Кіріспе

Канг Шэнь (; 4 қараша 1898 - 16 желтоқсан 1975) – Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) шенеунігі, 1940 жылдардың басында және 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басындағы Мәдени революцияның қақ жарық шағында ҚКП-ның ішкі қауіпсіздік және барлау жүйесінің жұмысын бақылауымен танымал. 1920 жылдардың басында ҚКП-ға мүше болған ол 1930 жылдардың басында Мәскеуде біраз уақыт өткізіп, Кеңес NKVD-сының әдістерін үйренді және ҚКП басшылығы үшін Ван Минді қолдады. 1930 жылдардың соңында Қытайға оралғаннан кейін Канг Шэнь Мао Цзэдунға адалдығын байлады және Екінші Қытай-жапон соғысы, Қытай Азамат соғысы және одан кейін Маоның жақын серігі болды. Ол Қытай Халық Республикасы құрылған 1949 жылдан бастап 1975 жылы қайтыс болғанға дейін биліктің төбесінде немесе оған жақын болды. Маоның қайтысынан және «Төрттік топтың» тұтқындалуынан кейін Канг Шэнь Мәдени революцияның артық әрекеттеріне жауапкершілікті бөліскен деп айыпталды және 1980 жылы ол қайтыс болғаннан кейін ҚКП-дан шығарылды.

Ерте өмір

Канг Шенг 1893 жылдан бастап 1903 жылға дейін әртүрлі жылдарда туған деп көрсетілген, Шандун провинциясының Чжученг округінде, Шыңдаудың солтүстік-батысындағы Датайчжуанда (大臺莊, 1946 жылдан бері Цзяонань округіне қарасты) жер иелері отбасында дүниеге келген. Оның әулеті Конфуцийдің ізбасарлары болған. Кангтың шын аты Чжан Цонкэ, бірақ ол 1930 жылдары Канг Шенг есімін қабылдағанға дейін бірнеше псевдонимдерді – ең белгілісі Чжао Жун, сондай-ақ (сурет салу үшін) Ли Цзюши – қолданған. Канг Гуанхай ұлдар мектебінде және кейін Циндаодағы неміс мектебінде оқыған. 1915 жылы ол Чэн Имен отбасылық келісім бойынша үйленді, олардан екі бала – қызы Чжан Юйин және ұлы Чжан Чжиши дүниеге келді. Неміс мектебін бітіргеннен кейін Канг 1920 жылдардың басында Шандоңның Жученг қаласындағы ауылдық мектепте сабақ берді, содан кейін Германия мен Францияға сапар шеккен болуы мүмкін, ал ақырында 1924 жылы Шанхайға келді.

Шанхай

Шанхайға келгеннен кейін Канг ҚКП-нің және Ку Цюбайдың зияткерлік басшылығының бақылауындағы Шанхай университетінде оқуға түсті. Университетте шамамен алты ай оқығаннан соң, ол Коммунистік партияның Жастар лигасына қосылды. Содан кейін Канг партияға мүше болды. Партияның тапсырмасымен Канг жер астында еңбек ұйымдастырушысы ретінде жұмыс істеді. Ол 1925 жылғы ақпанда жапон компанияларына қарсы ереуіл ұйымдастырып, 30 мамыр қозғалысына, коммунистер ұйымдастырған ірі демонстрацияға әкелді. Бұл Кангтің партия жетекшілері Лю Шаоци, Ли Лисан және Чжан Готаомен жақын байланысқа түсуіне себеп болды. Канг 1927 жылғы наурызда Гу Шуньчжанмен бірге Жао Шиян, Лоу Иньонг, Ван Шоухуа және Чжоу Энлайдың басшылығымен жұмысшылардың көтерілісіне қатысты. Көтеріліс 1927 жылғы 12 сәуірде Шанхай қырғынында Ду Юешенгтің «Жасыл бандасының» көмегімен Гоминьдан тарапынан басып тасталғаннан кейін Канг жасырынып қашуға үлкерді. Сондай-ақ 1927 жылы Канг Шанхай университетінің студенті және сонымен қатар Шаньдуннан шыққан Цао И'оу (шынайы аты Цао Шуцин) атты қызға үйленді, ол өмір бойы саяси одақтасы болды. Ол Куоминьданға жақын тұратын бай бизнесмен Ю Цяциннің жеке хатшысы болып жұмысқа орналасты. Сонымен қатар Канг партиялық ұйымдастырушы ретінде белсенді, бірақ құпия жұмысын жалғастырды және 1927 жылғы маусымда партияның жаңа Цзянсу провинциялық комитетіне тағайындалды. 1920 жылдардың соңында Канг 1928 жылдың ортасында қауіпсіздік мақсатында және Коминтерн конгресіне жақын болу үшін Мәскеуден тыс өткен ҚКП-нің алтыншы съезінде басшылық еткен Ли Лисанмен тығыз жұмыс істеді. Алтыншы съезден кейін бірнеше ай өткен соң Канг Цзянсу провинциялық комитетінің Ұйымдастыру бөлімінің директоры болып тағайындалды, ол кадрлық мәселелерді басқарды. 1930 жылы Шанхайда Канг бірнеше коммунистермен бірге, соның ішінде Дин Цзишимен тұтқындалды, бірақ кейін босатылды. Дингтің інісі Динг Вейфен Нанкиндегі Гоминьданның Орталық партия мектебінің басшысы болды, онда ол Гоминьданның құпия қызметінің басшысы Чэнь Лифумен бірге жұмыс істеді. Кейін Канг өзін тұтқындамағанын жоққа шығарды, өйткені оның босатылуының жағдайы Лу Футанның 1933 жылы айтқандай, ол өз бостандығын қамтамасыз ету үшін «жолдастарын сатқан» деген күдік тудырды. Алайда Байрон мен Пэк атап өткендей, «Кангтің тұтқындалуы оның тұтқындарымен айналдырылғанын немесе олармен ұзақ мерзімді ынтымақтастыққа мәжбүр болғанын дәлелдемейді. КМТ [Куоминьдан] түрмелері нашар басқарылған және жемқорлыққа толы болған». Ли Лисанның авантюризмнен туған қателіктері мен 1930 жылғы маусымдағы Чанша операциясының сәтсіз аяқталуынан кейін Ли партияның қолдауын жоғалтты, Канг Коммитеннің жаңа сүйіктісі Ван Минмен және Павел Мифтің Сунь Ятсен университетінің жас студенттерімен, кейін «28 большевик» деп аталғандармен байланыс жасауға шапшаңдық танытты. Олар 1931 жылғы 13 қаңтарда өткен Алтыншы Орталық Комитетінің төртінші пленумында партияның саяси бюросын бақылауға алды. Канг Ван Минге адалдығын көрсету үшін 1931 жылғы 17 қаңтарда Ли Лисанға қарсы болған және Павел Мифтің Қытай Коммунистік партиясы ішінде Ванның билігін нығайтудағы үстем рөліне наразы болған Хе Менгсионгтың өткізген жиналысын Гоминьданның құпия полициясына хабарлаған деген күдік туды. 1931 жылғы 7 ақпан күні түнде Хе Менгсионг және тағы 22 адам Шанхайдың Лонгхуа қаласында Гоминьдан полициясы тарапынан атылып өлтірілді. Қаза тапқандардың арасында Ху Епин, Динг Линнің жары және оның баласының әкесі сияқты бес жас жазушы мен ақын болды, кейін партия оны шейіт деп жариялады. 1931 жылғы сәуірде бұрынғы «Жасыл банда» мүшесі Гу Шуньчжанның тұтқындалуы және Гоминьданға өткені партияның қауіпсіздігіне елеулі нұқсан келтіріп, партияның бас хатшысы Сян Чжунфаның тұтқындалуына және өліміне әкелді. Оған жауап ретінде Чжоу Энлай партияның барлау және қауіпсіздік операцияларын бақылау үшін Арнайы жұмыс комитетін құрды. Чжоу жеке төрағалық еткен комитет құрамына Чэн Юн, Пан Ханнян, Гуан Хуань және Кан Шэн кірді. 1931 жылғы тамызда Чжоу Шанхайдан Цзянси провинциясындағы коммунистік базаға кеткенде, Кангқа Арнайы жұмыс комитетін басқаруды тапсырды, ол осы лауазымда екі жыл бойы болды. Бұл қызметте Канг «тек Шанхайда ғана емес, сонымен қатар КМТ Қытайының барлық коммунистік қауіпсіздік және тыңшылық аппаратын басқарды».

Канг Шенг және Мәдени төңкеріс

Мао Цзэдунның ҚКП-ны қайтадан басқаруға күш салуының маңызды одақтасы ретінде Кан Мәдени революцияның маңызды қозғаушысы және қатысушысы болды, кейіннен ҚКП Орталық Комитеті оны "1966 жылдың мамыр айынан 1976 жылдың қазанына дейін созылып, партия, мемлекет және халық Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бері ең ауыр сәтсіздікке ұшырап, ең ауыр зардаптарға ұшыраған" деп сипаттады. Орталық Комитет қаулысында Мәдени революция "Мао Цзэдун жолдас бастаған және басқарған" деген қорытынды жасалды. Мәдени революцияға дейін Мао және басқалар жасаған "қателіктерді" атап өткенде Орталық Комитет "Лин Бяо, Цзян Цин және Кан Шэн сияқты мансапқорлар жасырын ниетпен осы қателіктерді пайдаланып, оларды күшейтті" деп атап өтті. Әрине, Мәдени революция басталғанға дейін Кан партия басшылығындағы Маоның қарсыластарына шабуыл жасады. 1960 жылдардың басында бұл кадрлардың көбісі көптеген саясаттардан, сондай-ақ Маоның бұрынғы қорғаныс министрі және Ұлы секіріс қозғалысының алғашқы және ашық сыншысы Пэн Дехуайды қайта оңалтудан бас тартуынан наразы болды. Сонымен қатар, Ұлы Қытай ашаршылығы Ұлы секіріс қозғалысынан кейін Маоның ҚКП басшылығындағы әріптестері арасында Қытайды социализмге барудағы оның таңдауларының даналығына күмән тудырды, көптегендері Лю Шаоцидің бағытын ұнататын. Аштықтың хроникасын жазған Ян Цзишенгтің айтуынша:

Үш жылдық Ұлы ашаршылық Мао мен Лю арасындағы келіспеушілікті күшейтті. Үш Қызыл Тудың сәтсіздігіне келіспеген Мао оны "ревизионизм" мен "сынып жауларына" кінәлады. Сондықтан "ревизионизмге" қарсы күрес және оның алдын алу Мәдени революцияның басты міндеті болды, өйткені Мао өзінің утопиясын орнатуға жол ашты. Бұл Лю Шаоци сияқты "капиталистік жол ұстанушыларға" шабуыл жасауды білдірді, оның Ұлы ашаршылықтан қалған проблемаларды шешу үшін шаруаларға егін өсіруде көбірек автономия беру және халықаралық істерде жұмсақ бағыт ұстануы "контрреволюциялық ревизионистік бағыт" деп танылды. 1950 жылдардың соңында Маоның позициясы Хрущевтің Сталиннің әдістерін және жеке басына табынушылықты айыптауынан кейін әлсіреп қалды. Мао Кеңес Одағындағы кейінгі оқиғаларға одан әрі алаңдады, оны барған сайын сынға алды және "ревизионизм" және сыныптық тұрғыдан бас тарту деп айыптады, әсіресе 1961 жылдың қазан айында Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 22-ші съезі "бейбіт өмір сүру" теорияларын қабылдағаннан кейін, ол оны қабылдамайтын нәрсе деп қарады. Ян Цзишенгтің айтуынша, "Мао таптық күреске жаңаша басымдық берген кезде "ревизионизм", "оңшыл оппортунизм" және "капиталистік қалпына келтіру" бір-бірімен байланысты ұғымдар болды. 1960 жылдан бастап Мао ревизионизмге қарсы күресті маңызды саяси міндет ретінде қарастырды". Кан осы көзқарастармен келіскен немесе келіспеген болуы мүмкін, бірақ ол Маоның төрағаның Қытайдың социализмге бару жолына қауіп төндіретін "оңшылдар" мен "ревизионистер" ұсынған қауіп туралы алаңдаушылықтарын шеберлікпен пайдаланды, олар бұл көзқарасты толыққанды бөліспеді, әсіресе ҚКП иерархиясында лауазымдарды иеленетіндер. 1962 жылдың қыркүйек айында өткен ҚКП Орталық Комитетінің сегізінші пленумының 10-шы отырысында Кан Маоны 1936 жылы Гоминьданға қарсы шайқаста қаза тапқан партия мүшесі Лю Жидан туралы романның жарық көруін пайдалануға көндірді, сәтті түрде романның жарық көруі Си Чжун Чун, Цзя Тоуфу және Лю Цзинфанның партияның бұрынғы серіктесі Гао Гангқа қатысты үкімін қайта қарауға тырысқанын және осылайша "партияға қарсы" екенін көрсетті. Нәтижесінде Орталық Комитет Канға Си, Цзя және Лю істерін тексеру үшін арнайы тергеу комитетін басқаруды тапсырды. Макфаркхар жазғандай, екі айдан кейін [Кан] Диаоютай қонақ үй кешеніне көшті, Маоның Мәдени революция командасының ең циниктік мердігері енді сол жердегі агентке айналды, ол сол апаттың алғышарты болған ішкі және сыртқы саясатты бастауға көмектесті. 1964 жылдың шілдесінде Орталық Комитет Теориялық комитетінің төрағасы Кан Орталық Комитетке қарасты бес мүшелі Мәдени революция шағын тобының мүшесі болып тағайындалды. Топтың төрағасы 1923 жылдан бері партия мүшесі, 1964 жылы ҚКП Орталық Комитетінің бесінші орынды мүшесі, сондай-ақ Пекин қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы және астананың мэрі болған Пэн Чжэн болды. 1965 жылдың қаңтарында Мао партияның саяси бюросына Қытайдағы социализмнің басты жаулары "партияның капиталистік жолға түскен биліктегі адамдары" екенін айтты және партияны "мәдени революция" жасауға шақырды. 1965 жылдың ақпанында Мао өзінің әйелі Цзян Цинды Шанхайға жіберді, ол болашақ Мәдени революцияның алғашқы ұшқынын тұтандырды, Пекиннің вице-мэрі және 1961 жылғы "Хай Жуй қызметтен босатылды" пьесасының авторы У Ханға қарсы науқан. Ян Цзишенгтің айтуынша:

Партия ішіндегі жетекші Мин тарихшысы ретінде У Хан тарихты марксизм тұрғысынан түсіндірді және тарихты саяси маңызы бар қазіргі уақытқа сілтеме ретінде пайдаланды. ҚХР құрылғанға дейін У Ханның еңбектері Мин империясын құрған император Чжу Юаньчжанды Чжан Кайшидің орнына қойды, бірақ ҚХР құрылғаннан кейін У Ханның Чжу Юаньчжан туралы кітабы Маоға мақтау айту ретінде қызмет етті. Бұл екі стандарттың қарама-қайшылығы тоталитарлық үкіметте атаққа ие болған зиялыларға тән. Маоның өзі У Ханды 1959 жылдың маусымында "Халық газетінде" жарияланған "Хай Жуй императорды сөккені" мақаласын жазуға ынталандырды. Бірақ Ян Цзишенг атап өткендей, кейін У Хан "пьесаның сценарийін жазғанда, тым сақ У Хан мен Кан оны "Лушан конференциясымен байланысты және шаруаларға егін өсіруде көбірек автономия беруді және халықаралық істерде жұмсақ бағыт ұстануды мақұлдады" деп шешім қабылдады. Мао олардың пікірлерін қабылдады және Цзян Цинге пьесаны айыптау үшін мердігер табуды тапсырды". У Ханға жасалған шабуыл Пэн Чжэнге жасалған жанама шабуыл болды, ол Мао құлатуды қалаған белгілі бір құрылымның тірегі болды. Канның Пэнды тазалаудағы рөлі Маоның "Пэн Чжэн, Ұсыну бөлімі және Пекин партия комитеті жаман адамдарды қорғады және солшылдарды басып тастады" деген айыптауын бірлесіп қудалау болды. Процесс біраз уақыт алды, бірақ 1966 жылдың мамырында Пэн Чжэн, Ло Руйцин, Лу Динйи және Ян Шанкунның барлығы лауазымдарынан алынды. Оқиғаға қатысты шешімінде ҚКП Орталық Комитеті "Лин Бяо, Цзян Цин, Кан Шэн, Чжан Чунцяо және басқалар жағдайды пайдаланып, халықты "барлығын құлатуға және толыққанды азаматтық соғыс жүргізуге" шақырып алды" деген қорытынды жасады. Ян Цзишенгтің айтуынша:

Пэн, Ло, Лу және Янның құлауы Мәдени революцияның бөлігі болғанын айтудың орнына, оның Маоның Мәдени революцияны толыққанды іске қосуға дайындығының маңызды бөлігі болғанын айту дұрыс болар еді. Бұл төрт адамды жою Маоға көбірек сенімділік сезімін берді. Мәдени революция тиімді түрде 1966 жылдың 16 мамырында ҚКП Орталық Комитеті қабылдаған айналымдық қағазбен басталды, ондағы мәтінді Мао, Кан, Чэнь Бода, Цзян Цин және басқалармен бірге жасауға көмектесті. Кан Чэнь Бода төрағалық еткен Орталық Мәдени революция шағын тобының кеңесшісі болды, бұл топ 1966 жылдың соңында Орталық Комитетпен ресми түрде құрылды. 1966 жылдың басында Кан Шэн өзінің әйелі Цао И'оуді Пекин университетіне партия президенті Лу Пин және Пэн Чжэнмен байланысты басқа шенеуніктерге қарсы солшылдарды біріктіру үшін жіберді. Цао Философия факультетіндегі партия ұясының хатшысы Ни Юаньцзыні іздеді, Кан мен Цао онымен Яньаньдағы жылдары танысқан. Цао И'оудың ақпараты бойынша Лу Пин...

Қызыл кхмерлерді қолдау

Канг Қытайдың сыртқы саясатына да елеулі әсер етті. Макфаркхар жазғандай, "Канг Шенгтің Маоның ішкі және сыртқы ревизионизмге қарсы күресіндегі екі жақты рөлі Қытайдың ішкі және сыртқы саясатының тығыз байланысын көрсетеді". Кангтың сталинизмді сынау туралы Кеңес Одағымен болған дауға қосқан үлесі жоғарыда, Маомен жақын болуға және Мәдени революцияның идеологиялық бастауларын дамытуға жасаған тыранына байланысты сипатталған. Қытайдың сыртқы саясатына Кангтың ең маңызды ықпалы Мәдени революция кезінде болды, ол Камбоджадағы Қызыл Кхмер режимін қолдауға септігін тигізді. ҚКП басшылығының көп бөлігі Камбоджаның батысқа және империализмге қарсы көшбасшысы ретінде принц Нородом Сианукты қолдағанмен, Канг Оңтүстік-Шығыс Азиядағы нағыз революционер Пол Пот екенін айтты. Кангтың Пол Потты қолдауы – ҚКП ішіндегі өзінің мақсатына қол жеткізуге жасаған әрекеті болды, себебі Камбоджа революциясының нағыз дауысы ретінде Пол Потты дәріптеуі, көбінесе Қытай Сыртқы істер министрлігіне жасалған шабуыл еді, оның принц Сианук режимін прагматикалық түрде қолдауы керітартпалық деп көрсетілді. Осының нәтижесінде Пол Пот режимі билікке келді және Қызыл Кхмер көп жылдар бойы Қытайдан көмек алды.

Өлім мен масқара

Канг Шенг 1975 жылғы 16 желтоқсанда бүйрек қатерлі ісігінен қайтыс болды. Оған ресми жерлеу рәсімі жасалды, оған Маодан басқа Политбюроның барлық мүшелері қатысты, ол осы кезеңде жерлеу рәсімдеріне қатыспады, ал Чжоу Энлай мен Чжу Дэ екеуі де қатысуға мүмкіндігі болмады. Маршал Е Цзяньин Кэнгті «пролетариат революционері, марксистік теоретик және ревизионизмге қарсы күрескен батыр» деп мақтады. 1978 жылғы қарашада Ху Яобанг Орталық партия мектебінде сөйлеген сөзінде Кангқа қатысты алғашқы ресми сын айтты. Руан Миннің мәлімдемесіне сәйкес, Ху Кангтың «ревизионизмге қарсы» төрт «қаламгеріне» былай деді:

«Сендер төртіншілдер ой-пікірді босатуда өте теріс рөл атқардыңдар, тоқтатушы күш болдыңдар. Менің ойымша, бұл сендердің Канг Шенг сияқты адамдардың ықпалына ілескендеріңнен туды. Канг Шен мақалалардың нақты мазмұны мен жалпы идеясын ескермей, «намектерді» іздеп, жолдар арасында оқып уақытын өткізді. Ол шабуыл жасауға болатын нақты бір тұс іздеуде шеберлік танытты. Ол мұны Сталинден, Андрей Ждановтан және КГБ-ден үйреніп, Яньань дәуірінен бастап осылай әрекет етті. Төрттік топтың тұтқындалуынан және Дэн Сяопиннің билікке оралуынан кейін Канг Шенге сын-ескертпелер көбейді және Кангтың өмірі мен қызметін зерттеу үшін арнайы топ құрылды. 1980 жылдың жазының соңында арнайы топ ҚКП Орталық Комитетіне есеп берді. 1980 жылдың қазан айында, Төрттік топтың сот процесі басталар алдында Канг Шенг өлімінен кейін ҚКП-дан шығарылды және Орталық Комитет маршал Е Цзяньиннің айтқан сөзін ресми түрде жойды. 1978 жылғы сөйлеген сөзінде Ху Яобанг оны Дзержинский немесе Берияның қытайлық нұсқасы деп атады, бұл пікірді көптеген хабардар қытайлармен бөлісті. Ресми жарияланған материалдардың көпшілігі оны «Лин Бяо және Цзян Циннің қарсы революциялық топтарының» құрамында көрсетеді, бірақ соңғы жылдары оның Коммунистік Интернационалдағы, Қытай Азамат соғысындағы және Яньань түзеу қозғалысындағы рөлін егжей-тегжейлі баяндайтын бірнеше оң өмірбаян жарық көрді. Болашақ Бас хатшы Си Цзиньпиннің әкесі Си Чжунсюнді қуғындауға қатысқандықтан, партия оны ресми түрде ақтауы екіталай. 2008 жылы АҚШ-та орналасқан China News Digest Кангтың жесірі Цао Иумен 1980 жылдары өткізілген бұрын жарияланбаған сұхбатын жариялады, онда ол Кангты қорғап, оған тағылған айыптарды жоққа шығарып, ҚКП-ні оны ақтауға шақырды. Мақала бастапқыда Қытайда бұғатталған еді, бірақ 2015 жылы ол Сина Вейбоның тарих бөлімінде қайта пайда болды. ҚХР құрылғаннан кейін партияның барлау және қауіпсіздік аппаратындағы оның қызметі туралы мәліметтер құпия болып сақталады және тарихшыларға жабық, ал ҚКП 1980 жылдан бері оның жайлы жаңа ақпарат жарияламады.