Кіріспе
Қандағы холестериннің жоғары деңгейі
Гиперхолестеринемия, сонымен қатар жоғары холестерин делінеді, – қандағы холестериннің жоғары деңгейі. Бұл гиперлипидемияның (қандағы липидтердің жоғары деңгейі), гиперлипопротеинемияның (қандағы липопротеиндердің жоғары деңгейі) және дислипидемияның (қандағы липидтер мен липопротеиндер деңгейінің кез келген бұзылыстары) бір түрі. Холестерин – стероидтық гормондар мен өт қышқылдарының алғышарты. Холестерин суда ерімейтіндіктен, ол қан плазмасында ақуыз бөлшектері (липопротеиндер) арқылы тасымалданады. Липопротеиндер тығыздығына қарай жіктеледі: өте төмен тығыздықты липопротеиндер (VLDL), орташа тығыздықты липопротеиндер (IDL), төмен тығыздықты липопротеиндер (LDL) және жоғары тығыздықты липопротеиндер (HDL). Барлық липопротеиндер холестеринді тасымалдайды, бірақ HDL-ден басқа липопротеиндердің (HDL емес холестерин деп аталады), әсіресе LDL холестериннің жоғары деңгейі атеросклероз және жүрек ишемиялық ауруының қаупін арттырады. Ал HDL холестериннің жоғары деңгейі қорғанышпен қамтамасыз етеді. Ересектерде қандағы жалпы холестерин мен ЛПНҚ деңгейін төмендету үшін транс-майлардан аулақ болу және қаныққан майларды полиқанықпаған майлармен алмастыру ұсынылады. Қажет болған жағдайда, ЛПНҚ аферезі сияқты басқа емдеулер немесе тіпті хирургиялық араласу (әсіресе туыстық гиперхолестеринемияның ауыр түрлері үшін) жүргізілуі мүмкін.
Белгілері мен симптомдары
Гиперхолестеринемияның өзі симптомсыз болса да, қан сарысуындағы холестериннің ұзақ уақыт бойы көтерілуі атеросклерозға (артерияларда майлы плакалардың жинақталуына, "артериялардың қатаюына") әкелуі мүмкін. Онжылдықтар бойы қан сарысуындағы холестериннің жоғарылауы артерияларда атероматтық плакаттардың пайда болуына ықпал етеді. Бұл артериялардың біртіндеп тарылуына әкелуі мүмкін. Әйтпесе, кішігірім плакаттар жарылып, қан ұюына себеп болып, қан ағымын тоқтатады. Жүрек артериясының кенеттен бітелуі жүрек шабуына (инфарктіге) әкелуі мүмкін. Миға қан жеткізетін артерияның бітелуі инсультқа себеп болуы мүмкін. Егер стеноз немесе окклюзия (бітелу) біртіндеп дамыса, тіндер мен мүшелерге қан жеткізу баяу төмендеп, мүшелердің функциясы нашарлайды. Осы кезде тіндердің ишемиясы (қанмен қамтамасыз етудің шектелуі) белгілі бір симптомдармен көрінеді. Мысалы, мидың уақытша ишемиясы (көбінесе өткінші ишемиялық шабуыл деп аталады) уақытша көру қабілетінің жоғалтуы, бас айналуы және тепе-теңдіктің бұзылуы, сөйлеу қиындығы, әлсіздік немесе ұю немесе қышыну сезімі түрінде, әдетте дененің бір жағында білінуі мүмкін. Жүрекке жеткіліксіз қан жеткізу кеудедегі ауыруға (стенокардияға) әкелуі мүмкін, ал көздің ишемиясы бір көздің көру қабілетінің уақытша жоғалтуымен көрінеді. Аяқтарға жеткіліксіз қан жеткізуі жүргенде буын ауыруына себеп болуы мүмкін, ал ішекте тамақтанғаннан кейін іш ауруымен көрінеді. Гиперхолестеринемияның кейбір түрлері нақты физикалық белгілерге әкеледі. Мысалы, отбасылық гиперхолестеринемия (IIa типті гиперлипопротеинемия) ксантелазма палпебраруммен (көз қабақтарының айналасындағы тері астындағы сарғыш дақтар), аркус сенилиспен (перифериялық мүйіз қабығының ақ немесе сұр түсті өзгерісі) және сіңірлердегі, әсіресе саусақтардағы ксантомалармен (сары түсті холестеринге бай материалдың жиналуы) байланысты болуы мүмкін. III типті гиперлипидемия алақандарда, тізелерде және шынтақтарда ксантомалармен байланысты болуы мүмкін. Жалғыздық та қауіп факторы болып табылады.
Диета
Тамақтану қандағы холестеринге әсер етеді, бірақ бұл әсердің күші әр адамда әртүрлі болады. Қантқа және қаныққан майларға бай тамақтану жалпы холестерин мен Төмен тығыздықты липопротеин (ТТЛ) деңгейін арттырады. Транс-майлар жоғары тығыздықты липопротеин (ЖТЛ) деңгейін төмендетіп, ТТЛ деңгейін арттырады. 2016 жылғы шолу диеталық холестериннің қандағы холестериннің жоғарылауымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті. 2018 жылғы мәліметтерге сәйкес, холестериннің қабылдануы мен ТТЛ холестерині арасында дозаға байланысты шамалы оң байланыс бар.
Медициналық жағдайлар мен емдеу
Сонымен қатар, холестерин деңгейін арттыратын басқа да бірнеше жағдайлар бар, олардың ішінде 2-типті қант диабеті, семіздік, алкогольге шамадан тыс қолдану, моноклоналды гаммапатия, диализ терапиясы, нефротикалық синдром, гипотиреоз, Кушинг синдромы және нервтік анорексия.
Генетика
Генетикалық үлес көбінесе "полигендік" деп аталатын көптеген гендердің бірлескен әсерінен пайда болады, бірақ кейбір жағдайларда, отбасылық гиперхолестеринемияда байқалатындай, бір геннің кемістігінен де туындауы мүмкін. Отбасылық гиперхолестеринемия шамамен 250 адамның біріне әсер етеді. Литвалық еврей халқы генетикалық бастамашылық әсерін көрсетуі мүмкін. G197del LDLR деген бір вариациясы, отбасылық гиперхолестеринемиямен байланысты, 14 ғасырға дейін жетеді. Осы вариациялардың шығу тегі пікірталас тудырды.
Дәрі-дәрмектер
Статиндер – әдетте қолданылатын дәрілер, сонымен қатар салауатты өмір салтын ұстану шараларымен бірге. Статиндер көптеген адамдарда жалпы холестерин деңгейін шамамен 50%-ға төмендетеді, бұл жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын ала болмаған жағдайда мүмкін. Жүрек-қан тамырлары аурулары жоқ адамдарда статиндердің барлық себептерге байланысты өлім-жітімді, сондай-ақ қатерлі және қатерлі емес жүрек ауруларын, инсультті азайтуы дәлелденген. Жоғары қарқынды статинмен емдеудің тиімділігі жоғары. Статиндер жүрек-қан тамырлары аурулары жоқ адамдарда (яғни, алғашқы профилактика үшін) өмір сапасын жақсартуға көмектеседі. Бала кезінде диета емдеудің негізгі құралы болып табылады. Дегенмен, бұл шаралар тек статиндерді қабылдау мүмкін болмаған жағдайларда немесе жүкті әйелдерге ғана ұсынылады.
Альтернативтік медицина
2002 жылы жүргізілген сауалнамада АҚШ ересек азаматтарының 1,1 пайызы баламалы медицинаны жоғары холестерин деңгейін емдеу үшін қолданғаны анықталды. Бұрынғы сауалнамалармен үйлесетіндей, осы сауалнама да адамдардың көпшілігінің (55%) оны дәстүрлі медицинамен бірге қолданғанын көрсетті. Дәстүрлі қытай медицинасында қолданылатын шөптік дәрілердің тиімділігін жүйелі түрде қарастыру, қосылған зерттеулердің нашар әдістемелік сапасы салдарынан, нақты нәтиже бермеді. Фитостеролдар және/немесе фитостанолдар бойынша жүргізілген зерттеулердің шолуында, күніне орташа 2,15 г дозасында ЛПНҚ (жай холестерин) деңгейі орташа есеппен 9%-ға төмендегені хабарланды. 2000 жылы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы белгілі мөлшерде фитостерол эфирлері немесе фитостанол эфирлері бар тағамдарды холестерин деңгейін төмендетуші деп таңбалауға рұқсат берді. 2003 жылы FDA-ның денсаулыққа қатысты уақытша ережесі осы таңбалау талаптарын фитостерол немесе фитостанолдың күніне 0,8 г-дан астам мөлшерін қамтитын тағамдар мен диеталық қосымшаларға да қатысты етті. Дегенмен, кейбір зерттеушілер өсімдік стерол эфирлерін диетаға қосу туралы алаңдаушылық білдіріп, олардың ұзақ мерзімді қауіпсіздігі туралы деректердің жетіспеушілігіне назар салады.
Эпидемиология
АҚШ-та 2010 жылы жалпы холестериннің жоғары деңгейі 13%-дан сәл асып түседі, бұл көрсеткіш 2000 жылы 17% болған. Ұлыбританиядағы жалпы холестериннің орташа көрсеткіші 5,9 ммоль/л, ал Қытай мен Жапонияның ауылдық аймақтарында – 4 ммоль/л.