Кіріспе
Өз бауырын өлтіру (фратрцид; – 'өлтіру, кесу' түбірінің сіңірілген түрі) – өз бауырын өлтіру. Бұл тікелей жасалуы немесе жалдамалы немесе идеологиялық тұрғыдан баулыған адам (қастандықшы) арқылы орындалуы мүмкін. Құрбан болған адам қылмыскердің туған бауыры болуы міндетті емес. Әскери контексте фратрцид – әскери қызметшінің өзінің әріптесін өлтіруі. Бұл термин көбінесе азамат соғыстарын бейнелеу үшін қолданылады.
Fratricide (; – the assimilated root of 'to kill, cut down') is the act of killing one's own brother. It can either be done directly or via the use of either a hired or an indoctrinated intermediary (an assassin). The victim need not be the perpetrator's biological brother. In a military context, fratricide refers to a service member killing a comrade. The term is often used metaphorically to refer to civil wars.
Дін және мифология
Ыбырайымдық діндер Қабыл мен Әбіл туралы Киелі кітаптағы оқиғаны бауыр өлтірген алғашқы жағдай ретінде мойындайды. Ежелгі Рим мифологиясында қала бауыр өлтіру салдарынан құрылған, Ромул мен Ремус егіздер қала салу жоспары мен құдайлардың құрметі үшін таласып, Ромул бауырларын өлтіргеннен кейін Римнің алғашқы патшасы атанған және Рим оның атымен аталады. Грек мифологиясында Одиссей мен Цирке қызы Кассифон, анасы Циркені өзара жанжалдан кейін өлтіргені үшін, туған ағасы және күйеуі Телемахты өш алу үшін өлтірді.
Озирис туралы аңыз
Ежелгі Мысыр мифологиясында Озирис құдайы өзінің інісі Сеттің қолынан қаза табады, ал Сет таққа отырады.
Рим империясы
Рим империясындағы жалғыз белгілі бауыр өлтіру оқиғалары – Ромулдың Ремусты өлтіруі және 211 жылы ағасы Каракалланың бұйрығымен Геттаның өлтірілуі. Ағалар көп жыл бойы шиеленіскен қарым-қатынаста болды; 211 жылдың ақпанында әкесі Септимий Север қайтыс болғаннан кейін, олар оның орнына бірлесіп императорлар болды. Олардың бірлескен билеуі ащы және сәтсіз аяқталды, олардың әрқайсысы бірін-бірі өлтіруге тырысты. Сол жылдың желтоқсан айында Каракалла анасы Юлия Домның пәтерінде аражібілікке шақырғандай болды, сонда Гетта қарусыз және күзетсіз келуге көндірілді. Гетта келген кезде, Каракаллаға адал жүзбасылар тобы оған шабуыл жасады, нәтижесінде Гетта анасының құшағында көз жұмды. Аңызға сүйенсек, бұл бауыр өлтіру Каракалланы жиі мазалады.
Парсы империясы
Персияда көптеген бауыр өлтіру оқиғалары тіркелген, олардың ең танымалдары Ұлы Кирдің ұлдары Камбис II мен Бардияның арасындағы оқиға, онда біріншісі екіншісін өлтірді. Артаксеркс I, Ксеркс II, Согдиан және Дарий II ұлдары туралы да әңгімелер бар, бәрі де тақ үшін күреске байланысты. Бұған қоса, парфян және Сасанид империялары кезінде де көптеген бауыр өлтіру оқиғалары тіркелген.
Тан империясы
Император Гаодзудың екінші ұлы Ли Шимин (Цинь ханзадасы) ағасы, тақ мұрагері Ли Цзяньчэн және кіші інісі Ли Юаньцзи (Ци ханзадасы) арасында қатыгез бәсекелестік болды. Ол билікті өз қолына алып, императорлық астана Чанъаньның сарай қаласына апаратын солтүстік қақпа – Сюаньву қақпасында тұзақ құрды. Сюаньву қақпасында Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзи Ли Шимин мен оның серіктері тарапынан өлтірілді. Елді билігіне бағындырған соң үш күн өткенде Ли Шимин тақ мұрагері болып жарияланды. Император Гаодзу алпыс күннен кейін тақтан бас тарды және тақты Ли Шиминге табыстады, ол кейіннен Император Тайцзун атымен танылды.
Осман империясы
Бастапқыда Осман империясында бауыр өлтіру заңды емес еді. Бауыр өлтіруді Мехмед II заңдастырды. Оның әкесі Мехмед I, Осман аралық кезеңінде ағалары Сүлеймен, Иса және Мұсамен тақ үшін күресті. Бұл азаматтық соғыс сегіз жылға созылып, салдарынан империя әлсіреп, Осман қоғамында жарықтар туды. Осының нәтижесінде Мехмед II мемлекетті сақтау және бұрынғы азаматтық соғыстар сияқты бірлікке нұқсан келтірмеу үшін бауыр өлтіруді ресми түрде заңдастырды. Мехмед II былай деді: «Менің ұлдарымның біреуі таққа отырса, ол халықтың жалпы мүддесі үшін (низам и алем) ағаларын өлтіруге құқылы. Көптеген ғалымдар осыны бекітті, тиісінше әрекет етіңдер». Мехмедтің ұлы Баязид II қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Селім I дереу таққа отырып, екі ағасы Ахмед пен Коркутты өлімге жіберді. Бауырлары мен жақындарының ең көп өлтірілгені III Мехмедтің 19 бауыры мен жақынын өлтіріп, әкесінің қасына жерлеген кезде болды. Оның ізбасары Ахмет I, бауыр өлтіруге қарсы халықтың наразылығына байланысты, бұл әдетті тоқтатып, оның орнына тәжірибелілердің билікке келу жүйесін енгізіп, таққа қауіп тудыруы мүмкін ханзадаларды "Кафеске" (құлыпқа) қамауға бұйрық берді.
Моғол империясы
Моғол империясында мұрагерлік соғыстардың салдарынан ағайындыларды өлтіру жиі кездесетін. Шахжахан 1622 жылы үлкен ағасы Хусрау Мирзаны өлтірді. Шахжахан 1628 жылы ағасы Шахриярды да өлтірді. Шахжаханның ұлы Дара Шикох 1659 жылғы 30 тамыз (Григориан күнтізбесі бойынша 9 қыркүйек) күні түнде, қорқып қалған ұлының көз алдында Аурангзебтің төрт жалдамалы кісісімен өлтірілді.
Антигон
Антигонадағы оқиғалар грек ханзадалары Этеокл мен Полинеике арасындағы бұрынғы соғыстың нәтижесінде дамиды, олар шайқаста бір-бірін өлтірді. Полинеикс інісінің Теба қаласының тағына қойған талабына қарсы шығып, Аргостан әскермен қалаға шабуыл жасады. Этеокл Теба үшін Полинеике және оның әскерінен қаланы қорғау үшін күресті. Екеуі де жүрекке пышақпен қадап өлтірді.
Ашока империясы
Ашока, сондай-ақ Чанд Ашока (Қатыгез Ашока) ретінде танымал, әкесі патшаның өліміне және патшалық үшін болған таласқа (мұрагерлік соғысына) жаза ретінде өз бауырларын өлтірді. Кейін Ашока Буддизмді қабылдап, соғыстан бас тартуға дейін Үлкен Үндістанды толығымен жаулап алды.
Зулу патшалығы
1828 жылы зулу патшасы Шаканы оның жартылай бауыры Дингане және бауыры Мхлангана өлтірді. Дингане 1840 жылы Хлатикхулу ормандығында өлтірілгенге дейін зулулардың басшысы болды.
Пьесалары
Шекспирдің "Гамлет" пьесасында Клавдий ескі Гамлетті өлтіріп, оның әйеліне үйленіп, тәжді иеленеді.
Фильмдер
Диснейдің "Арыстан патша" анимациялық фильмінде Скар Муфасаны жардан құлатып, гнулардың қалың тобына шауып түсіріп, бауырына қастық жасайды. Діни қорқыныш фильмі "Ана!" да ағасы кіші інісін өлтіреді, бұл Қабыл мен Әбіл туралы оқиғаның қайта айтылуы. Американдық қылмыстық фильм "Крестный отец II" да Майкл Корлеоне өзінің ағасы Фредоны өлтіруге бұйырады. Marvel Cinematic Universe супергерой фильмі "Black Panther" да Т'Чакка өзінің кіші інісі Н'Джобуды Цуриді қорғау үшін өлтіреді, Цури – Уаканда жауынгері. Супергеройлар фильмі "Шазам!" да доктор Сивана өзінің зорлық көрсеткен ағасы Сидті, оның көп жыл бойы қорлағаны үшін кек ретінде терезеден лақтырып өлтіреді.