Кіріспе
Кейтнес аралы, Шотландияның солтүстік жағалауындағы Пентленд-Фиртте орналасқан – Оркни және Шотландияның материгі арасындағы, адам тұрмайтын арал. Ол Кайтнесс округіндегі Канисбай азаматтық қауымының құрамына кіреді. Атауы ежелгі норвеж тілінен келген, «ағыстағы арал» деген мағынаны білдіреді. Ежелгі тас құрылыстар Стромада ең алғашқы адамдардың болғанын көрсетеді, ал 900–1000 жылдар шамасында норвегиялықтардың болғаны Оркней сагасында жазылған. Арал кем дегенде 15 ғасырдан бері Кайтнеспен саяси жағынан біріккен. Строма Шотландия жағалауынан небары бірнеше шақырым қашықтықта болғанымен, Пентленд-Фирттің қатал ауа райы мен күшті ағындары арал тұрғындарының өте оқшауланған жағдайға түсуіне себеп болды, олар көбінесе өздерін-өздерімен қамтамасыз етіп, ауыл шаруашылығы өнімдері мен балықты материк тұрғындарымен саудаластыратын. Көптеген арал тұрғындары балықшылар мен шаруалар болды, ал кейбіреулері Пентленд-Фирттің қауіпті суларында кемелерді жүргізу үшін теңіз пилоты ретінде жұмыс істеді. Ағыстар мен толас орны себепті кеме апаттары жиі орын алды – соңғысы 1993 жылы болды – және құтқару жұмыстары арал тұрғындарының табысына қосымша, көбінесе заңсыз кіріс көзі болды. 1890 жылы Стромаға маяк салынды, ол қазір де автоматты түрде жұмыс істеп тұр. Қазір Строма тасталып кеткен, бұрынғы тұрғындарының үйлері бос және қирап жатыр. 20 ғасырдың бірінші жартысында арал халқы біртіндеп азайды, себебі тұрғындары басқа жерде мүмкіндік іздеуге кетті, экономикалық қиындықтар мен Строманың оқшаулануы аралдағы өмірді күрделі ете түсті. 1901 жылы 375 адамды құраған халқы 1961 жылы бар болғаны 12 адамға дейін азайды, ал соңғы арал тұрғындары келесі жылдың соңында кетіп қалды. Строманың толықтай тасталуы 1997 жылы маякшылар мен олардың отбасылары кеткен кезде болды. Қазір аралдың бұрынғы тұрғындарының бірі оны қой шаруашылығына пайдаланады.
Stroma is an uninhabited island in the Pentland Firth, between Orkney and the mainland of Scotland. It forms part of the civil parish of Canisbay in Caithness, in the council area of Highland. The name comes from the Old Norse Straumey, meaning "island in the current". Ancient stone structures testify to the presence of Stroma's earliest residents, while a Norse presence around 900–1,000 years ago is recorded in the Orkneyinga Saga. It has been politically united with Caithness since at least the 15th century. Although Stroma lies only a few miles off the Scottish coast, the savage weather and ferociously strong tides of the Pentland Firth meant that the island's inhabitants were very isolated, causing them to be largely self sufficient, trading agricultural produce and fish with the mainlanders. Most of the islanders were fishermen and crofters; some also worked as maritime pilots to guide vessels through the treacherous waters of the Pentland Firth. The tides and currents meant that shipwrecks were frequent—the most recent occurring in 1993—and salvage provided an additional though often illegal supplement to the islanders' incomes. A lighthouse was built on Stroma in 1890 and still operates under automation. Stroma is now abandoned, with the houses of its former inhabitants unoccupied and falling into ruin. Its population fell gradually through the first half of the 20th century as inhabitants drifted away to seek opportunities elsewhere, as economic problems and Stroma's isolation made life on the island increasingly unsupportable. From an all time peak of 375 people in 1901, the population fell to just 12 by 1961 and the last islanders left at the end of the following year. Stroma's final abandonment came in 1997 when the lighthouse keepers and their families departed. The island is now owned by one of its former inhabitants, who uses it to graze sheep.
Тарихи-қазақтық қоныстар мен қалдықтар
Стромада тарихқа дейінгі дәуірде адамдар қоныстанған, мұны аралдың төңірегіндегі көптеген ежелгі тас құрылымдардың болуы дәлелдейді. Аралдың соңғы солтүстік бөлігінде, маякқа жақын жерде қираған камералы оба орналасқан. Ол ішінара қазылған, диаметрі шамамен болса, биіктігі дей шамасында. 18 ғасырдағы арал тұрғындары аралдың батыс жағында табылған тастан жасалған жебе ұштарын жинап, оларды "эльфтердің атуы" деп санап, оларды перилер жасаған деп есептеген. Егер оларда "эльф атуы" болса, олардың өздері мен малдары перилердің зиянынан қорғалатынына сенген. Арал тұрғындары "пиктің төсегі" деп атаған, цисттерге ұқсас құрылымдар да аралда кездеседі. Олардың ерекше мысалдары солтүстікке қарай Нетертаунда көрілуі мүмкін. Олар әдетте қорымдардың жанында орналасқан, олардан жануарлардың сүйектері мен қабықтар тозып шығып жатыр. Бұл құрылымдардың мақсаты мен шығу тегі туралы көп мәлімет белгілі емес. Шотландияның ежелгі және тарихи ескерткіштер жөніндегі Корольдік комиссиясы оларды тарихқа дейінгі дәуірге жатқызса да, олардың скандинавиялық шығу тегі болуы да мүмкін. Строманың оңтүстік-шығысындағы Касл Гео қамалының жанында орналасқан бүйрек пішіндес күйдірілген үйіндіні көбінесе тарихқа дейінгі дәуірге жатқызуға болады. Ол суды қыздыру үшін пайдаланылған жарылған және күйген тастардан тұрады. Стромадағы мысалдың мерзімі анықталмаған болса да, Оркни мен Шетланд аралдарында табылған күйдірілген үйінділер қола дәуірі мен ерте темір дәуіріне жатады. Жер мен тастан тұрғызылған қамалдың қалдықтары Строманың батыс жағалауындағы Бугт-о-Камм үстіртінде орналасқан, бірақ оның шығу тегі белгісіз. Орташа ені қорған аумақты қоршап, үстіртке кіруге кедерілгі келтіреді. Қамалдың периметрінде ешқандай құрылыс қалдықтары жоқ. Мүмкін, ол қамалдың шығыс жағынан кірген болуы мүмкін, онда бос орын бар, бірақ бұл табиғи процестердің нәтижесі болуы да мүмкін.
Қалпына келтіру және тастау
Строма халқы 20 ғасырдың бірінші жартысында күрт азайды, нәтижесінде 1950 жылдардың соңында арал толығымен тасталып қалды. Строма халқының құлдырауына бір ғана себеп болған жоқ. Аралдағы тұрмыс жағдайлары әрқашан қарапайым болды; ағынды су немесе электр қуаты болған жоқ, ал газ тек 1950 жылдары келді, бұл материктегі жақсартулармен үлкен қайшылық тудырды. Арал салыстырмалы түрде тығыз қоныстанған еді; 1901 жылы халық саны алпыс жыл бұрынғыдан екі есеге жуық болды, ал шаруашылық жүргізуге қосымша жер аз қалды. Алты-сегіз балалы отбасылар жиі кездесетін, бірақ барлығына жұмыс табу мүмкін болмады, сондықтан үлкен балалар көбінесе материкке кетіп, немесе жұмыс іздеу үшін Канадаға, АҚШ-қа көшіп кетті. Жақсы жабдықталған порты болмағандықтан, арал тұрғындары үлкен қайықтарды пайдалана алмады және қазіргі заманғы балық аулау шаруашылығын дамыта алмады. Жастар жақсы жалақы табу үшін басқа жерлерге көшіп кетті, соңынан олардың ата-аналары да ілесіп кетті. Мейдегі Синклерлер аралдың өз бөлігін 1929 жылы полковник Ф. Б. Имберт Терриге сатты, ол 1947 жылы Йоркширден келген қолшатыр жасаушы Джон Хойландқа сатты. Хойланд Фрезвик Синклерлерінің қалған арал мүлігін де сатып алып, Строманы 4000 фунт стерлингке біріктірді. Оның билік ету кезеңі арал халқының толық құлдырауымен сәйкес келді. Жалға алушылар кеткеннен кейін, Хойланд Строманы сатуға шығарды, бірақ сатып алушы таба алмады. Кейтнесс округінің кеңесшісі Строма үшін әртүрлі жобаларды ұсынды, оның ішінде нудисттік курорт ашу және оны крематорий ретінде пайдалану, бірақ кеңес арал үшін жауапкершілікті өз мойнына алу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Халықтың кетуімен жергілікті экономика күйреп кетті; балық аулау қайықтарын басқаруға жеткілікті еңбекке қабілетті ерлер қалмады, ал аралдағы қалған мекемелер клиенттердің жетіспеуінен жабылды. Аралдағы соңғы дүкен – Шотландиялық Ұжымдық көтерме сауда қоғамының дүкені 1956 жылы жабылды. 1957 жылға қарай аралда барлығы 16 адамнан тұратын үш отбасы ғана қалды; сол жылы аралдағы мектеп жабылды, ол кезде онда бар болғаны екі оқушы болды. Пошта бөлімі 1958 жылы оны басқарып отырған отбасы материкке кеткеннен кейін жабылды. 1958 жылдың жазында Хойланд аралды американдық «Bid 'n' Buy» телешоуының жүлдесі ретінде ұсынды, бұл дау тудырды. 1960 жылдың желтоқсанында ол Строманы Джимми Симпсонға сатты, ол 1943 жылы Мей қамалының жанындағы материктегі фермаға көшіп келген арал тұрғыны еді. Симпсон бастапқыда аралды сатып алуды жоспарламаған, бірақ ол туралы заңгермен сөйлесіп отырғанда: «Мен: "Строма өткен аптада сатылды екен, ал осы аптада сатылмаған. Әлі де сатылуда ма?" дедім. "Иә", деді ол, "Строма сатылымда". "Қанша ақша?" деп сұрадым. Ол маған сомасын айтты, сол жерде заңгер мен, Джеймс Симпсон, Строма аралын белгілі бір сомаға сатып алуға келісетінімді жазды, мен оның соңына қолым қойдым», – деді. Оның әйелі сатып алуға қуанбады: «Лена мені ақымақтыққа салып, ашуланып, жақындап келді. Ол: "Строма ма? Сен аралмен не істейсің?" – деді». Отбасы басшысы Эндрю Мэнсон аралды «жаздағы жұмақ» деп атады және ол «сыртқы алаңдаушылықтан азат және ұлдарымның балалық шағынан ерлікке өскенін көріп, оларды еркектердей өмір сүруге, ешкімге тәуелді болмауға үйреткен» жер екенін айтты, бірақ әйелдер үшін бұл қиын өмір болды, олар Тёрсо қаласының жанындағы Скрабстерде кеңес үйіне өтініш берген.
Қалдықтар аралы
Қазір Строма адамдардан толық босады; оның жалғыз тұрақты тұрғындары – аралда өмір сүретін иттәңіздер, құстар мен қойлар. Шіркеу, мектеп және ескі шатыр үйлер қараусыз қалған, олардың көпшілігі қирап кеткен. Бэтхерст кейбір үйлердің ішінде күнделікті қолданылатын заттар ондаған жылдар бұрын қалдырылған күйінде сақталғанын жазады: «жатақ пен әктаспен қапталған төбе зақымдалмаған, тіпті ылғал да тиіспеген. Асханадағы үстел әлі де қонақ бөлмеде тұр, ал мантелдің үстінен өңдеусіз, солған фотосурет сыртқа қарайды». Лесли Томас 20 жыл бұрын көрген тағы бір үйде «Виктория дәуірінің киімдерімен киінген отбасылық суреттердің қатары болған, олар бұрын жылы отбасының өмірін сыйлаған, бірақ қазірде бос, саңылаулы бөлмеге мұңлы қарап тұрған». Басқа жерлерде кітаптар «тозаңды, бірақ ұқыпты» күйде қалған, ал шіркеу әлі де өз мінберімен сақталған, «үнсіз және жарыққызыл матамен безендірілген», ал дұға кітаптары «надандықпен тапталған қойлар мен қоян-тышқандардың тістеуіне ұшыраған». Бұрынғы почта бөліміндегі формалар, лицензиялық өтініштер және құрғаған сияның құты әлі де үстелде тұр, ал артқы бөлмеде «әдемі сервант тұр, оның үстінде шайдан және құмырадан, сондай-ақ ноталардан: «Қызыл желкендер батып барады», «Генерал тез ұйықтап қалды» және «Мұны осы жерде істеуге болмайды»». Қазір Стромада ешкім осы әндерді шырқамайды. Батерст пен Томас Строманың тастап кетелуінің маңыздылығы туралы әртүрлі пікір білдіреді. Томас оны трагедия деп санайды: «Мен білген барлық қиын-қыстау жерлердің ішінде осы ең қайғылысы еді. Оның өмірі ашумен тоқтатылғандай болды». MeyGen толқындық энергиясының массиві Строма аралының оңтүстігінде, мұхит түбінде орналасқан. Онда төрт 1,5 МВт толқындық турбина бар, олар Ішкі бұғаздың жылдам ағысының қуатын пайдаланады. Олар 2019 жылы 25 ГВт/сағ электр энергиясын өндірді, бұл 4000 үйдің электрмен қамтамасыз етілуіне жеткілікті. Жоба 400 МВт потенциалды қуатымен кезең-кезеңмен дамытылуда.
Байланыс
Строма 1879 жылға дейін құрлықтағы Хуннан апта сайынғы қайық қызметін субсидиялаған және аралда пошта кеңсесін ашқанға дейін құрлықпен тұрақты байланысы болмаған. Бірақ, Стромадан келетін хаттардың саны өте аз болғандықтан, бұл қызмет экономикалық тұрғыдан тиімсіз болып шықты. 1950 жылдары пошта әрбір 2½d тұратын хат үшін 1 шиллинг 2 пенни (1с. 2d.) жұмсады. Строма алғашқы жасанды қону орнын – 800 фунт стерлингке Нетертаун жанында Портленд цементінен салынған теңіз жағасын 1894 жылы ғана алды. Бұл аралдан адамдардың көшіп кетуін тоқтатуға көмектесуі тиіс болғанмен, жаға құрылысы аяқталғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Строма тасталып кетті. Бүгінде Строманың құрлықпен тұрақты байланысы жоқ. Аралдың иесі демалыс күндері келушілер үшін, соның ішінде тастап кетілген үйлердің суреттерін салған Принц Чарльз үшін қайықпен саяхаттар ұйымдастыратын.
Маяк
1890 жылы Строманың солтүстік шетінде, Лангатон-Пойнт тұсында маяк салынды. Ол алты жыл ғана жұмыс істеді, содан кейін жаңасымен ауыстырылды, қазір оның құрылымы туралы аз ғана мәлімет сақталған. Адамсыз маякта бастапқыда мұнай спирті немесе литенді жағатын Троттер Линдберг шамдары орнатылған. Отын фонарьға жақын цистерналарда сақталған, оны жергілікті балықшылар немесе шаруалар кем дегенде екі апта сайын қайта толтырып тұрған. Келесі жылы тұман ескерту жүйесі қосылды. 1941 жылдың 22 ақпанында маякқа неміс ұшағынан автоматты түрде шабуыл жасалды. Бұл шабуыл аз ғана зақым келтірді, ешкім жарақат алмады, ал маякшылар тез арада жөндеу жұмыстарын жүргізе алды. Есіктің жоғары жағында "И. К." (Иоанн [яғни Джон] Кеннеди) деген жазу және 1677 жыл көрсетілген. Алайда, олардың танымалдылығы олардың жойылуына себеп болды. 1762 жылы Росс және Кейтнес епискобы Роберт Форбс өзінің күнделігінде, 1786 жылы мумиялар мал мен салмақсыз келушілердің салдарынан қиратылғанын жазды, себебі Уолкердің "Гиберниан журналында" айтылғандай, "мумияларды көруге деген қызығушылық Стромаға көптеген бекершіл адамдарды әкелді, [және] кейбіреулері әдейілеп есікті қиратса, енді біреулері денелерді бүлдірді; ал есік жөнделмегендіктен, қой мен мал күмбезге кіріп, оларды таптап тастады". Қазіргі таңда мұнда түпкілікті жерлеу орындарының іздері жоқ.
By 1786 the mummies had been destroyed by cattle and careless visitors as, according to Walker's Hibernian Magazine, "curiosity to see the mummies had brought many idle people to Stroma, [and] that some, out of wantonness had shattered the door, and others the bodies; and the door not being repaired, sheep and cattle entered the vault, and trampled them to pieces." There is now no trace of the original burials in the vault.