Кіріспе
Құс түрлері
Жаңа Зеландиялық соколь (немесе kāiaia; Falco novaeseelandiae) – Жаңа Зеландиядағы жалғыз соколь. Бұл құсқа басқа да көп қолданылатын атаулар бар: ормандық бүркіт және шағын бүркіт. Оны жиі үлкенірек және көп кездесетін батпақты бүркітпен шатастырады. Бұл елдегі ең қорғауға алынған жыртқыш құс, қазірде шамамен 3000–5000 жұп көбейіп тұр.
Таксономия
Жаңа Зеландиялық сойқаны 1788 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің "Жарамсалы жүйе" еңбегінің қайта қаралып, кеңейтілген нұсқасында ресми түрде сипаттады. Ол оны соколар мен бүркіттермен бірге *Falco* туысына қосты және *Falco novaeseelandiae* есімді екі атауын берді. Гмелин өзінің сипаттамасын 1781 жылы ағылшын орнитологы Джон Лэтам сипаттап, суреттеген "Жаңа Зеландиялық соколына" негіздеді. Лэтам Британ мұражайындағы және Левериан мұражайындағы үлгілерді зерттеді. Орнитологтар Жаңа Зеландиялық соколды түрліше сипаттады – аберрантты хобби немесе Оңтүстік Американың үш түріне жақын деп санады: *F. deiroleucus* (сары кеуделі сокол), *F. rufigularis* (жауынгер сокол) және *F. femoralis* (aplomado соколы). Молекулалық филогенетикалық зерттеулер оның aplomado соколымен ең жақын байланыста екенін көрсетті. Олардың айқын екі пішіні бар, олардың мөлшері едәуір өзгеше: Оңтүстік аралдағысы ірі, ал Солтүстік аралдағысы кіші. Бұл екі пішіннің генетикалық маркерлері жақында пайда болғанын көрсетсе де, мөлшеріндегі айырмашылық экологиялық бейімделудің нәтижесі болуы мүмкін. Қорғау шаралары Солтүстік аралдық (*Falco novaeseelandiae ferox*) және Оңтүстік аралдық (*Falco novaeseelandiae novaeseelandiae*) популяцияларының араласуын болдырмауға бағытталған.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жаңа Зеландиялық сойқаны негізінен Оңтүстік аралдағы тығыз жапырақты ормандар мен тік, биік таулы жерлерде кездеседі және Солтүстік аралдың орталық бөлігінен солтүстікке қарай сирек көрінеді. Шағын популяциясы Окленд аралдарында да көбейеді; бұл түрдің Chatham аралдарынан қазба қалдықтары табылды. Жаңа Зеландиялық сойқан кейде кесілген қарағай егістіктерінің жерінде ұялайды, себебі қарағай егістіктері олардың азықтық базасы болып табылатын ұсақ құстарды тартады. Егістік кесілгеннен кейін шамамен төрт жыл өткен соң, жаңа өсімдіктердің өсуі осы аймақты Жаңа Зеландиялық сойқан үшін қолайсыз етеді, немесе олар бос жерде екі-үш жұмыртқа салады, осылайша олар мысықтар, құс, құз, құзқайырлар және жабайы итттер сияқты жыртқыштардың шабуылына осал түседі.
Тамақ және азықтандыру
Басқа соқырлар сияқты, Жаңа Зеландия соколының да азығы көбінесе басқа құстардан – мысалы, көгершіндерден, қанағаттардан, теңіз құстарынан және фазандардан тұрады. Дегенмен, ол мүмкіндікті пайдаланып, мысықтар, қояндар мен ақ қояндарды да жейді. Сонымен қатар, ол цикадалар, қоңыздар және шұбарлар сияқты жәндіктермен де қоректенеді. Кейде ол өліктермен де жемденеді.
Құс аулау
Нгонготаха аңғарындағы Wingspan ұлттық жыртқыш құс орталығы – тұтқында көбейту және келушілерді қабылдау орталығы. Wingspan Жаңа Зеландияда таралған жыртқыш құстарды сақтау, олар туралы білім беру және зерттеу жұмыстарын жүргізеді, сондай-ақ бүркітшілік шеберлігін көрсетеді.
"Жүзімді жеңіл балық" бағдарламасы
2005 жылы Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы министрлігі жүзімді зақымдайтын және жүзімдіктерде зиянкес болып табылатын құстарды бақылау, сондай-ақ құстарды мониторингтеу және Марлбороу шарап аймағының жанында көбейетін популяцияны құру мақсатындағы бағдарламаға қаржы бөлді, бұл бағдарламада соколда қолданылды. Алғашқыда төрт сокол айналасындағы төбелерден жүзімдіктерге қоныстандырылды. Тағы 15 құс босатылғаннан кейін, көбею процесі басталды – бұл 150 жыл бұрын жерлер тазартылғаннан бері алғаш рет орын алды деп саналады.
Кардрона Каререяны қорғау жобасы
Оңтүстік аралдағы Кардрона аңғарында кареарияның шағын популяциясы қоныстанған. 2019 жылы басталған бес жылдық жоба кареарияны көру туралы мәліметтерді жинауға, олардың жұптасу орындарын анықтауға, ұяларын табуға және бақылауға, сондай-ақ көбейіп өсетін популяциясы, мекендейтін ортасы және аумағының мөлшері туралы білім алуға бағытталған.
Заңсыз ату
Жаңа Зеландиялық соколы 1953 жылғы «Жабайы табиғат туралы» заңмен толық қорғалған. Дегенмен, соколдардың заңсыз атып өлтірілгені туралы көптеген жағдайлар тіркелген. Wingspan негізін қалаушы Дебби Стюарт: «Бізге түсетін құстардың көп бөлігі атып өлтірілген. Бұл қылмыс» дейді. Ол сондай-ақ, адамның қызметі салдарынан соколдардың үштен екісі өмірінің алғашқы жылында өледі деп мәлімдеді. Стюарт және Табиғатты қорғау департаменті Жаңа Зеландия соколдарын атуға тырысатын адамдардың тауық шаруашылығына немесе жарыс көгершіндеріне мүдделі болуы мүмкін екенін айтты.
Электр тогынан өлтіру қаупі
Құстарға адам қызметінен туындайтын тағы бір үнемі қауіп – электр тогынан қаза болу. Марлборорда босатылған құстарды бес жылдық радио қадағалау зерттеуі және Гленорхидегі бақылау зерттеуі құстардың өлімінің шамамен жартысын 11 000 вольттық тарату трансформаторлары мен құрылымдарында электр тогының соғуымен байланыстырды.
Мәдени сілтемелер
Жаңа Зеландияның 20 долларлық банкнотының артқы жағында Жаңа Зеландиялық сойқас бейнеленген және Жаңа Зеландияның маркаларында екі рет қолданылған. 2006 жылы ол 5 долларлық коллекциялық монетада да көрсетілген. Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштерінің акробатикалық тобы "Қара соколы" деп аталады. "Me te kopae kārearea" немесе "kārearea ұясы сияқты" деген мақал "көрінуі сирек" деген мағынаны білдіреді. Kārearea 2012 жылы "Жыл құсы" сайысында жеңіске ие болды. Forest & Bird бәйкесінің мақсаты – Жаңа Зеландияның тума құстары, олардың мекен ету орындары және оларға төнетін қауіптер туралы хабардарлықты арттыру.