Кіріспе

Стоун – Хорватияның Дубровник-Неретва округіндегі елді мекен және муниципалитет, Пелешац түбегінің оңтүстігінде жатыр.

Тарих

Геосаяси және стратегиялық орнының арқасында Стоун ежелгі заманнан бері бай тарихқа ие. Жарты аралдың қақпасында орналасқан, үш теңізбен қоршалған, төрт төбемен қорғалған, тұщы және тұзды суға бай, құнарлы жазықтармен маңызды саяси, мәдени және діни орталық болды. 7-шы ғасырдың соңында немесе 8-шы ғасырдың басында Стонда епископ болған болуы мүмкін. Алғашқыда бұл римдіктер 167 ж. өздерінің колониясын құрғанға дейін, иллириялық елді мекен болды. 533 ж. Салонда Заклумия (Хум) аймағы үшін Сарсентерумда епархия құрылды, ол Стондағы (Пардуи) шіркеуге қарасты. Кейіннен Сарсентерум, аварлардың шабуылы кезінде қирады. Аварлар Стоунға жетпегендіктен, ол сақталып, жергілікті жупаның ортасы болды. Сарсентерумнан кейін Стоун жергілікті діни орталыққа айналды. Епархия алғаш рет 877 ж. еске алынды, ол бұрынғы дәуірден бергі институт екені айтылды, ал епископ Сплит метрополиясының суфраганы ретінде тізілген. Рагузада метрополия құрылғаннан кейін Стоун соңғысының суфраганы болды. Оңтүстік славяндар келгеннен кейін Неретва аймағы (Солтүстік Герцеговина тауларынан Риека Дубровачкаға дейін) Заклумия княздығы ретінде ұйымдастырылды, сондай-ақ Неретва, Приморье және Захулье, сонымен қатар Рат (Пелешац) және Млетпен Стоунға қарасты. Жергілікті билеушілер Византия империясының жоғарылығын мойындады. Болгар императоры Симеонның билігін мойындаған Михайло Вишевичтен кейін Заклумияны әртүрлі әулеттер басқарды. 950 ж. шамамен Сербия князі Часлав қысқа мерзімге билік етті. 10-шы ғасырдың соңында Самуил Заклумияның иегері болды, ал герцогтық Доклеан королі Иоанн Владимирге тиесілі болды. 1168 ж. герцогтық пен Заклумияны Стефан Неманя жаулап алды. Отыз жылдан кейін Заклумияны Хорватия және Далмация герцогы Андрия басып алды. 1254 ж. Венгрияның Бела IV Босния мен Заклумияны жаулап алды. 1304 жылдан бастап Заклумияны Младен II Шубич басқарды, содан кейін қысқа мерзімге серб жупан, содан кейін ол 1325 ж. Стьепан Котроманих сатып алған ортағасырлық босниялық мемлекеттің бөлігі болды, соңында Дубровникке сатылды. Ескі Стоун Горица және Сент-Михаил төбелерінің беткейлерінде, Стоун даласының оңтүстігінде орналасқан. Ерте христиан шіркеулерінің бірнешесі болды, олардың ең үлкені - Киелі Степан шіркеуі. Мария Магдалинаның епископтық шіркеуі 1944 ж. одақтастардың бомбалауына дейін тұрды. Қазірде тек Санкт-Михаил шіркеуі ғана сақталған, ол соңғы антик каструмның ортасында салынған. Алғашқы ескі қала 1252 ж. жер сілкінісі кезінде қирады. Республика құрылғаннан кейін қазіргі орнында жаңа қала салынды. Тау басындағы Киелі Михаил шіркеуінде жөндеу жұмыстары жүргізілген кезде римдік әшекейлі гипстің фрагменттері, римдік қабір тастары және көне керамиканың сынықтары табылды, бұл болжамды растады. Кейбір деректерге сәйкес, 1250 ж. Стоун құрылымдық азаматтық соғысты бастан кешті, және бұл қақтығыстарда қала көптеген қирауларға ұшырады. 14-шы ғасырдың басындағы алабұрлы заман бүкіл Захумлье еліне тарады. Бранивоевич ағайындарының билігін тартып алу Дубровник тұрғындарын 1326 ж. Стьепан Котроманихтің көмегімен оларға қарсы күресуге мәжбүр етті. Сол жылы Дубровник Стоунды басып алды. Дубровник тұрғындары Пелешакты қорғауға және құлдарды қорғауға арналған жаңа Стоун салуды және құруды дереу бастады. Босния бані мен Захумлье патшасы арасындағы қақтығыстан кейін Дубровник 1333 ж. екі билеушіден Пелешакты Стоунмен бірге сатып алды. Алғашқы кафедралық собор Горицадағы Мария Магдалина соборы болды. Лужинаның біздің әйелінің шіркеуі 10-шы ғасырда салынған. Қасиетті Блаза соборы 1342 ж. Сенат шешімімен, Стоун Рагуза Республикасына қосылғаннан кейін, қазіргі зақымдалған приход шіркеуінің орнында салынды. Сол кезден бастап Стоун Республиканың ажырамас бөлігі болды, оның құлдырауына дейін, және оның екінші маңызды қаласы болды. 1333 ж. Дубровник қазіргі орнында Стоун және Кішкентай Стоун бекіністерін салуды бастады. Екі қала арасындағы қаптама олардың бүкіл ұзындығы бойынша Пелешакты қорғауға арналған үлкен қабырғалардан тұрды. Бұл қамал кешені қысқа мерзім ішінде салынды. Дубровник Республикасының құлдырауы 19-шы ғасырда кенеттен және көбінесе түсініксіз операциялардың нәтижесінде болды. Малярияны жою үшін Кішкентай Стондағы қала қабырғалары қиратылды. Австрия императоры Франц Иосифтің ресми сапарына дайындалу үшін Стондағы ескерткіш тас бекініс кешені кенеттен құлады, тастар жақын маңдағы жаңа іргетастар мен негіздер үшін карьерге айналды. Тас ескерткіштерін қалпына келтіру және бекіністерді және мұнараларды қайта құру 1945 жылдан кейін ғана қайта басталды, бірақ олар Хорватия тәуелсіздік соғысында (1991-1995 жж.) қайта зардап шекті, содан кейін 1996 ж. болған құрылымдық жер сілкінісі болды. Жақында, Дубровник қабырғаларының достар қоғамының арқасында тас бекіністері мен мұнаралары қайта құрылуда, осылайша монументалды тас қабырға кешені енді өзінің бұрынғы қадір-қасиетімен қайта тірілуде.

Демография

2021 жылғы халық санауы бойынша, халқы 2491 адамды құрады, оның 500-і қаланың өзінде тұрады.

Тас қабырғалары

1334 жылы Дубровник Республикасы Пелешацты иеленгеннен кейін, оған Стонды қорғау қажет болды. Алғашқыда, отыз жылдың ішінде, жартыаралдың бір жағына Еуропадағы ең ұзын қорғаныс қабырғаларының бірі салынды, сондай-ақ бірегей жоба бойынша екі жаңа қала құрылысын жоспарлады: оңтүстік Стоун және солтүстік Литтл Стоун. Олардың мақсаты – халықты қамту, мемлекет иеленген тұз өндіріс орындарында жұмыс істеуге және шекараны сақтауға көмектесу болды. 1461 және 1464 жылдар аралығында флоренциялық сәулетші Микелоццо Дубровник Республикасының тапсырысымен қабырғаның құрылысын жүргізді. Ұлы қабырғаның ұзындығы 1200 метрді құрайды және ол көршілес елдерден қорғану үшін салынған. Тарихи жазбаларда қабырғаның құрылысы 18 айға созылып, 12 000 дукатқа бағаланғаны айтылады. Стон бекінісі сол кездегі ең ірі құрылыс жобаларының бірі болды, оның бастапқы ұзындығы 7000 метрді құрады және Стон мен Кіші Стон қабырғаларынан тұрды. Ұлы қабырға үш қамалдан тұрады, ал қабырғалар мен қамалдар 31 алаңнан тұратын 10 дөңгелек және 6 жартылай дөңгелек бастиондармен бекітілген. Қорғаныс жүйесінің күрделі құрылымы қару-жарақтардың дамуына байланысты төрт ғасыр бойы қалыптасты. Қабырғалардың маңыздылығы зор болды, себебі олар Дубровник Республикасына жыл сайын 15 900 дукат табыс әкелетін тұз өндіріс орындарын, моллюска шаруашылығын және қаланың өзін қорғады. 1667 жылы болған құрылыс қиратушы жер сілкінісінде шамамен 0,5 км қабырға қирады, ал 1979 және 1996 жылдардағы жер сілкіністері қабырғаларға елеулі зақым келтірді. 2004 жылы ескірген қабырғаларды қалпына келтіру жұмыстары басталды, мақсаты – Стон мен Кіші Стон арасындағы аумаққа саяхатты жеңілдету болды. Жұмыстардың 2008 жылдың мамыр айына дейін аяқталуы күтілді, бірақ тек Стоун көпірінің бастапқы бөлігі ғана қайта салынды. Шамамен бес миллион кунаға (673 000 евро) бағаланған Ұлы қабырғаның қайта құрылысы аяқталды және ақы төлемелі түрде қабырғалардың бір бөлігі 2009 жылдың мамыр айында ашылатыны жарияланды. Қабырғаның бір бөлігі 2009 жылдың қазан айынан бастап ақы төлеп кіруге мүмкіндік берді. 2013 жылға дейін қаланың бастапқы бөлігі мен жолдар қалпына келтірілді. Бірінші бөлікке жету үшін 15 минут, ал Ұлы қабырғадан Кіші қабырғаға жету үшін 30 минут уақыт керек. Бүгінде қабырғалардың көп бөлігі қалпына келтірілді.