Мал өрісінде жұмыс істейтін иттер

Кіріспе

Мал бағуға қолданылатын ит түрі. Мал күзетуге үйретілген ит.

Мал бағу иті, сондай-ақ малшы ит немесе жұмыс иті деп те аталады, мал бағуға үйретілген немесе мал бағу үшін шығарылған тұқымдардың біріне жататын ит. Қой бағуға арнайы үйретілген ит қойшы ит деп аталады.

Мал бағу тәртібі

Барлық мал бағушылық мінез-құлық – өзгертілген жыртқыштық мінез-құлық. Таңдаулы шаралар арқылы адамдар иттің ірі қара мен қойды жем ретінде қарауға бейімділігін азайта алды, сонымен бірге оның аң аулау дағдыларын сақтап, тиімді мал бағушы иттерді жасады. Иттер жануарлармен түрліше жұмыс істей алады. Кейбір тұқымдар, мысалы, Австралиялық мал иті, әдетте жануарлардың өкшесін шалады (сондықтан оларды өкшелеушілер деп атайды), ал Кардиган мен Пемброк Уэльс коргилері тарихи түрде Уэльстен Лондонның Смитфилд ет базарына мал айдаған малшылар тобында осылай қолданылған, бірақ қазір мал бағу үшін сирек қолданылады. Басқа тұқымдар, әсіресе, Бордер колли, жануарлардың алдына келіп, оларды қарап бағындыру үшін «күшті көз» деп аталатын қабілетті пайдаланады; оларды басшылар деп атайды. Басшылар малды топтап ұстайды. Олар жануарлардың қозғалысын тоқтату немесе бұру үшін үнемі олардың алдына немесе басына барады. Өкшелеушілер немесе айдаушы иттер жануарларды алға қарай итеріп отырады. Әдетте олар үйірдің артында қалады. Австралиялық келпи мен Австралиялық кули осы екі әдісті де қолданады және қойлардың арқасымен жүреді, сондықтан олар бас, өкше және артқы жағынан жүреді. Австралиялық шопан, ағылшын шопан және Уэльс шопаны сияқты басқа түрлер орташа және бос көзді, көбінесе өздігінен жұмыс істейді. Жаңа Зеландиялық хунтавей қойлардың тобын жинау үшін дауысты, терең үрлеуін қолданады. Бельгиялық малинуа, неміс қойшысы және бриардтар тарихи түрде «тірі қоршау» ретінде әрекет ететін, ірі қой отарын жайылымға алып баратын, сонымен бірге құнды егістерді жеуден және жолдарға шығудан сақтайтын иттер. Мал бағу инстинктісі мен үйрену қабілетін итті малға таныстырғанда немесе бәсекелестіксіз мал бағу сынақтарында бағалауға болады. Бастапқы мал бағу инстинктісі бар иттерді мал бағу сынақтарында бәсекелесуге үйретуге болады. Кейбір мал бағу тұқымдары кез келген жануарлармен жақсы жұмыс істейді; ал басқалары ұрпақтар бойы белгілі бір жануарлармен жұмыс істеу үшін өсірілді және олардың осы жануарларды басқару қабілетін арттыратын физикалық ерекшеліктері немесе жұмыс стилі қалыптасты. Көбінесе ірі қара, қой, ешкі және бұғы жиналады, бірақ құстарды иттермен ұстау да кездеседі. Бұл функция мал бағушы иттердің қасиеттерін алдын ала анықтады: олар күшті, қатыгез, батыл, шешімді, ірі жыртқышқа қарсы жалғыз тұра алатын және ең бастысы, өз үйірін қорғауға дайын болуы керек. Мал бағушы иттердің ата-бабаларының тарихы алты мың жыл бұрынға дейін жетеді, қой мен иттердің бірлескен қалдықтарының археологиялық жазбалары б.з.д. 3685 жылға дейін сақталып қалған. Олардың шығу тегі қазіргі Түркия, Ирак және Сирия аумақтары деп есептеледі. Бақташы иттер туралы Ескі өсиетте, Катон Ақсақал мен Варроның жазбаларында айтылады, олардың бейнелері екі мың жылдан астам уақыт бұрын жасалған өнер туындыларында кездеседі. Бұл иттер тек мал бағу үшін ғана емес, сонымен қатар әскери мақсаттарда да қолданылды. Батыс Азиядан мал бағу батысқа және солтүстікке тарады, содан кейін үй жануарларының саны артты. Еуропа аумағында мал бағушы иттердің ата-бабалары б.з.д. 6-7 ғасырларда пайда болды. Археологиялық зерттеулерге сәйкес, мал шаруашылығы мен ауыл шаруашылығы Еуропаға әртүрлі жолмен тарады: Дунай мен Рейн өзендері бойымен қазіргі Германия, Солтүстік Франция және Нидерланды аумағына дейін, Жерорта теңізі арқылы Альп тауларына дейін, Рона өзенімен Францияның орталық және оңтүстік-батысына дейін. XXI ғасырда мал бағушы иттер көбінесе үй жануарлары ретінде таңдалады. Колли тұқымдары, соның ішінде Бауырлы колли және Бордер колли, сондай-ақ Австралиялық келпи және Австралиялық жұмысшы келпи, Уэльс коргилері жақсы танымал. Олар жақсы отбасылық иттер және жұмыс істегенде жақсы. Жылдам үйрену қабілеті, физикалық күші, төзімділігі, жыртқыштық мінез-құлқымен қоса иесіне берілгендігі және жұмыс істеуге деген ықыласы үлкен еуропалық шопандарды көптеген азаматтық және әскери жұмыстар үшін кеңінен пайдалануға әкелді. Бұл күзету, іздеу, құтқару және басқа қызмет түрлерінде қолданылатын ең көп таралған полиция және әскери иттер. Қазіргі заманғы әлем адамдарға иттердің көмегімен сәтті шешілетін жаңа міндеттерді ұсынады. Мысалы, АҚШ-та заңмен қорғалған қаздар өмір мен жұмыс үшін үлкен қиындықтар туғызады. Мұнда бордер коллилер және басқа да «күшті көзді» мал бағушы иттер егістерді, тұрғын және демалыс аймақтарын, саябақтарды, жағажайларды, гольф алаңдарын және, ең бастысы, әуежайларды күзету үшін қолданылады. Иттердің көмегімен құстардан қорғау ең тиімді және оңай іске асырылатын жол болып шықты: күзететін аумақтан күніне бірнеше рет өтетін иттер қаздарды аз көйлек тудыратын жерлерге қоныстандырады, ал табиғатқа зиян келтірмейді. Барлық бақташы иттер туғаннан-ақ спортшылар. Олардың жоғары физикалық және зихи қызметке деген қажеттілігін тек спорттық жайылыммен ғана емес, сонымен қатар цинологиялық спорттың басқа түрлерімен де толықтыруға болады. Бордер коллилер, бельгиялық шопандар, Австралиялық шопандар өтемізді спорттық қасиеттерімен ерекшеленеді және әрқашан агилити, флайболл, фрисби, ит биі, бағынуда жетекші орындарды иеленеді. Сонымен қатар, қызметте, спортта және малмен байланыс жасамаған мал бағу тұқымдарының көрме иттерінде мал бағу инстинктісі бірте-бірте әлсірейді. Мұндай шаралар көбінесе төбелік шаруашылық аймақтарында, қойлардың кең аумақта қоршалмаған жерлерде еркін жайылуымен байланысты. Бұл сынақтар Ұлыбритания, Ирландия, Оңтүстік Африка, Чили, Канада, АҚШ, Австралия, Жаңа Зеландия және басқа да шаруашылық елдерде танымал, және кейде тікелей эфирде де көрсетіледі. АҚШ-тағы тұрақты шараларды АҚШ Бордер колли иелері қауымдастығы, Австралиялық шопан клубы, Американдық иттер клубы және тағы да көптеген ұйымдар өткізеді.

All herding behavior is modified predatory behavior. Through selective breeding, humans have been able to minimize the dog's natural inclination to treat cattle and sheep as prey while simultaneously maintaining the dog's hunting skills, thereby creating an effective herding dog. Dogs can work other animals in a variety of ways. Some breeds, such as the Australian Cattle Dog, typically nip at the heels of animals (for this reason they are called heelers) and the Cardigan and Pembroke Welsh Corgis were historically used in a similar fashion in the cattle droves that moved cattle from Wales to the Smithfield Meat Market in London but are rarely used for herding today. Other breeds, notably the Border Collie, get in front of the animals and use what is called strong eye to stare down the animals; they are known as headers. The headers or fetching dogs keep livestock in a group. They consistently go to the front or head of the animals to turn or stop the animal's movement. The heelers or driving dogs keep pushing the animals forward. Typically, they stay behind the herd. The Australian Kelpie and Australian Koolie use both these methods and also run along the backs of sheep so are said to head, heel, and back. Other types such as the Australian Shepherd, English Shepherd and Welsh Sheepdog are moderate to loose eyed, working more independently. The New Zealand Huntaway uses its loud, deep bark to muster mobs of sheep. Belgian Malinois, German Shepherd Dogs and Briards are historically tending dogs, who act as a "living fence", guiding large flocks of sheep to graze, while preventing them from eating valuable crops and wandering onto roads. Herding instincts and trainability can be measured when introducing a dog to livestock or at noncompetitive herding tests. Individuals exhibiting basic herding instincts can be trained to compete in herding trials. Some herding breeds work well with any kind of animals; others have been bred for generations to work with specific kinds of animals and have developed physical characteristics or styles of working that enhance their ability to handle these animals. Commonly mustered animals include cattle, sheep, goats and reindeer, although it is not unusual for poultry to be handled by dogs. This function predetermined herding dogs' characteristics: they had to be strong, vicious, courageous, decisive, able to stand alone against a large predator and, most importantly, ready to defend their herd. The history of the ancestors of herding dogs can be traced back to six thousand years ago, archaeological findings of the joint remains of sheep and dogs date back to 3685 BC. The place of their origin is considered to be the territories of modern Turkey, Iraq and Syria. Shepherd dogs are mentioned in the Old Testament, the writings of Cato the Elder and Varro, their images are found in works of art created more than two thousand years ago. These dogs were used not only to guard herds, but also for military purposes. From the regions of Western Asia, herding spread to west and north, followed by an increase in the number of domestic animals. On the territory of Europe, the progenitors of herding dogs appeared in the 6th to 7th centuries BC. According to archaeological research, cattle breeding and agriculture spread across Europe in different ways: along the Danube and Rhine rivers to the territory of modern Germany, northern France and the Netherlands, through the Mediterranean Sea to the Alps, up the Rhone to central and southwestern France. In the 21st century herding dogs are often chosen as family pets. The collie breeds including the Bearded Collie and Border Collie are well known, as are the Australian kelpie and Australian Working kelpie, Welsh Corgis. They make good family dogs and are at their best when they have a job to do. The combination of quick learning ability, physical strength, endurance, predatory behavior with dedication to the owner and a desire to work has led to the widespread use of large European Shepherds for a number of other civil and military jobs. These are the most common police and military dogs employed in the guard, search, rescue and other types of services. The modern world presents people with new tasks, which are successfully solved with the help of dogs. For example, in the United States, legally protected geese often pose serious problems for life and work. Here, border collies and other strong eyed herding dogs are used to patrol crops, residential and recreational areas, parks, beaches, golf courses and, above all, airports. Protection from birds with the help of herding dogs turned out to be the most effective and only easily implemented way: walking through the patrolled area several times a day, the dogs force the geese to settle in places where they cause less trouble, while the nature is not being harmed. All shepherd dogs are born athletes. Their high need for physical and intellectual activity can be replenished not only by sports grazing, but also by other types of cynological sports. Border Collies as owners of outstanding sports qualities, Belgian Shepherds, Australian Shepherds invariably occupy leading positions in agility, flyball, frisbee, dog dancing, obedience. At the same time, in service, sport and show dogs of herding breeds that do not interact with livestock, the herding instinct is gradually weakened. Such events are particularly associated with hill farming areas, where sheep range widely on largely unfenced land. These trials are popular in the United Kingdom, Ireland, South Africa, Chile, Canada, the USA, Australia, New Zealand and other farming nations, and have occasionally even become primetime television fare. In the US, regular events are run by the United States Border Collie Handler's Association, Australian Shepherd Club of America, American Kennel Club and many others.

Бастапқы бағушы итке арналған командалар

Қарай келіңіз немесе жай ғана қордың сол жағына немесе оны сағат тілімен айналып өтіңіз. Маған қарай, немесе алыстаңыз, немесе жай ғана алыстаңыз – қордың оң жағына немесе оны сағат тіліне қарсы айналып өтіңіз. Тұрыңыз – тоқтаңыз, бірақ жұмсақ айтқанда жай ғана баяулаңыз. Күтіңіз, жата қойыңыз немесе отырыңыз, тұрыңыз – тоқтаңыз, бірақ қормен байланысты ұстап тұрыңыз, одан кетіп қалмаңыз. Ақырындап жүріңіз немесе уақытты баяулатыңыз. Қорды жинаңыз – қорды топқа жинаңыз. Жақсы жұмыс істейтін иттің үлкен аумақта жинауы мүмкін. Бұл бұйрық емес, қасиет. Іздеңіз – қорды іздеңіз. Жақсы ит малшы келгенше қорды ұстап тұрады. Кейбіреулері қорды тапқанда сүрегін шығарады. Шығыңыз немесе артқа жылжыңыз – қордан алыстаңыз. Ит қорға тым жақын жұмыс істегенде, қорға стресс тудыруы мүмкін болғанда қолданылады. Кейде сөгіс ретінде де қолданылады. Алыс тұрыңыз немесе сақтаңыз – қойлардан алыс болыңыз. Оларды сақтаңыз. Сүрегін шығарыңыз немесе дауыстаңыз – қорға сүрегін шығарыңыз. Көбірек күш қажет болғанда пайдалы, бірақ әдетте ірі қара мен қойларды жұмыс істеуге қажет емес. Жоғалған малды қайтару үшін кері оралыңыз. Сондай-ақ, қора толыққаннан кейін қойлардың тобына қосылғаннан кейін қолданылады. Мұнда немесе осында – қорадағы саңылау арқылы өтіңіз. Қорды бөлу кезінде қолданылады. Жақындаңыз, жақындап келіңіз немесе жай ғана жақындаңыз – қорға жақындаңыз. Жарайды – жұмысты тоқтатып, басқарушыға оралыңыз. Бұл командалар қол қимылымен, сыбызғымен немесе дауыспен берілуі мүмкін. Қормен жұмыс істегенде және жалпы алғанда, қордан тыс жерде қолданылатын көптеген басқа командалар да бар. Мал бағу итіне әдетте мал шаруашылығын қолдану арқылы үйретіледі. Малға қол жеткізе алмайтын қалалық иелері отаршылдық ойындар арқылы негізгі командаларды үйрете алады. Бұл жалғыз командалар емес, көптеген түрлері бар. Сыбызғы қолданылғанда, әр ит әдетте шатасуды болдырмау үшін әртүрлі командалар жинағына ие болады, егер бірнеше ит бір уақытта жұмыс істесе.