Кіріспе

1978 жылғы авиациялық апат

Air India 855 рейсі – Үндістанның Бомбей қаласынан (қазіргі Мумбаи) Біріккен Араб Әмірліктерінің Дубай қаласына бағытталған жолаушылар рейсі болатын. 1978 жылдың 1 қаңтарында, рейс жүзеге асырған Boeing 747 ұшағы Бандра жағалауынан шамамен алыс жерде, ұшып шыққаннан кейін екі минуттан кем уақыт өткен соң құлап түсті. Борттағы 213 жолаушы мен экипаж мүшесінің барлығы қаза тапты. Апатты тергеу барысында, ұшқыштың бір ұшу аспабының бұзылуынан кейін кеңістікте бағдарын жоғалтып, ұшақты басқаруын жоғалтуы ең мүмкін себеп деп анықталды. Бұл, 1985 жылғы 182 рейсіне және 1996 жылғы Чарки Дадридегі ортадағы соқтығысқа дейін Air India және Үндістан тарихындағы ең ауыр әуе апаты болды.

Ұшудың тарихы

Ұшақ Бомбейдің Санта-Круз әуежайынан (кейін Сахар әуежайы, қазір Шатрапати Шиваджи Махарадж халықаралық әуежайы деп аталады) ұшып қозғалды. Мақсаты – Дубайдағы Дубай халықаралық әуежайы болды. 27-ші ұшу жолағынан ұшып шыққаннан кейін шамамен бір минут өткен соң, капитан Кукар Араб теңізі үстінен Бомбейдің жағалауын кесіп өткенде жоспарланған оңға бұрылыс жасады, содан кейін ұшақ қысқа уақытқа қалыпты жағдайға келді. Бірақ көп ұзамай сол жаққа қарай иелене бастады және ешқашан тік ұшу режиміне оралмады. Апаттан табылған кабинадағы дауыс жазғысынан капитан Кукар ең бірінші мәселені байқағандығы анықталды, ол: «Мұнда не болды, менің құралдарым…» деді. Капитан өзінің бағыт көрсеткішін (ADI) «құлап түскенін» түсіндірді, яғни ол әлі де ұшақтың оңға бұрылған күйде екенін көрсетіп тұрды. Бірінші офицер Вирмани, оның, болжам бойынша, жұмыс істейтін жасанды интеллекті (AI) енді солға бұрылғандығын көрсетіп тұрды (капитанның алаңдауын байқамай), «Менің де көрсеткішім құлап түсті, жақсы көрінеді» деді. Капитан бұл сөзді екі негізгі AI көрсеткішінің де оңға бұрылғандығын растайтын ретінде қате түсінген болуы мүмкін. Күн батқаннан кейін ұшақ қараңғы Араб теңізінің үстінен ұшып бара жатқандықтан, экипаж кабина терезесінен көрінетін нақты көкжиектің көмегімен AI көрсеткіштерінің дұрыстығын тексеруге мүмкіндік таппады. Boeing 747 ұшағында екі пилоттың арасындағы орталық аспаптар панелінде үшінші қосымша AI болды. Кабинадағы әңгімелердің стенограммасынан ұшу инженері Фарияның капитанына: «Соған сенбе, соған сенбе» деп айтқаны көрінеді, ол оның назарын үшінші AI-ға немесе, мүмкін, бұрылыс индикаторы деп аталатын басқа құралға аударуға тырысқан. Ұшақтың қандай күйде екенін дұрыс түсінбегендіктен, капитан ұшуды басқару жүйесін пайдаланып, оңға бұрылу мен сол рульді күшейтті, нәтижесінде Boeing 747 ұшағы 108 градусқа солға бұрылып, биіктігін тез жоғалтты. Ұшу жолағынан ұшып шыққаннан кейін 101 секунд өткен соң, ұшақ шамамен 35 градусқа мұрны төмен қарап Араб теңізіне құлады. 190 жолаушы мен 23 экипаж мүшесінің арасында ешбір аман қалған жоқ.

Тергеу

Жарым-жартылай қалпына келтірілген қирандылар жарылыс, өрт немесе электрлік немесе механикалық бұзу туралы ешқандай дәлел көрсетпеді; ал саботаж туралы алғашқы болжам жоққа шығарылды. Тергеу қорытындысы бойынша, апаттың ықтимал себебі – "капитанның ADI-інің істен шығуына байланысты биіктікті мүлдем білмеуі салдарынан жасаған дұрыс емес басқару амалдары. Ұшу экипажы басқа ұшу құралдарына сүйене отырып, басқаруды қайтаруға қол жеткізе алмады". АҚШ Федералды округ сотының судьясы Джеймс М. Фицджеральд 1985 жылғы 1 қарашада шығарған 139 беттік шешімінде Boeing компаниясына, биіктік көрсеткішінің өндірушісі Lear Siegler Inc. және Rockwell International компаниясының Collins Radio бөлімшесіне қарсы салғылық айыптарын қабылдамады. Боингтің адвокаты Стивен Маршалл апатқа капитан Мадан Кукар кінәлі екенін мәлімдеді, ол "ұшу алдындағы 24 сағат ішінде диабетке қарсы дәрілердің, алкогольді ішімдіктердің және диетаның әсерінен заңсыз түрде ұшқан", және бұл жабдықтың ақауларынан туындамаған деді. Сот ісі 1986 жылы тоқтатылды.