Кіріспе
Вольтердің Канаданы сықақтап айтқан сөзі "Бірнеше акр қар" (француз тілінде "", kɛlkə. z‿aʁpɑ̃dəˈnɛːʒ, "vers le Canada") – 18 ғасыр француз жазушысы Вольтердің Канада колониясын экономикалық құндылығы мен 18 ғасыр Франциясы үшін стратегиялық маңызы жоқ деп еске алған бірнеше цитатасының ішіндегі бірі. Вольтер заманында Канада – қазіргі Квебектің оңтүстік бөлігін қамтитын Жаңа Франция аумағының атауы болған. Дегенмен, "Канада" термині Жаңа Францияның барлық аумағын, Луизиананы, сондай-ақ қазіргі Онтарионың оңтүстігін, Лабрадорды, Нью-Брансуикті және Принс-Эдвард аралын қамту үшін де қолданылған. Вольтердің "Канада" сөзін қандай мағынада қолданғаны туралы пікірлер әртүрлі. "quelques arpents de neige" деген тіркес алғаш рет 1759 жылы Вольтердің "Кандид" кітабының 23-тарауында пайда болса, ал "бірнеше акр мұз" деген тіркес 1757 жылы жазған хатында кездеседі. Вольтер өзінің басқа да шығармаларында осы сияқты сарказмды пікірлер білдірген.
"A few acres of snow" (in the original French, "", kɛlkə. z‿aʁpɑ̃dəˈnɛːʒ, with "vers le Canada") is one of several quotations from 18th century writer French Voltaire, indicative of his sneering evaluation of the colony of Canada as lacking economic value and strategic importance to 18th century France. In Voltaire's time, Canada was the name of a territory of New France that covered most of modern day southern Quebec. However, "Canada" was also commonly used as a generic term to cover all of New France, including the whole of the Louisiana territory, as well as modern day southern Ontario, Labrador, New Brunswick, and Prince Edward Island. The meaning of "Canada" that Voltaire intended is a matter of some dispute. The exact phrase "quelques arpents de neige" first appears in 1759 in chapter 23 of Voltaire's book Candide, but the phrase "a few acres of ice" appeared in a letter he wrote in 1757. Voltaire wrote similar sarcastic remarks in other works.
Өмірбаян
Вольтер заманында Жаңа Франция Канада, Акадия, Луизиана және басқа да аумақтарды қамтыды. Осы колониялардың барлығына Вольтер бір кезде сарказммен пікір білдірген. Осы тақырыптағы жазған барлық еңбектерінде Вольтердің Канададағы француз колониясы туралы негізгі идеясы өзгермеді. Оны экономикалық және стратегиялық негіздерден тұратын тұжырым деп қорытындылауға болады, олардың екеуі де практикалық нәтижеге келіп тіреледі: Канаданың жерінің көбісі және болашақта да өнімсіз, пайдасыз мұзды дала болып қала береді. Ұлыбритания оңтүстік және шығыстағы өнімді аумақтарда (Он үш колония) отарлар құрып, оларды халықпен қамтамасыз еткендіктен, ол аймақта еуропалық державаның болуына жол бермейді және Канаданы одан шығарылғанша аяусыз шабуылдайды. Солтүстік Америкадағы француз және британдық колониялар арасындағы халық және материалдық ресурстардың үлкен теңсіздігін, осы теңгерімсіздікті жақын арада түзету мүмкін еместігін және Ұлыбританияның Еуропаға теңіз жолдарын жақсырақ бақылауын ескере отырып, Ұлыбритания ерте не кеш жеңіске жетеді. Сондықтан, Францияның Канаданы тиімді қорғауы үшін үлкен ресурстар жұмсау қажет, ал одан алынатын экономикалық пайда шала болғандықтан, жұмсалған кез келген ресурстар, тіпті олар қысқа мерзімде жеңіске жеткізсе де, тек Канаданың Ұлыбританияға берілуін бірнеше онжылдыққа кейінге қана жылдырады, ал ұзақ мерзімде бұл сөзсіз болады. Осылайша, дұрыс экономикалық саясат Канаданы мүмкіндігінше тезірек Ұлыбританияға беруді және Францияның ресурстарын экономикалық жағынан құндырақ және қорғануға оңай Батыс Үндістан колонияларына шоғырландыруды талап етеді. 1758 жылы Форт-Фронтенак шайқасы (26-28 тамыз, француздың жеңілісі) және француз теңіз министрі Николя Рене Берридің Людовик Антуан де Бугенвильге Квебек қаласын қорғау үшін қажетті күштерді беруден бас тартуы болды. Берриердің айтуынша, «үйге өрт салғанда, қораларды сақтап қалуға тырыспаймыз». Британдықтардың Квебек қаласын қоршауы 1759 жылдың қыркүйегінде Абрахам жазықтарындағы шайқаста француздың жеңілісімен аяқталды, ал Монреаль келесі жылы берілді. Бүгінгі күні Вольтердің пікіріне сыншылар негізінен оның Канада колониясына жасаған экономикалық бағасына қатысты. Вольтердің тері саудасына негізделген Канада колониясы туралы идеясы тіпті оның өзінің жазбаларында да бір ғасырға жуық уақыт бұрын ескірген. Осылайша, оның Канаданы бейнелеуінің қай бөлігін айтыс мақсатымен әдейі асыра сілтеуге, алдын ала түсінікке берілуге немесе жай ғана дұрыс емес ақпаратқа байланыстыруға болатынын анықтау қиын болса да, оның осы тақырыптағы жазбалары Канаданың қоныстанған бөліктерінде қол жеткізілген экономикалық даму деңгейіне және колонияның одан әрі даму әлеуетіне қатысты белгілі бір деңгейде көре алмаушылық танытады. Екінші жағынан, Вольтердің Францияның Канаданы әскери қорғау үшін жұмсауы керек ауыр қаржылық жүктеме туралы және мұндай қорғаныстың ұзақ мерзімде мүмкін еместігі туралы бағасы әлі де жарамды. Егер ол колонияның экономикалық әлеуетін жағымды бағалаған болса, бұл оның жалпы тұжырымын өзгертпеген болар еді. Вольтердің Жаңа Франция туралы атақты цитаталары негізінен 1753 және 1763 жылдар аралығында, Жеті жылдық соғысқа дейін және оның кезінде жазылған. Вольтер сол кездегі өмірінің көп бөлігін Швейцарияда өткізген. Соғыс кезінде ол кейде Францияға қарсы одақтас болған Ұлыбританияның Фредерик II патшасына жақтас болғандай көрінді. Олар соғыс кезінде үнемі жеке хат алмасып тұрды және 1753 жылғы даудан кейін қайтадан жақсы қарым-қатынаста болды. Вольтер сол кезде француз министрлерімен де хат алмасып отырған. Осылайша ол соғыстағы соғысушылардың екі тарапымен да, бірақ көбінесе саяси емес, жеке және әдеби деңгейде хат алмасты. Соғысты Франция үшін қателік деп есептеген ол француз министрлерінен соғыстан бас тартуды бірнеше рет сұрады. Америка колонияларындағы шекаралық даулар 1754 жылы Ұлыбритания мен Франция арасындағы соғыстың алғашқы себебі болды, ол 1756 жылы еуропалық мәселелермен күрделіленіп, 1763 жылы аяқталды. Вольтердің Францияның Солтүстік Америкадағы колонияларын босатуы керек деген ұстанымы оның жалпы соғысқа қатысты ұстанымымен сәйкес келді. Вольтер үшін Жаңа Францияны беру Ұлыбританияны жібіткен болар еді. Оның еуропалық соғысқа қатысты ұстанымы Жаңа Францияның құндылығын азайтуға ықпал еткен болуы мүмкін.
Almost the entirety of Canada's territory is and will remain an unproductive and useless frozen wasteland. Great Britain, having establishing colonies on the more productive territories to the south and to the east (the Thirteen Colonies), and provided them with a much larger population, will not tolerate the presence of another European power in that area and will relentlessly attack Canada until such presence is ousted. Given the enormous disproportion in population and material resources between the French and British colonies in North America, the impossibility of modifying that imbalance in the foreseeable future and Britain's generally better control of the maritime routes to Europe, Britain will inevitably prevail sooner or later. Therefore, an effective defence of Canada by France requires an extraordinarily large commitment of resources in comparison to the scant economic value in return, and any resources thus expended, even if they allowed victories in the short term, are wasted as they can serve at best only to postpone for a few more decades the handing over of Canada to Britain, which is inevitable in the long term. Consequently, sound economic policy dictates handing over Canada to Britain as soon as possible and concentrating France's resources in its West Indian colonies, which are more valuable economically and more readily defensible. The year 1758 included the Battle of Fort Frontenac (August 26–28, a French defeat) and French naval secretary Nicolas René Berryer's October refusal to provide Louis Antoine de Bougainville with much needed reinforcements to defend Quebec City. According to Berryer, "we don't try to save the stables when the fire is at the house" (infamously, « qu'on ne cherche point à sauver les écuries quand le feu est à la maison »). The British siege of Québec City ended in a French defeat in the Battle of the Plains of Abraham in September 1759, and Montréal surrendered the next year. Today's critics of Voltaire's opinion are directed primarily at his economic assessment of the Canadian colony. Voltaire's idea of the Canadian colony based essentially on fur trade was even during his own writings already outdated by almost a century. Thus, although it may be difficult to determine exactly what part of his depiction of Canada might be attributed to deliberate exaggeration for polemical purposes, attachment to a preconceived idea, or mere misinformation, his few writings on the subject seem to display a certain level of short sightedness regarding the actual level of economic evolution that had already been reached in the settled parts of Canada and about the colony's potential for further development. On the other hand, Voltaire's assessment of the heavy financial burden required for France's military defence of Canada and of the practical impossibility of such defence in the long term remains valid. Consequently, if he had espoused a more favourable idea of the economic potential of the colony, it would likely not have changed his general conclusion. Voltaire's famous quotations about New France were for the most part written between 1753 and 1763, shortly before and then during the Seven Years' War. Voltaire was living in Switzerland during most of that period. During the war, he sometimes appeared to favor King Frederick II of Prussia, who was allied with Britain against France. They maintained a regular personal correspondence during the war and were on better terms again after their quarrel of 1753. Voltaire was also then in correspondence with some French ministers. He thus corresponded with both sides of the belligerents in the war although mostly on personal and literary levels, rather than a political level. Thinking that the war was a mistake for France, he used several opportunities to ask the French ministers to simply quit the war. Boundary disputes in their American colonies had been an early casus belli between Britain and France in 1754 in the war, which was in 1756 further complicated by purely European considerations and ended in 1763. Voltaire's position that France should let go of its North American colonies was in accord with his position about the war in general. For Voltaire, handing over New France would appease Britain. His position about the European war likely increased his tendency to paint New France as being of little value.
Цитаталар мәтіндік мәнмәтінде
Бұл цитаталар уақыт бойынша реттелген.
1756 Хат
1756 жылдың 29 қаңтарында Лозанна қаласының жанындағы Монрионда Франсуа Трончинге жазған хатында Вольтер 1755 жылдың 1 қарашасында Португалияның Лиссабон қаласын құлатқан жер сілкінісі туралы айтады.
1757 М.
Вольтердің Франсуа Августин де Паради де Монкрифке (1687–1770 жж.) 1757 жылғы 27 наурызда Лозаннаға жақын Монрионда жазған хатында Вольтердің "Канададағы бірнеше акр мұз" деген әйгілі тіркесін алғаш рет тікелей қолданғаны мәлім. Сондай-ақ, "Канадада" деген орналасқан жерді білдіретін анық сөз тіркесі де көзге түседі. Хаттың тиісті бөлігі былай делінген:
Вольтердің Монкрифке жазған хатындағы бұл сөйлем жиі цитаталанады. 19 ғасырдың жазушысы Жюль Верн (1828–1905) 1889 жылы жарық көрген "Аты жоқ отбасы" (Famille sans nom) романында оны келтірген. Роман 1837 жылғы Төменгі Канада көтерілісі кезеңіндегі Канадада өрбуімен байланысты. Бұл атақты сөйлем романның 1-тарауында келтірілген, бұл цитатаның танымалдығын арттырған болуы мүмкін.
1758
Вольтер өзінің «бірнеше акр мұз» деген сөзін келесі жылы тағы да қолданды, сәл өзгерткен түрінде, «Кандид» романында (1758 жылы жазылған және 1759 жылы жарияланған), бірақ «мұз» енді «қар» деп ауыстырылды. 1758 жылғы «қар» нұсқасы, әдетте, Канадада 1757 жылғы «мұз» нұсқасынан гөрі жақсы танымал, мүмкін «Кандид» кейде жоғары сыныптарда оқытылатындықтан. Осыған қатысты үзінді «Кандид» романының 23-тарауында кездеседі, онда романның екі кейіпкері Франция мен Ұлыбритания туралы ойларын бөліседі:
Француз тіліндегі түпнұсқада Вольтер «pour quelques arpents de neige vers le Canada» деген тіркесті қолданады, ал «vers» сөзінің француз тіліндегі қазіргі мағынасынан өзгеше мағынасы бар еді. Оның орнына, Вольтер өзінің жазбаларында «vers» сөзін «бірнеше акр» жердің орналасқан жеріне қатысты нақты емесдікті білдіру үшін, «Канаданың маңында немесе айналасындағы бір жерде» деген жалпы мағынада жиі қолданған. Оның барлық жазбаларынан Вольтер Канаданы кең мұзды және қарлы аймақ ретінде қарастырғаны немесе солай көрсеткені көрінеді. Сондықтан, Вольтердің «бірнеше акр» дегенде 1754 жылы даулы болған аймақтардың бірін, мысалы, Огайо өзенінің алқабын (өзі де мардымсыз жер емес) немесе Акадия шекарасын ойластырғаны маңызды емес. 1758 жылға қарай соғыс барлық соғысушы тараптардың иелігіне тараған еді. Вольтердің қаламынан шыққан бұл термин әдейі түсініксіз, оны қолданудың мақсаты – Канаданың жалпы аумағындағы кез келген жердің соншалықты маңызсыз екенін көрсету, тіпті оның орналасқан жері туралы уайымдаудың қажеті де жоқ.
1762 Хат
Бұл хат Вольтерден Сезар Габриэль де Шоизульге (1712–1785), ол 1761 жылы өзінің туысы Этьен де Шоизульдің орнына Францияның Сыртқы істер министрі қызметіне тағайындалған, 1762 жылдың 6 қыркүйегінде Лес Деликс жерінде жазылған. Бұл Вольтердің Канада туралы хаттарының ең белгілілерінің бірі және кейбір орта мектеп тарих оқулықтарында әңгіме ретінде кездеседі. Ұзындығы жағынан қысқа хат, оны толығымен келтіруге болады:
1763
"Прецис" еңбегі Вольтер бірнеше жыл бойы жазған. Осы маңызды үзінділер 1763 жылы немесе одан кейін жазылған болуы мүмкін.
Қазіргі қолданысы
Бұл тіркес қазіргі заманда да жиі қолданылып келеді. Канадалық ақын Луи Оноре Фрешетте "Вольтер мүсіні астында" ("Sous la statue de Voltaire") атты өлеңінде Вольтерге қарсы қарымта шарасын қолданды. Бұл өлең "Халық аңыздары" (1887) жинағында жарияланды. "Quelques arpents de neige" – Денис Херудың 1972 жылы түсірген "Қарбалас" (The Rebels) фильмінің атауы. "Pour quelques arpents de neige" – Клод Левильедің осы фильм үшін 1972 жылы жазған әні. 1980 жылдары Trivial Pursuit ойынының Квебек басылымын сатушылар өнімдерін "Quelques arpents de pièges" ("Бірнеше гектар тұзақ") деп атады. "Бірнеше акр қар" тақталық ойынының аты осы тіркестен алынған. Мартин Уоллес жасаған бұл ойын қазіргі Канада аймағы үшін француз бен британдықтардың арасындағы қақтығысты бейнелейді.