Кіріспе

Жапон поэзиясында қолданылатын сөз – А (季語) – нақты бір маусыммен байланысты сөз немесе тіркес, жапон поэзиясының дәстүрлі түрлерінде қолданылады. Киголар ренга және ренку сияқты бірлесіп жазылатын өлеңдерде, сондай-ақ хайкуда, шумақта көрсетілген маусымды білдіру үшін пайдаланылады. Олар өрнектің қысқалығын және айқындылығын арттыруға көмектеседі.

Жапон хайкуындағы жалпы гиго

Жапония солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзын созылған, сондықтан маусымдық ерекшеліктер әр аймақта әртүрлі болады. Кигодағы маусым сезімі Киото аймағына негізделген, себебі Жапонияның классикалық әдебиеті негізінен осы аймақта дамыған. Атап айтқанда, Эдо дәуірінің бірінші бөлігіне дейінгі және оның ішіндегі жазбалар (17 ғасырдың басында). [Ескерту: Кигоның жапонша атауынан кейін (*) жұлдызшасы осы нақты кигоға арналған сайжики жазбасына сыртқы сілтемені көрсетеді, онда жапон хайкуынан мысал келтірілген: тақырыптық сөздік веб-сайты.]

Жаңа жыл

Бұл киго тобы – заманауи өнертабыс. 1873 жылы Жапония Григориан күнтізбесін қолдана бастағанға дейін жапондық Жаңа жыл көктемнің басында болған. Жапондық Жаңа жыл (正月) * Көптеген басқа мәдениеттердегідей, жапондық Жаңа жыл мерекелеу үшін маңызды кезең болып табылады және оған байланысты көптеген іс-шаралар бар, олар хайкуда айтылуы мүмкін, соның ішінде кейбір "біріншілер": бірінші күн (хатсухи), бірінші күлкі (вараизоме) және бірінші каллиграфия (какизоме). Жаңа жыл күні (ганжитсу) де бар. Бірінші қарға (хацу сузуме) * – бірінші қарға Жаңа жылды қарсы алуға көмектеседі. Жаңа жылды қарсы алу салты: кадомацу * (әдетте қарағай мен бамбуктан жасалған салтқа сай әшекейлер қақпаға немесе есіктің сыртына қойылады), отошидама (балаларға қалта ақшасын беру салты), тосо (жаңа жылды қарсы алуда ғана ішеді деп салған ырымға сай қыздырылған саке). Oсечи (жапондық Жаңа жылдық дәстүрлі тағам): Zōни * (моти – жабысқақ күріштен жасалған) дәстүрлі көкөніс сорпасы. Zōни үшін ингредиенттер Жапонияның әр аймағында әр түрлі болады, жеті шөп (нанакуса) және жеті шөп қосылған күріш қамыры (Nanakusa no sekku), 7 қаңтар күні кешке (джинджитсу) желінеді.

Тағайындау туралы дау

1873 жылы ескі жапон күнтізбесінен григориан күнтізбесіне ауысу Жапониядағы өмірде көптеген өзгерістерге әкелді. Тіпті дәстүрлі шаралар да осы өзгеріске ұшырады. Типик мысал – Танабата мерекесі. Дәстүр бойынша Танабата күні жапон күнтізбесінің жетінші айының жетінші күніне сәйкес келеді. Грегориан күнтізбесі бойынша нақты күні жылдан жылға өзгереді, бірақ көбінесе тамыз айында болады. Бүгінде көптеген жерлерде 7 шілдеде тойланады, сондықтан Танабатаны киго ретінде қалай қарастыру мәселесі туындады. Киголар маусымдық оқиғалармен байланысты болғандықтан, бірнеше қазіргі заманғы хайку ақындары кигоның құрылымын және оларды маусымдарға жатқызуды қайта қарастыруға мәжбүр болды. Жергілікті дәстүрдегі маңызды өзгерістердің бірі – киго үшін маусымдық бөлім ретінде ай күнтізбесі бойынша Жаңа жылды енгізу.

Киго мен хайку: мысал

Мацуо Башоның атақты хайкуында "бақа" (蛙) - көктемнің kigo. Хайку дәстүрлі түрде жұптасып жатқан бақалардың дауысы туралы жазылған, бірақ Башо мүлдем басқа бір дыбысқа назар аударды. Furuike yaKawazu tobikomuMizu no oto Ескі көл;Бақа секірді,—Судың дыбысы.

Хайку кигосыз

Хайку гигосыз жазылуы мүмкін, және олар муки 無季 (маусымы жоқ) деп аталады. Мейдзи дәуірінен бұрын (1868 жылға дейін) хайкудың көбісінде гиго кездесетін. Мысалы, жапондық сарапшылар Мацуо Башоның (1644–1694) 1000-ға жуық хокусының ішінде тек 10-ын ғана әртүрлі (зо) санатына жатқызған. Мейдзи дәуіріне дейінгі көптеген ақындар сияқты, Башо да негізінен рэнку ақыны болды (яғни, басқа ақындармен бірлесіп өлең жазды), сондықтан ол рэнкудың ішкі жолдары үшін көптеген әртүрлі және махаббат тақырыбындағы строфалар жазды. Әдетте, рэнкудағы строфалардың шамамен жартысы мезгілге сілтеме жасамайды. Мейдзи дәуірінің ақыны Масаока Шики (1867–1902) хокку мен танка жазу ережелеріне бірнеше маңызды реформалар енгізуді ұсынды, оның ішінде тақырыптар мен сөздік қорын кеңейтуді де. Дегенмен, ол хоккуды қайта қарағанда, оны хайку деп атағанда да гигоны сақтап қалды. Сарапшылар Шики жазған мыңдаған хайкудың жүздегенін әртүрлі санатына жатқызған. Оның шәкірті Такахама Кёси, Шикиден кейінгі буынның ең ықпалды хайку ақыны, сондай-ақ гигоның маңыздылығын атап өтті. 20-ғасырдың басында Кавахигаши Хекигото, Огивара Сейсенсуи, Ногучи Йонежиро, Танеда Сантока, Озаки Хосай, Накацука Иппекиро және Банья Натсуиши сияқты бірқатар жапон ақындары хайку дәстүрінің кейбір ережелеріне, мысалы гигоны қосу қағидасына, аса мән бермеді. Олардың кейбіреуі, Хекигото мен Сейсенсуи сияқты, гигоны міндетті етуге белсенді түрде қарсы болды, бірақ олардың өзі де көбінесе хайкуларында гиго қолданды. Бүгінгі күні көптеген жапондық және батыс хайкулары әлі де дәстүрді сақтап, гигоны қосады. Көптеген хайку топтары мен хайку басылымдарының редакторлары хайкуда гиго болуын талап етеді. Кейбір хайку дәстүршілері үшін гигосы жоқ кез келген өлең – басқа нәрсе, я тоқылдық хайкай (сенрю) немесе әртүрлі хайкай (заппай). Кейбір заманауи сайжикилер әртүрлі санатын қосқанға дейін, маусымсыз хайкулар сайжикиде мысал ретінде келтірілмейтін еді, ал сайжики – Жапониядағы хайку ақындары үшін маңызды анықтамалық еңбек. Кейбір реформаторлар кілт сөздерді пайдалануды ұсынды (олардың ішінде гиго да кіші топ ретінде қарастырылады). Кілт сөздер – таң, туған күн торт, мұхит толқыны, жалқау немесе ит сияқты күшті ассоциациялармен байланысты, бірақ міндетті түрде белгілі бір мезгілмен байланысты емес сөздер. Көшпеген құстар, мысалы, қаскырлар мен тарғылдар, маусымдық емес кілт сөздердің тағы бір мысалы болып табылады.