Кіріспе
Дмитрий Григорьевич Богров (1887–1911) – украиналық еврей заңгері, Ресей премьер-министрі Петр Столыпинге жасаған қастандығымен танымал. Киевтегі бай еврей отбасында өскен Богров ерте жасынан революциялық социализмге бейімделіп, университетте оқып жүргенде украиндық анархистік қозғалысқа қатысты. Жергілікті анархистік топтың іс-қимылдарына көңілі толмағандықтан, ол Охрананың хабаршысы болып жұмысқа алынып, топтың қызметін бақылап отырды. Бітірген соң, заңгерлікпен айналысу үшін Санкт-Петербургке көшіп келді. Ресей империясындағы еврейге қарсы қырғындардан қорқып, полициямен ынтымақтастық еткені үшін өзін кінәлі сезіне, шабуылдарға жауапты деп санайтын Ресей премьер-министрі Петр Столыпинге қастандық жасауды жоспарлай бастады. Ол Социалистік-революциялық партиядан қолдау іздеуге тырысты, бірақ бұл оған нервтік күйзеліске ұшырауға себеп болды. Киевке қайтқаннан кейін, бұрынғы анархистік тобының мүшелері оның Охранамен байланысын анықтап, өміріне қауіп төндірді. Ол тағы да Столыпинге қастандық жасауға бел буды. Ол Охранаға қастандық жоспарлап отырғандар бар екенін айтып, премьер-министрдің Киев опера театрындағы қосымшаға қатысатын болғандықтан билет алуға көндірді. Өзінің әлі де олардың жағында екенін билікке сендірген соң, ол премьер-министрге жақындап, екі рет оқ атты. Столыпин төрт күннен кейін қайтыс болды. Богров өзінің нысанынан кейін бірнеше күн өткен соң атқыланды. Богровтың іс-әрекеттері конспирологиялық теориялардың және оның ниеттері туралы көптеген тарихи-ғылыми пікірталастардың нысаны болды.
Dmitrii Grigor'evich Bogrov (Lang ru; 10 February 1887 [O. S. 29 January 1887] – 25 September 1911 [O. S. 12 September 1911]) was a Ukrainian Jewish lawyer, known for his assassination of the Russian Prime Minister Pyotr Stolypin. Raised in a wealthy Jewish family in Kyiv, Bogrov developed sympathies for revolutionary socialism from an early age and became involved with the Ukrainian anarchist movement while studying law at university. Disillusioned by the local anarchist group's activism, he was hired as an informant by the Okhrana and kept tabs on the group's activities. After graduating, he moved to Saint Petersburg in order to practice law and seek safety from the rising environment of antisemitism in the Russian Empire. Disturbed by the pogroms in the Russian Empire and feeling guilty for his collaboration with the police, he began to plot the assassination of the Russian prime minister Pyotr Stolypin, who he held responsible for the attacks. He unsuccessfully attempted to elicit the support of the Socialist Revolutionary Party, which caused him to have a nervous breakdown. After returning to Kyiv, he was confronted by members of his former anarchist group, who had discovered his involvement with the Okhrana and made threats against his life for it. He again resolved to assassinate Stolypin. He told the Okhrana that assassins were planning to kill a government official, convincing them to grant him a ticket to the Kyiv Opera House, where the prime minister was due to attend a play. Having convinced the authorities that he was still on their side, he managed to get close to the prime minister and shot him twice. Stolypin died four days later. Bogrov himself was executed days after his target's death. Bogrov's actions have become the subject of conspiracy theories, as well as numerous historiographical debates about his motives.
Ерте өмір және белсенділік
Дмитрий Григорьевич Богров 1887 жылғы 10 ақпанда Киевте бай еврей отбасында дүниеге келген (ескі стиль бойынша 1887 жылғы 29 қаңтар). Оның әкесі белгілі жазушы және маскил болған; ал әкесі Киевтегі көрнекті заңгер, орыс православиесіне өткен. Әкесінің дін ауыстыруына қарамастан, Дмитрий өзі иудаизмді ұстанды, және оның мектеп аттестатында осы дін көрсетілген. Богровтар отбасы солшыл саясатқа терең қатысты: Дмитрийдің туысы большевиктер қатарында болса, әкесі Конституциялық-демократиялық партияның сол жағын қолдады. Дмитрий өзінің жас кезінде-ақ революциялық социализмге бейімделіп, революциялық қызметке қатысты, бастапқыда Социалистер-революционерлер Максималистер одағын қолдады. Ол өзін "анархист-индивидуалист" деп санады, себебі ол ресми ұйымдарды ұнатпады, қалыпты моральдық нормаларды қабылдамады және революционерлердің өздерінің жетекшілігімен жеке жұмыс істеуі керек деп ойлады, тіпті бірде "Мен өзімнің партияммын" деп айтқан.
Заң білім беру және ақпарат беру қызметі
1905 жылғы Ресей революциясынан кейін Богров Киев университетінің құқық факультетіне түсті. Үкімет революцияны басуды бастағанда, Богровтың ата-анасы оны Мюнхен университетінде оқу үшін шетелге жіберді. 1906 жылы Киевке оқуға оралғанға дейін ол Михаил Бакунин мен Петр Кропоткиннің еңбектерімен танысты. 1906 жылдың желтоқсанында Киевтегі анархист-коммунист тобына қосылды, бірақ олардың іс-әрекетіне көңілі толмады. Әкесі оның біліміне қаржылай көмек көрсетіп, жан-жақты қамтамасыз еткенімен, Богровтың құмар ойындарынан туған қаржылық қиындықтары күшейді. 1907 жылдың ақпанында ол "Охрана" үшін хабаршы болып жұмысқа орналасты. "Аленский" деген псевдониммен жұмыс істеп, Киевтегі анархистердің қызметі туралы полицияға ақпарат берді. Осы кезеңде топтың көптеген мүшелері, оның ішінде Сандомирский Герман Борисович және Наум Тыш басшылары түрмеге қамалды немесе Сібірге жер аударылды, бірақ олардың нешеуі Богровтың хабарламаларына байланысты болғаны белгісіз. 1908 жылы топтың бірқатар мүшелері Богровтың агент-провокатор екеніне күдік келтіре бастады. Наум Тыш пен Петр Лятковский оны полицияға сатқандықпен айыптады, бірақ Сандомирский оны айыптаулардан қорғады. Сонымен қатар, ол Книжник Ветров, Иван Сергеевич және Юда Гроссманды өзіне тағылған айыптардың негізсіз екеніне көндірді. Сол жылдың шілдесінде Богров "Охранаға" Максималистердің бомба жасау ісі туралы ақпарат берді, бірақ кейіннен полицияның шабуыл жасауына жол бермеу үшін нақты мекенжайын жасырғанын мәлімдеді. Қыркүйек айында ол полицияға Наум Тышты түрмеден босату жоспары туралы хабарлап, барлық қатысушыларды ұстауға себепкер болды. Богров өзінің шетелге кету мүмкіндігін пайдаланып, анархистік газеттің редакторына патша Николай II немесе премьер-министр Петр Столыпиннің өлтірілуі керек екенін айтты. 1909 жылдың сәуір айында Киевке оралды. 1910 жылдың ақпанында университетті бітіргеннен кейін, Киевтен Санкт-Петербургке заңгердің шәкірті ретінде жұмыс істеу үшін көшуге шешім қабылдады. Ресей империясындағы антисемитизм мен погромдардың күшеюіне байланысты, еврей халқы үшін бұл қала Киев немесе Мәскеуден гөрі қауіпсіз деп санады. Осы кезде ол Киевтегі "Охранамен" барлық байланысын үзіп қойды. Санкт-Петербургте бірнеше ай өткен соң, ол қайтадан "Охранаға" жүгінді және "Надеждин" псевдонимімен агент ретінде жұмысқа қабылданды. Бірақ бұл жолы полицияға құнды емес, тіпті жалған ақпарат берді, кейіннен бұл әрекетін "революциялық мақсаттармен байланысты, осы мекемелерде байланыс орнатып, олардың жұмыс істеу тәсілін білу үшін жасадым" деп түсіндірді.
Қылмыстың жоспары мен мотивациясы
1910 жылғы маусымда Богров Егор Лазаревке хабарласып, премьер-министр Петр Столыпинды өлтіру ниетімен бөлісті. Ол жеке және идеологиялық себептері бар екенін айтты, бірақ бұрынғы ақпарат беруші ретіндегі рөлі үшін өкінішін жасырды. Лазаревтің сөзіне қарағанда, Богров Ресей империясында жасалған антисемиттік погромдарға кек қайтаруды көздегенін және Столыпинды осыған жауапты деп есептегенін мәлімдеді. Ол Социалистік-революциялық партиядан ресми рұқсат сұрады, "Мен өлгеннен кейін менің іс-әрекетімді дұрыс түсіндіретін, оны жеке емес, әлеуметтік себептермен байланыстыратын адамдар мен партия болады деген сенімділікке ие болғым келеді" деді. Лазарев өзінің өміріне қатысты Богровтың немқұрайлылығына алаңдаса да, ұсынысты партияға жеткізді. СР-лар бастапқыда жоспарға деген ынталары бойынша екіге бөлінді, бірақ соңында партияға қысым түсіретінінен сескеніп, одан бас тартты. Богров партияның бас тартуына қатты ренжіді және одан кейін жүйкелік ауруға шалдықты. Дәрігері мен ата-анасының кеңесімен Францияның оңтүстігіндегі Ниццаға кетіп, келесі бірнеше айды емделумен өткізді. 1911 жылғы наурызға қарай Богров жазылып, Киевке оралды. Полициямен бұрынғы байланысы туралы қауесет тарағанда, ол Джуда Гроссманнан ашулы хат алды, ол жауап талап етті. Бірақ Богров енді саяси қызметке қатыспайтынын және хат алмасудан бас тартатынын мәлімдеді. 16 тамызда Богровқа анархисттер тобының өкілі келіп, революционерлердің полициямен ынтымақтастық жасағаны үшін оны өлтіруге ниеттенгенін хабарлады. Богров бұған қалай жол бермеуге болатынын және өзін "ақтауға" болатынын сұрағанда, олар одан патша шенеунігін өлтіруді талап етті. Богров тағы да Столыпинды өлтіру жоспарына бел буды, оны "Ресейдегі барлық жамандықтардың түбірі" деп есептеді. Тамыздың соңында ол Охранаға барып, "Николай Яковлевич" және "Нина Александровна" есімді революционерлердің патшаның қалаға келер сапарында үкімет мүшесін өлтіруге ниеттенгенін айтты. Олар бомбасы бар екенін және оның пәтерінде тұратынын мәлімдеді. Бұрынғы ақпарат беруші ретінде оның сенімділігіне көз жеткізген Охрана оған іс-шараларға қатысуға рұқсат берді, осылайша ол қастандыны анықтап, ұстауға мүмкіндік алды. Оған Киев опера театрында "Царь Салтанның ертегісі" қойылымына билет берілді, онда Столыпин қатысуы тиіс болды және Богровтың айтуынша, қастандықшы шабуылды осы жерде жасауды жоспарлаған.
Столыпиннің өлтірілуі
1 қыркүйек күні кешке полиция агенттері Богровтың пәтерін бақылап отырғанда, ол театрға барды және кісі өлтірушілердің қайда екені туралы сұраққа жауап берді. Ол пәтеріне қайтқандай болып, кісі өлтірушінің әлі кешкі асын жеп отырғанын айтты. Богров он жетінші қатардағы орнына отырды, ал Столыпин келіп алдыңғы қатардағы орнына отырды. Іс-шараға патша Николай II, оның қыздары Ольга мен Татьяна, сондай-ақ Болгария тағының мұрагері Борис қатысты. Көрсетіліс сағат 21:00-де басталды. Бірінші антракта Столыпиннің басқа адамдармен қоршалғандықтан, Богров артта қалды. Екінші антракта, сағат 23:30-да, Богровқа пәтеріне оралып, кісі өлтірушілерді қадағалауға бұйрық берілді. Столыпин жалғыз тұрғанын байқап, әрекет ету уақыты келді деп шешті. Ол алдыңғы қатарға қарай, тікелей премьер-министрге бет алды. Столыпиннің алдына келгенде, Богров револьверін шығарып, оған екі рет оқ атты. Бір оқ Столыпиннің білегінен секіріп оркестрге түсіп, скрипкашының аяғына тиді, ал екіншісі Столыпиннің кеудесіне тиіп, Ұлы Владимирдің медальонын тесіп өтті. Премьер-министрдің төңірегіндегілер оқ жарылғанына таң қалып, Богров тыныш түрде шығысқа қарай жүріп, жарты жолда ұсталды. Ол қарусызданып, полициямен театрдан шығарылды, ал адамдар мерт болып жатқан премьер-министрге көмектесуге тырысты. Столыпин клиникаға жеткізілді, бірақ төрт күннен кейін қайтыс болды. Полиция Богровтың пәтерін тінту кезінде ешкімді таппады. Киевтегі орыс ұлтшылдары погромға шақырумен жауап берді, бірақ билік олардың талабын қабылдамады, себебі патша әлі де қалада болды. Мұндай погромның алдын алу үшін Киевтің еврей қауымы Богровтың әрекеттерін айыптады және патша отбасына, сондай-ақ Столыпинге денсаулық тілеген арнайы дұға жасады. Социалистік-революциялық партия бұл кісі өлтіруге қатысқанын ресми түрде жоққа шығарды.
Сұрау салу, сот және өлім жазасы
Богровты шабуыл туралы сұраққа алғанда, ол Столыпинге қол жеткізу үшін екі қаскөй туралы әңгімені құрастырғанын мойындады. Өзінің бұрынғы агент-провокатор екені ашылғаны үшін революционерлер тарапынан қорқыту алғанын айтты; ол осы жайттың өзінің "өлімнен де жаман" екенін ойлады және полициямен ынтымақтастығына байланысты сезінген кінәсінен құтылуды қалады. Сондай-ақ, ол өзін еврей дінінің өкілі ретінде таныстырып, еврей халқының мүддесін қорғаймын деп мәлімдеді. Ол патшаға қарсы табандылық танытпағанын, себебі бұл еврейге қарсы жаңадан қастандықтарға алып келуі мүмкін деп қорқып, айтты. 1911 жылдың 22 қыркүйегінде Богров әскери сотта сотталды, ол кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, асылып өлім жазасына кесілді. Ол 1911 жылдың 25 қыркүйегінде [ескі стиль бойынша 12 қыркүйек 1911 жылы] Лыса Горада атқыланды. Ол отыз куәгердің алдында, соның ішінде "Қара жүздіктер" сияқты реакциялық топтардың өкілдері болды. Богровты атқан кезде Киевтің бас раввині Яков Алешковский діни өкіл болды. Алешковскийге соңғы сөзінде Богров одан: "Еврейлерге мен оларға ешқандай зиян келтіргім келмегенін, керісінше, олардың игілігі мен еврей халқының бақыты үшін күресіп жатқанымды айтыңыз" деп өтінді. Оның өліміне жас еврей және украиндық радикалдар қайғырып, Столыпинге қарсы жасаған қастандығының себептерін түсінгендіктен оған көңіл бөлісті.
Мұра және тарихи пікірталас
Богровтың Столыпинды өлтіруі, Ресей империясында 1866 жылы Дмитрий Каракозовтың Александр II-ні өлтіруге талпынуымен басталган терроризмнің ұзақ кезеңіндегі соңғы маңызды шабуыл болды. Столыпиннің қазасы империяны одан әрі тұрақсыздандырып, 1917 жылғы революцияда оның толық құлауына әкелді. Богровтың іс-әрекеттері Маринус ван дер Люббе мен Ли Харви Освальдтың іс-әрекеттерімен салыстырылды, олар да жекелеген тұлғалар ретінде әрекет етті, бірақ олардың істеріне қатысты кең таралған артық көріністер пайда болды. Қастандықтан кейін Богровтың мотивтері және оның бір топтың тапсырмасымен әрекет етіп-етпегені туралы тарихи пікірталас туды. Богров жеке әрекет еткенімен, оны революционерлер, реакционерлер, тіпті полицияның тапсырмасымен әрекет етуде деп айыптады. Британдық тарихшы Орландо Фигс өзінің «Халық трагедиясы» атты кітабында Богровтың іс-әрекеттеріне қатысты түрлі түсіндірмелердің себебі Столыпиннің саяси спектрдің барлық жағынан жаулары болғандығынан туындағанын айтты: «Богровтың оғы оны өлтірмес бұрын, ол [Столыпин] саяси жағынан өлі еді». Қастандыққа қатысты құжаттар 1914 жылы ауыр редакцияланған күйде жарияланды, ал 2003 жылға дейін ROSSPEN баспасы 700-ден астам беттік толыққанды дәлелдер жинағын жариялады. Бұл оқиғаға қатысты ең көп таралған түсіндірме – Богровтың революциялық анархистік топтың өміріне қастандық жасауынан туған қорқыныш болды. Бұл нұсқаны тарихшылар Абрахам Ашер, Анна Гейфман, Джордж Токмаков және Джонатан Дейли қолдады. Гейфман сондай-ақ депрессиядан зардап шеккен Богровтың өзін-өзі өлтіру үшін кісі өлтіруге баруға шешім қабылдағанын айтты. Ресейлік тарихшы Сергей Степанов пен американдық тарихшы Виктория Хитерлер Богровтың Ресей империясындағы жақындағы қарақшылықтарға кек қайтаруды көздегенін болжады. Американдық тарихшы Норман Наймарк Богровтың және осы кезеңдегі басқа да еврей қаскөйлердің іс-әрекеттерін оларға көрсетілген тікелей антисемиттік қысым мен ассимиляция нәтижелеріне деген көңілі толуымен байланыстырды. Американдық тарихшы Пол Аврих бұл қастандықты Богровтың полициямен немесе революциялық топтармен байланыстарынан емес, «жеке ісі» ретінде қарастырды. Александр Солженицын өзінің «Қызыл дөңгелек» атты тарихи романында Богровтың еврей отбасының мүддесін қорғауға тырысқанын, орыс ұлтшылдығының күшеюіне қарсы тұрғанын көрсетті. 2012 жылы түсірілген орыс деректік фильмі «Столыпин: Ресейге жасалған оқ» да Богровтың еврей тегін қастандықтың себебі ретінде көрсетті, сонымен қатар оның мінезін құмар ойыншы және жәндіктерді жинаушы ретінде бейнеледі. Бұл «еврейлік мотив» Ашер мен Гейфман, сондай-ақ Саймон Диксон тарапынан дау тудырды, олардың әрқайсысы Богров отбасының ресейлік элитаға сіңісіп кеткенін атап көрсетті. Басқа да болжамдардың бірі – Столыпиннің өзінің інісі, ол Григорий Распутиннің қастандықты ұйымдастырғанын болжады, бірақ Распутин мен Богровтың байланыста болғанына ешқандай дәлел жоқ. Полиция манипуляциясы туралы гипотеза бойынша, патша Столыпиннің танымалдылығына қызғанышпен қарап, Охранаға оны жоюға қысым жасады, бірақ патшаның өзі министрлерді қызметтен босатуға құқылы болғандықтан, бұл әрекетті бұрыннан жасауға мүмкіндігі болған. Солженицын сондай-ақ Богровтың Охрана үшін қос агент ретінде жұмыс істегенін айыптады. Яков Протазановтың 1928 жылғы «Ақ бүркіт» фильмі де Богровтың Столыпинды өлтіруіне патша үкіметінің қатысы бар екенін көрсетеді. Бірақ полиция тарапынан жасалған қастандық туралы айыптаулар күмән тудырады, дәлелдер полицияның қаскөйлігі емес, құзырсыздығын көрсетеді.