Кіріспе

Жаңа Қытай ауданы деп те аталатын Қытай ауданы – Чикагоның оңтүстік бөлігінде, С. Вентворт даңғылы бойында, Сермак жолы мен Б. 26-шы көше арасында орналасқан. Чикагоның қытай халқының үштен бірінен астамы осы этникалық аймақта тұрады, бұл оны АҚШ-тағы қытай-американдықтардың ең ірі шоғырлану орындарының біріне айналдырады. Ол 1912 жылы, алғашқы аймақтар 19 ғасырда құрылған Лоп маңынан оңтүстікке көшіп келген қоныс салушылардың қатарынан пайда болды. Қытай ауданы кейде қаланың солтүстік бөлігіндегі "Жаңа Қытай ауданы" деп аталатын аймақпен шатастырылады, онда көбінесе Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққан адамдар тұрады.

Бастапқы көші-қон және "ескі" қытай ауданы

Батыс жағалауда басталған қытайларға қарсы зорлық-зомбылықтан құтылу үшін алғашқы қытайлықтар 1869 жылдан кейін, бірінші трансконтиненталдық теміржол аяқталған соң Чикагоға келді. Этникалық зорлық-зомбылықтан өзге, батыс жағалаудағы үкіметтер қытайлықтарды жүйелі түрде мақсат тұтып, мысалы, 1870 жылы Сан-Францискода атсыз арбаларды пайдаланған кір жуушыларға салық салған. Батыс жағалаудағы осы кемсітушілік, сол кездегі нашар экономикалық жағдаймен бірге, АҚШ-тың басқа аймақтарына қытайлықтардың қарқынды көшіп кетуіне әкелді. Бұл жылдам көші-қонға трансконтиненталдық теміржол аяқталғаннан кейін көптеген қытайлықтар жұмысын жоғалтқандығы да себеп болды, себебі олар Орталық Тынық мұхиты теміржолының жұмыс күшінің 90% құрады. Чикагодағы қытайлықтардың Қытай ауданындағы христиандық миссияларды қабылдауға дайындығы екі топ арасындағы шиеленісті азайтуға көмектесті. 1909 жылы ескі Қытай ауданында екі христиандық миссия және 1909 жылға қарай этникалық қытайларға қызмет етуге арналған тағы сегіз миссия болды. Бұл қабылдау Чикагодағы ерте қытай қауымының өркендеуіне әкелді. 1800 жылдардың соңына қарай Чикагоның шамамен 600 қытай тұрғынының 25% Ван Бюрен және Харрисон көшелері арасындағы Кларк көшесі бойында, Чикагоның Loop аймағында қоныстанды. 1870 жылдардың ортасында Ким Ки компаниясы импортталған қытай тауарларын және ингредиенттерін сататын дүкен ашты, ал сол ғимараттың жертөлесінде қытайларға тиесілі мейрамхана орналасқан. 1889 жылы екі блок бойында 16 қытайлық бизнес орналасқан, оның ішінде сегіз азық-түлік дүкені, екі ет дүкені және бір мейрамхана болды. Алғашқы Қытай ауданындағы басқа да бизнеске құмар ойындар үйлері, отбасылық қауымдастықтардың кеңселері және христиандық миссиялық үйлер кірді. Сонымен қатар, Қытай ауданындағы азық-түлік дүкендері мәдени орталық ретінде де қызмет ете алатын, онда адамдар құмар ойнап, күріш шарабын ішіп, сигаретке тартып отыратын. Кір жуу қызметі де бастапқы Қытай ауданындағы орташа жұмыс істейтін қытай адамы үшін өте маңызды болды, 1883 жылы 198 қытайлық кір жуу орындары болды. Алайда 1897 жылы ақ Чикаголықтар да кір жуу бизнесін аша бастады. Көптеген ақ кір жуушылар өз қызметтерін қытайлық кір жуушылардан арзан ұсынды, бұл Чайнатаун басшыларын аймақтағы қытайлық кір жуу бизнесіне зиян келтіретін "арзан шетелдік еңбек күшіне" қарсы "соғыс" жариялауға мәжбүр етті. 1903 жылы ақ Чикаголықтар да Қытай ауданындағы шарап суи мейрамханаларының көбейіп бара жатқан "модасына" қатты қызығушылық танытты, асхана ақ адамдар арасында "құпия" аураны дамытты. Бұл Кларк көшесінде көбірек мейрамханалар ашуға көмектесті. ХХ ғасырдың басында Чикагодағы қытай халқының арасында көптеген қуатты кландар мен отбасылық бірлестіктер пайда болды. Бірінші және ең күштісі - Чикагодағы қытай халқының іс жүзіндегі басшылары болған Мой кланы, тіпті көші-қонның осы ерте кезеңінен бастап Мой отбасылық қауымдастығы қаладағы ең ірі қауымдастық болды. 1898 жылдан 1940 жылға дейін Чикагода алты мыңнан астам иммигрант файлдары болды, және олардың мыңнан астамы "Мой" деген атауды қамтыды. Сэм Мой - Чайнатаунның алғашқы "мэрі" болды, ол аудан атынан аудармашы ретінде қызмет етіп, қалалық лауазымды адамдармен қарым-қатынаста болды. Мой кланынан басқа, алғашқы Чайнатаунда басқа ірі кландар Вонг және Чин кландары болды. Бірнеше ғана тегінің таралуы шынжырлы көші-қон құбылысын және Чайнатаунның ішінде ерте кезде болған трансұлттық байланыстардың жалғасуын көрсетеді. 1906 жылы Сан-Франциско жер сілкінісінен кейін қытайлық американдықтар Чикагоға көптеп келіп, қаладағы қытай тұрғындары тарапынан қатты қолдау тапты, негізінен туыстарына қамқорлық жасауға тырысқан бұрыннан бар болған кландық қауымдастықтарға байланысты. Қытайда табысқа жету үшін кландық байланыстардың маңызы ондаған жылдар бойы жалғасты, көптеген кландар өздерінің отбасылық қауымдастығының мүшелері арқылы бизнесті қаржыландырды немесе өздерінің бизнестерінде жұмыс істеуге туыстарын қатаң жалдады. 1890 жылдан 1900 жылға дейін қытай халқы екі еседен астам өсті, бұл жаңа көшіп келушілердің көбі бастапқы Қытай ауданында тұратын. Қытаймен байланыс тұрғысынан алғанда, Чикагодағы алғашқы қытайлықтардың басым көпшілігі Тайшаньнан, мысалы ықпалды саудагерлер Чин Фойин және Мой Донг Чоу. Ескі Қытай ауданы, бүкіл елдегі басқа да қалалардағы халық көп қытай аудандары сияқты, Тонг соғыстарының негізгі орны болды және қытай ауданының ерте тарихында осы соғыстарға байланысты бірнеше жоғары деңгейдегі оқиғалар болды. 1909 жылы әртүрлі Тонгтар арасында үлкен атыс болды, нәтижесінде көптеген адамдар қамауға алынды. Кейін, 1911 жылы Ли Ип Винг және Мой Донг Тонг Хип Синг Тонгтың талаптарына бағынбағандықтары үшін атылып өлтірілді. Тонг соғыстары келесі ондаған жылдар бойы жалғасты, Чикаго және Қытай ауданы үнемі келесі зорлық-зомбылықтың жарылуына дайындалып тұрды. Мысалы, 1930 жылы соғысқан тараптар арасындағы бітім шарты бұзылғаннан кейін Қытай ауданына қосымша полиция күштері жіберілді.

Оңтүстіктегі жер аударылу

Чикагодағы қытай халқын жергілікті тұрғындар бұрыннан сәл қарсы алған болса, 1892 жылы Чикагодағы Колумбияның дүниежүзілік көрмесімен бірге 1892 жылы Қытайларды шеттету туралы заңның жаңаруы қытай халқына елеулі кемсітушіліктер әкелді. Осыған байланысты 1912 жылы осы аймақта тұратын қытай халқы оңтүстікке қарай Армор скверіне көшіп бара бастады, сол кезде қытай халқының шамамен жартысы Кларк көшесінен Оңтүстік жағына көшіп кетті. Кейбір тарихшылар бұл жалдау бағасының өсуіне байланысты болды дейді, себебі қытай бизнесі үшін жалдау ақысы ұқсас ақ бизнестерге қарағанда айтарлықтай жоғары болды. Басқалары бұған күрделірек себептерді қарастырады: кемсітушілік, тығыздық, қытай еместердің жасаған қылмыстарының көптігі және қауымдастық ішіндегі екі қауымдастық ("тонг") арасындағы келіспеушіліктер, яғни Хип Синг Тонг және Он Леонг Тонг. Алайда, көшудің себебі нәсілдік алалаушылық, мәдени көзқарас және экономикалық бәсекелестік сияқты бірнеше факторлардың нәтижесі болды. Растық алалаудың бір мысалы – Нью-Йоркте Эльзи Сигелді қытайлық деп саналатын адамның өлтіруі, бұл Чикагодағы ақ нәсілді тұрғындарды ақ нәсілді әйелдер мен қытайлық ер адамдардың қарым-қатынасына күдікпен қарауға итерді. 1911 жылы Чикагодағы белгілі қытайлықтар жер иелерімен оңтүстікке қарай екі шақырымға көшу туралы келіссөздер жүргізді. Осыған жауап ретінде жаңа Оңтүстік жағындағы қытай ауданына көшуді 1912 жылы Сермак жолында (бұрынғы 22-ші көше) 15 дүкен, 30 пәтер және қауымдастықтың кеңсесі болатын ғимаратты салған Он Леонг Саудагерлер қауымдастығы басқарды. Ғимараттың дизайны сол кезеңге тән болғанымен, оның ішінде айдаһарлармен әшекейленген плиткалар сияқты қытайлық элементтері де болды. Ғимараттың құны 200 000 долларға бағаланды. Осылайша, 1912 жылдан бастап Вентворт даңғылы мен Сермак жолының маңындағы аудан ресми түрде "Жаңа қытай ауданы" деп жарияланды. Бұл кемсітушілік оңтүстікке көшуге дейін болған шиеленістердің жалғасы болды, онда қытай еместер "сары шапқыншылықтан" қорқып, қытайлықтардың Армор скверінде мүлік сатып алуына кедергі келтірді. Саяси тұрғыдан алғанда, жаңа қытай ауданының көптеген тұрғындары Қытай Республикасын қатты қолдады. 1919 жылы Республиканың бірінші президенті Сунь Ятсеннің оң қолы Ван Чен Вэйдің қытай ауданына келгеніне орай республикалық тулармен безендірілген үлкен шеру өтті. Жаңа қытай ауданы едәуір өскен сайын, ескі қытай ауданы этностық қытай тұрғындарынан көбінесе бос қалды. Бір журналистің 1927 жылғы мәліметінше, ескі қытай ауданындағы терезелерде жүздеген "жалдауға" деген жарнамалар ілінген, ал қытай бизнесінің тек екі орны ғана қалған. Бұл жалдау шарттарын Х.О. Стоун компаниясы арқылы қамтамасыз ету қажет болды, себебі Чикагода сол кезде туған қытай сәулетшілері болған жоқ. Сондықтан 1926 жылдың көктемінде Чикагода туған норвегиялық сәулетшілер Кристиан С. Михаэльсен мен Сигурд А. Рогнстадтан жаңа Он Леонг Саудагерлер қауымдастығы ғимаратын жобалауды сұрады. Михаэльсен мен Рогнстад қытай сәулеті туралы мәтіндерді зерттегеннен кейін соңғы жобаны жасады. 1928 жылы ашылған ғимараттың құны миллион долларға жетті, ол Солтүстік Америкадағы қытай аудандарындағы ең әдемі қытай стиліндегі ғимараттардың бірі болды. Ғимараттың жалпы құрылымы сол кездегідей болғанымен, оның екі жағындағы үлкен пагода мұнаралары оны ерекшелендірді. Көптеген адамдар оны қытай ауданының "қалалық әкімдігі" деп атады. Трансұлттық қауымдастықтар арқылы бұл алғашқы қытай бизнестері Чикагоның қытай ауданы, АҚШ-тағы басқа қытай аудандары және тіпті Шығыс Азия арасындағы тығыз байланысты нығайтты. Мысалы, Вентворт даңғылындағы Мойге тиесілі Hip Lung Yee Kee компаниясы Сан-Франциско, Чикаго және Гонконгтағы қауымдастықтар арасындағы байланысты жеңілдетті. Бұл кездегі қытай ауданындағы азық-түлік дүкендері де жергілікті деңгейде маңызды рөл атқарды. Олар алты жүзден астам қытай тұрғынын жұмысқа алды және қонақ үйлер мен банктер ретінде де жұмыс істеді. Сонымен қатар, қытай мейрамханалары осы кезеңде қытай ауданы экономикасы үшін өте маңызды болды. 1930 жылға қарай жаңа қытай ауданында кем дегенде он бір мейрамхана болды. Көбінесе бұл мейрамханалар жоғары деңгейдегі тамақтандыру орындары болды, сондықтан олар қытай ауданының элитасын және жалпы Чикаго элитасын байланыстыратын жиналу орындары ретінде де қызмет етті. Мысалы, Монг Лонг Фо мейрамханасында Мой кланының екі мүшесі мен Чикагоның ақ нәсілді үш мүшесі арасында кездесу өтті. Алайда, жалпы алғанда, жаңа қытай ауданындағы көптеген қытай халқының экономикалық жағдайы ескі қытай ауданындағыдай болды. Қытай ауданының көптеген тұрғындары нашар білім алған иммигранттар болды, олар төмен білікті, қолмен еңбек ету арқылы немесе мейрамханамен байланысты жұмыс істеу арқылы күнкөріс жасады. Сонымен қатар, бай саудагерлер әлі де аймақта үлкен билікке ие болды, олардың ішінде Мойлар ең ықпалды болды. Жаңа ауданның ең көрнекті ерекшеліктерінің бірі – 1999 жылы салынған Пинг Том ескерткіш паркі болды; Чикаго өзенінің жағасында орналасқан бұл паркте көптеген адамдар Орта Батыстағы ең әдемі деп санайтын қытай стиліндегі павильон бар.

Сауда

Чикагоның Чайнатаунында көптеген банктер, қытай мейрамханалары, сыйлық дүкендері, азық-түлік дүкендері, қытай медицинасы дүкендері және қытай мәдениетіне қызығушылық танытқан адамдарға, әсіресе кантон диалектісінде сөйлейтіндерге арналған түрлі қызметтер бар. Бұл Чикаго агломерациясындағы қытай қауымының орталығы, Орта Батыстағы қытай бизнесінің орталығы, сондай-ақ туристер мен жергілікті тұрғындар үшін танымал саяхат орны.

Демография

1990 жылы Қытай ауданының бизнес аймағында және 26-шы көшенің оңтүстігінде шамамен 10 000 қытай адам тұрды; бірнеше итальян-американдықтар әлі де сол ауданда қалған. Осы жылы Қытай ауданының ішінде 8 мыңға жуық адам тұрды, олардың 90% этникалық қытайлар еді. Көптеген тұрғындар сол жылы егде жастағы адамдар болды. 2010 жылы Қытай ауданында шамамен 16 325 адам тұрды.

Үкімет және инфрақұрылым

Америка Құрама Штаттарының пошта қызметі 2345 Оңтүстік Вентворт даңғылындағы Чайнатаун пошта бөлімін басқарады.

Бастауыш және орта мектептер

Тұрғындар Чикаго мемлекеттік мектептеріне, оның ішінде Джон С. Хейнс мектебі мен Филлипс академиясы орта мектебіне қарастырылған. 1994 жылы салынған қазіргі ғимараты бар Хейнс мектебі Қытай ауданынан және бұрынғы Гарольд Л. Айкс үйлерінен келген оқушыларға қызмет көрсетеді; соңғылары мектепке жету үшін туннельді пайдаланған. Оқушылардың 70 пайызы азиялық, ал 28 пайызы афроамерикандық болды; Икес үйлерінің көп бөлігі афроамерикандықтарда тұрды. Чикаго Трибьюны газетінің журналисі Кони Лореман 1990 жылы Хейнс мектебінің "тығырылыңқы және тозығы жеткен" екенін айтты. 1990 жылы Ганди Истон директор боларға дейін мектепте нәсілдік сегрегация болды, себебі этникалық қытай оқушылары екі тілді оқу бағдарламасында оқыды, ал афроамерикандық оқушылар қалыпты сабақтарға қатысты. Истон екі деңгейді біріктірді, этникалық қытай оқушыларының ата-аналары наразылық білдіргеніне қарамастан. Чикаго Рим-католик архиепископиясы Қытайдағы екі кампусының бірі орналасқан St. Therese Chinese Catholic School жеке католиктік мектебін қолдайды. Ол 1941 жылы құрылған. 1990 жылы оқушылардың басым бөлігі этникалық қытайлар болды.

Қоғамдық кітапханалар

Чикаго қалалық кітапханасы 2100 Оңтүстік Вентворт даңғылындағы Чайнатаун кітапханасын басқарады.