Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарсындағы кішкентай шоқжұлдыз

Скутум – кішкентай шоқжұлдыз. Оның аты латын тілінде "қалқан" деген мағынаны білдіреді және 1684 жылы Йоханнес Хевелиус оны Scutum Sobiescianum деп атаған. Аспан экваторының оңтүстігінде орналасқан, оның ең жарқын төрт жұлдызы тар алмаз тәрізді пішін құрайды. Бұл 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) анықтаған 88 шоқжұлдыздың бірі.

Тарих

Скутумға 1684 жылы поляк астрономы Йоханнес Хевелиус (Ян Хевелиуш) ат қойды. Ол бастапқыда оны 1683 жылы Вена шайқасында поляк королі Ян III Собиски басқарған христиан әскерлерінің жеңісін құрметтеу үшін Scutum Sobiescianum (Собиски қалқаны) деп атады. Кейіннен атауы "Скутум" деп қысқартылды. Скутумның бес жарқын жұлдызы (α Sct, β Sct, δ Sct, ε Sct және η Sct) бұрын тиісінше 1, 6, 2, 3 және 9 Aquilae деп белгіленген. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Скутум шоқжұлдызын бүкіл аспанды қамтитын 88 шоқжұлдыздың бірі ретінде қабылдады, оның ресми аббревиатурасы "Sct". Шоқжұлдыздың шекаралары төртбұрышпен белгіленеді. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары −3.83° мен −15.94° аралығында орналасқан. Қызықтайы, қытайлар да осы жұлдыздарды соғысқа арналған қару-жарақпен байланыстырып, оларды Тянь Пьен деп аталатын үлкен астеризмге, яғни Көк каскасына (немесе шлеміне) біріктірген.

Жұлдыздар

Scutum – аса жарқын шоқжұлдыз емес, ең жарқын жұлдызы Альфа Скути – K типіндегі алып жұлдыз, оның шамасы 3,85-ке тең. Дегенмен, бұл шоқжұлдызда ерекше жұлдыздар бар. Бета Скути 4,22 шамасымен екінші жарқын жұлдыз, одан кейін 4,72 шамасымен Дельта Скути келеді. Ол 6 Aquilae деп те аталады. Бета Скути – екілік жүйе, оның негізгі жұлдызының спектрі Күнге ұқсас, бірақ ол 1270 есе жарық. Дельта Скути – көгілдір ақ түсті алып жұлдыз, қазір Күн жүйесіне қарай келе жатыр. 1,3 миллион жыл ішінде ол Жерге 10 жарық жылына дейін жақындап, сол кезде Сириустан да жарқырап көрінеді. UY Scuti – қызыл гипергигант пульсациялық айнымалы жұлдыз және қазіргі кезде белгілі ең үлкен жұлдыздардың бірі, радиусы Күннің радиусынан 1700 есе артық, бірақ кейбір зерттеулер төмен бағалаулар береді. Стивенсон 2 DFK 1 – тағы бір қызыл гипергигант жұлдыз және қазіргі кезде белгілі ең үлкен жұлдыз, радиусы Күннің радиусынан 2150 есе көп. Скутумда бірнеше супергигант жұлдыздар шоғыры бар, оның ішінде RSGC1, Stephenson 2 (оның құрамында Stephenson 2 DFK 1 бар) және RSGC3.

Терең аспан нысандары

Үлкен шоқжұлдыз болмаса да, Скутумда бірнеше ашық шоғырлар, сондай-ақ шарлы шоғыр мен планеталық тұмандық бар. Скутумдағы ең белгілі екі терең ғарыш нысаны – M11 (Жабайы қаз шоғыры) және ашық шоғыр M26 (NGC 6694). NGC 6712 шарлы шоғыры мен IC 1295 планеталық тұмандығы шоқжұлдыздың шығыс бөлігінде, аралары 24 доғалық минутты құрайды. Скутумдағы ең ірі ашық шоғыр – Жабайы қаз шоғыры, M11. Оны 1844 жылы Уильям Генри Смит, көзбен қарағанда ұшып бара жатқан қаздардың үйіршігіне ұқсас болғаны үшін осылай атаған. Жерден 6200 жарық жылы қашықтықта орналасқан, диаметрі 20 жарық жылы болатын бұл шоғырда шамамен 3000 жұлдыз бар, бұл оны өте бай шоғырға айналдырады. Оның жасы шамамен 220 миллион жыл, бірақ кейбір зерттеулер одан да көне деп санайды. Жұлдыз шоғырының массасы 3700-ден 11000-ға дейін бағаланады.

Ғарышты зерттеу

Пионер 11 ғарыш аппараты осы шоқжұлдыз бағытында қозғалып келеді. Қазіргі жылдамдығымен ол осы шоқжұлдыздағы ең жақын жұлдызға миллион жылдан астам уақыттан кейін жақындамайды, ол кезде оның батареялары ұзақ бұрын тоқтаған болады.