оларды әйелдердің репродуктивті рухтары – geniciales feminae деп атады.

Түсіндірме

Ливияның Ламиясының Дельфи аңызындағы Ламия Сибарис сияқты егіз кейіпкері бар, екеуі де тікелей емес, бірақ жыландармен байланысты. Медузамен де күшті параллель байқалады. Осы және басқа да мәселелер қазіргі зерттеушілерді оның аждаһа екенін ұсынуға итермеледі. Ливиялық Ламияның тағы бір көшірмесі Посейдонның қызы Ламия болуы мүмкін. Паузанияның айтуынша, Зевстен туған Ламия Сибилді дүниеге әкелген, бұл Ливиялық Ламия болуы керек, бірақ Посейдонның қызы Ламия Сибилдің анасы болғандығы туралы да дәстүр бар. Осы екеуінің бірі Стезихордың (б.з.д. 555 ж.) фрагментінде және басқа да көздерде айтылған Сцилланың анасы Ламия болуы мүмкін. Refn|, 133-бет, 2-ескерту. Бұл фрагмент = Аполлоний Родий 4.828-ге жасалған түсіндірме. 1 ғасырдағы Тианалық Аполлонийдің өмірінде әйел емпуза ламия да "жылан" деп аталады, онда ол жыланның кейпін киеді және одан адам түріне ауысу үшін бас тартуға дайын екені айқын көрінеді. Қазіргі зерттеушілер оның бастапқыда аждаһа болғандығын болжауға тырысты. Дэниел Огден оның мүмкін реинкарнацияларының бірі, Корубус өлтірген Аргос монстрының "қабықты жүріс"ке ие болғанын айтады, бұл оның ертедегі нұсқасында аңғыпедалық формада болғанын көрсетеді, бірақ Стацийдегі латын мәтінінде тек "сығады" деген мағына беретін inlabi (labor сөзінің төмендеуі) деп жазылған. Бұл кейіпкер, Питон сияқты, Дельфиді қорқытқан. Жылан тәрізді Медузамен де жақын салыстыру жасалады. Медуза Ливиямен ғана емес, сонымен қатар үш Греймен де байланыста болған, олардың арасында алмастырылатын бір көз болған. Кейбір нұсқаларда, алынып тасталатын көз үш Горгонға, Медузаға және оның қарындастарына тиесілі болған.

Гекка

Кейбір зерттеушілер Ламияны Гекатамен теңестірді. Бұл теңестірудің негізі – Сцилланың әртүрлі аналары, кейде Ламияға (жоғарыда айтылғандай), ал кейде Гекатаға жатқызылады. Бұл сәйкестік сондай-ақ, әрбір есімнің түрлі көздерде эмпузамен байланыстырылуы арқылы (транзитивті логика қолданылып) құрылды. Мысалы, Рефнның Геката туралы жазбаларында эмпуза Ламиямен теңестірілген, бұл туралы бұрын айтылған болатын. Эмпуза Аристофанның жоғалған «Тагенистае» пьесасының бір фрагментінде Гекатамен теңестіріледі. Басқаша айтқанда, Ламия мұндай ғалымдардың жеңілпаздығын көрсететін белгі болды. Шамамен 15 ғасырдың ортасынан 16 ғасырға дейін ламиялар тек қана сиқыршылар ретінде қарастырылатын болды.

Мал шаруашылығы

Эдвард Топселлдің "Төрт аяқты аңдар тарихы" (1607) еңбегінде ламия әйелдің жоғарғы жартысын (яғни, бетін және кеудесін) алып, бірақ ешкіге ұқсас артқы жағы бар, үлкен және лас "тастармен" (тестіктермен) жабдықталған, олар Аристофанның айтуынша, теңіз бұзауларының иісін еске түсіреді. Оның бүкіл денесі қабықшалармен жабылған.

Бейімделулер

Джон Китстің "Ламия" өлеңі жоғарыда сипатталған Филостраттың Аполлоний өмірбаянындағы әңгіменің қайта жазылуы болып табылады. Китстің нұсқасында Ликийлік Менипптің орнына студент Лиций келеді. Ламияның сипаттамасы мен мәні үшін Китс Бертонның "Меланхолия анатомиясы" еңбегінен шабыттанды. Аугуст Энна "Ламия" атты опера жазды. Ламия, сондай-ақ Рамия деп те аталады, Nintendo DS әрекеттік ойын-сауық ойыны Deep Labyrinth-те бас қарсыласы ретінде пайда болады. Ламия 2009 жылғы қорқыныш фильмі "Мені тозаққа сүйре" (Drag Me to Hell) фильмінің басты қарсыласы, оны Арт Кимбро дауыстады. Фильмде Ламия "барлық демонның ең қорқыныштысы" деп сипатталады, оның ешкінің басы мен қақпақтары бар. Оған байланысты цыган қарғысы құрбанды үш күн бойы мазалап, содан кейін оның шақырушылары оны тозаққа сүйреп, мәңгілік отта жағуға әкеледі. Ламия Рик Риорданның "Жартылай құдайлар күнделігі" кітабында, оның төртінші "Сиырдың ұлы" атты қысқа әңгімесінде пайда болады. Ол Гекатаның қызы ретінде бейнеленеді, жыланның тіліштері бар жарқыраған жасыл көздері, кесілген тырнақтары бар шаян сияқты қолы және крокодил сияқты тістері бар. Monster Musume анимесінде Мия кейіпкері ламия болып табылады. Ламиялар Genesis тобының The Lamb Lies Down on Broadway альбомындағы "The Lamia" трегінде кездеседі. Олар "жылан тәрізді" денесі бар әйел жаратылыстар ретінде бейнеленеді және оны жұту үшін кейіпкер Раелді азғыруға тырысады, бірақ оның денесін "танығаннан кейін" ламиялардың денесіне енген қан олардың өліміне себеп болады. Ламия 1981 жылғы Killers альбомындағы Iron Maiden әні "Prodigal Son" әнінде бірнеше рет еске алынады. Топ өз шығармаларында мифология мен мифтік жаратылыстарға жиі сілтеме жасайды. Американдық "Волктар тәрбиелеген" телесериалында Ламия есімді кейіпкер бар, ол алмастырылатын көздері және пішінін өзгерте алатын андроид анасы. 2024 жылғы британдық фантастикалық телесериал "Домино күні", қазіргі Манчестерде, Сиена Келли басты рөлдегі сиқыршыны сомдайды, ол танысу қосымшаларынан энергиямен қоректенеді. Ақырында ол өзінің ламия екенін түсінеді.

Қазіргі халықтық дәстүрлер

Қазіргі грек халық дәстүрінде Ламия сақталып, дәстүрлі қасиеттерінің көптегенін сақтап қалған. Джон Кэтберт Лоусон: «Ламиялардың қанға құштарлығынан басқа, ерекшеленетін негізгі қасиеттері – тазалықсыздық, шексіз ашкөздік және ақымақтық» деп атап көрсеткен. Қазіргі грек мақалы «της Λάμιας τα σαρώματα» («Ламияның сыпыруы») – салғырттықтың символы болып табылады.

Көркем өнер

Герберт Джеймс Дрейпердің 1909 жылғы суретінде, қолдағы жыланды мұңды күйде қадағалап отырған Ламия, гетераны бейнелейтіндей көрінеді. Дрейпердің Ламиясының төменгі жартысы адам болғанымен, ол оның беліне түскен жылан терісі арқылы оның жыланға байланысты өткеніне ишара жасайды. Ренессанс кезеңінің эмблемаларында Ламияның денесі жыланның, ал кеудесі мен басы әйелдің денесінен құралған, екіжүзділіктің символындай болып бейнеленген.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Кереньи, Карл (1951), «Гректердің құдайлары» 38–40 беттер. Қазіргі кезде қайта басылып шығып тұрған басылым – Thames & Hudson қайта басылымы, 1980 жылғы ақпан.