Кіріспе

Мартин Лютердің әйелі Катарина фон Бора (; 29 қаңтар 1499? – 20 желтоқсан 1552), үйленгеннен кейін Катарина Лютер, сондай-ақ "die Lutherin" ("Лютерин") деп те аталады, неміс реформаторы Мартин Лютердің әйелі және протестанттық реформацияның маңызды тұлғасы болды. Ол туралы көп мәлімет белгілі болмаса да, оның некесі протестанттық отбасылық өмір мен дін қызметкерлерінің некелеріне үлгі ретінде қарастырылады және Реформацияға зор үлес қосты деп есептеледі.

Шығу тегі

Катарина фон Бора – саксондық кіші ақсүйектер отбасының қызы. Көпшілік пікірге сәйкес, ол 1499 жылғы 29 қаңтарда Липпендорфта дүниеге келген, бірақ замандас құжаттарында мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Оның отбасында көп тармақ болғандықтан және туған аты нақты белгісіздіктен, оның туған жері туралы түрлі теориялар бар. Олардың бірі Катарина Хиршфельдте туғанын, ал оның ата-анасы Ханс фон Бора Хиршфельд және оның әйелі Анна фон Хаугвиц болғанын айтады. Сонымен қатар, Катарина Ян фон Бора Липпендорф пен оның әйелі Маргареттің қызы болуы да мүмкін, олар туралы алғаш рет 1505 жылы айтылған.

Ерте өмір

1531 жылы Мартин Лютерге жазған Лоранций Зохтың хатына сәйкес, 1504 жылы оның әкесі бес жасар фон Бораны Брейнадағы бенедиктиндік монастырға білім алу үшін жіберген. Тоғыз жасында ол Нимбшен аббатханасына, Гримма маңындағы Мариентрон ("Марияның тағы") деп аталатын цистерциан қауымына көшірілді, онда оның шешесінің әпкесі монах болды. 1509/10 жылғы қаржылық есептерде фон Бораның аты-жөні тіркелген. Монахиня болып бірнеше жыл өткен соң, фон Бора өсіп келе жатқан реформа қозғалысына қызығушылық танытып, монастырлық өмірден көңілі тоймады. Бірнеше әйел бауырластармен бірге ол Лютермен байланысып, оның көмегін сұрады. 1523 жылдың 4 сәуірінде, Қасиетті сенбі күні Лютер Торгаудың саудагері және кеңесшісі Леонард Кёппені, монастырға үнемі шаян балық жеткізіп тұратын адамды жіберді. Монахинялар оның жабық вагонның ішінде, балық шадыларының арасында жасырынып, Виттенбергке қашып кетті. Лютер монахтардың отбасынан оларды үйлеріне қабылдауды өтінді, бірақ олар бас тартты, мүмкін бұл оларды канондық заң бойынша қылмысқа серік деп есептегендіктен. Екі жыл ішінде Лютер фон Борадан басқа қашып кеткен монахтардың бәріне үйленуге немесе жұмыс табуға көмектесті. Ол алдымен Виттенбергтің қалалық кеңсе қызметкері Филипп Райхенбахтың отбасында, содан кейін Лукас Кранах Ескі және оның әйелі Барбарада тұрды. Фон Бораның бірнеше күйеуге талапкерлері болды, олардың ішінде Нюрнбергтен келген Иероним Баумгартнер және Орламундеден келген пастор Каспар Глатц еді, бірақ ешқайсысы да үйленуге әкелген жоқ. Ол Лютердің досы және әріптес реформаторы Николаус фон Амсдорфқа тек Лютермен немесе фон Амсдорфпен ғана үйленуге дайын екенін айтты.

Лютермен неке

Мартин Лютер, сондай-ақ оның көптеген достары, бастапқыда үйленуге бола ма, жоқ па, әлгінде сенімді емес еді. Филип Меланктон мұның Реформацияға зиян келтіріп, жанжал тудырады деп ойлады. Лютер ақырында өзінің некесі «әкесін қуантады, папаның ашуын тудырады, періштелерді күлдіреді, ал шайтандарды жылатады» деген шешімге келді. Келесі күні таңғы астың шағын тойы болды, ал 27 маусымда Бугенгаген басқарған ресми, қоғамдық рәсім өтті. Жұбайлар Виттенбергте оқыған августин монахтарының бұрынғы жатақханасы мен оқу орнында («Қара монастырь») тұрды. Бұл үйді Лютердің қорғаушысы Фридрих III Саксонияның сайлаушысының ағасы, Саксонияның сайлаушысы Иоанн сыйға берген еді. Катарина бірден монастырьдың кең байлығын басқаруға кірісті. Ол мал өсіріп сатты және отбасын, олармен бірге тұратын көптеген студенттерді және күйеуінің қонақтарын қамтамасыз ету үшін сыра қайнатуды ұйымдастырды. Эпидемия кезінде ол медбикелермен бірге аурухана басқарды және олармен бірге жұмыс істеді. Лютер оны олардың иелігіндегі шаруашылықтың атынан «Зулсдорфтың бикесі» деп атады, ал таңғы сағат 4-те тұруын еске алып, «Виттенбергтің таңғы жұлдызы» деп атады. Әңгімелерге сүйенсек, Катарина Лютер күйеуінің қозғалысы үйреткендей әйел рөлін атқарды: ол оған қаржылық жағынан тәуелді болды (бірақ олардың мүлкін де көбейтті), оны «жоғары ыдыс» деп құрметтеді және әрқашан «Герр Доктор» деп атады. Ол да оған жауап ретінде кейде шіркеу мәселелері бойынша кеңес сұрады. Катарина алты бала туды: Ханс (1526–1575), Елизавета (1527–1528), Магдалена (1529–1542), Мартин (1531–1565), Пауль (1533–1593) және Маргарет (1534–1570). Сонымен қатар, 1539 жылдың 1 қарашасында ол түсік тартты. Лютерлер төрт жетімді, соның ішінде Катаринаның туысы Фабианды тәрбиеледі.

Некенің мәні

Вон Бораның Лютермен некелесуі протестантизм тарихында, әсіресе неке және гендерлік рөлдерге қатысты көзқарастардың қалыптасуы тұрғысынан маңызды оқиға. Лютер Реформация идеяларының ықпалымен үйленген алғашқы дін қызметкері болмаса да, ол ең танымалдарының бірі болды. Діни қызметкерлердің некелесуін ашық түрде қолдап, католиктерге қарсы көптеген насихаттар жариялағандықтан, оның некесі жауларының назарына ілігіп, шабуылға ұшырады.

Лютер қайтыс болғаннан кейін

Мартин Лютер 1546 жылы қайтыс болғанда, Катарина жері, мүлігі және Қара монастыры болса да, Лютердің профессорлық және пасторлық жалақысынан айырылып, қиын қаржылық жағдайға түсті. Мартин Лютер оған ескі аббаттан көшіп, ол қайтыс болғаннан кейін оны сатуға және үйде қалған балаларымен бірге қарапайым жағдайға көшуге кеңес берді, бірақ ол бас тартты. Лютер өсиетімен оны жалғыз мұрагері деп атады. Оның өсиетін орындау мүмкін болмады, өйткені ол саксондық заңдарға сәйкес келмеді. Содан кейін, Шмалькальдия соғысы басталғанда, Катарина Қара монастырдан (қазір Лютерхаус деп аталады) жалғыз қалдырып, Магдебургке қашуға мәжбүр болды. Оралғаннан кейін, 1547 жылы соғыс жақындағандықтан тағы бір рет Брауншвейгке қашуға мәжбүр болды. 1547 жылдың шілдесінде соғыс аяқталғаннан кейін, ол Виттенбергке оралды. Соғыстан кейін монастырь ғимараттары мен жерлері қиратылып, жайпатылды. Мал мен басқа да шаруашылық жануарлары ұрланып не өлтірілді. Егер ол жер мен ғимараттарды сатқанда, жақсы қаржылық жағдайда болар еді. Олар сол жерде тұра алмады. Катарина Саксонияның курфюрсті Иоанн Фридрих I және Ангальт князьдерінің жомарттығының арқасында өзін-өзі асырауға қол жеткізді. Ол 1552 жылға дейін Виттенбергте кедейлікте тұрды, содан кейін қара обаның таралуы және егін жинаудың нашар болуы оны тағы да қаладан кетуге мәжбүр етті. Ол Торгауға қашып, қала қақпасының жанындағы сулы арыққа түсіп қалды. Үш ай бойы оның есі кірмей, шығып тұрды, содан кейін 1552 жылдың 20 желтоқсанында 53 жасында Торгауда қайтыс болды. Ол күйеуінің Виттенбергтегі қабірінен алыс, Торгаудағы Әулие Мария шіркеуіне жерленді. Ол өлім төсегінде: «Мен Мәсіхке киімге жабысқан тікендей жабысамын», – деген. Катарина қайтыс болған кезде Лютердің қалған балалары ересек болған еді. Катаринаның қайтысынан кейін, Қара монастырь 1564 жылы оның мұрагерлерімен университетке қайта сатылды. Маргарета Лютер 1534 жылдың 27 желтоқсанында Виттенбергте дүниеге келді. Ол абыройлы, бай пруссиялық отбасыдан Георг фон Кунхаймге (Веллау, 1 шілде 1523 – Мюльхаузен, 18 қазан 1611, Георг фон Кунхайм мен Маргарет Трюксессин фон Ветцхаузеннің ұлы) үйленді, бірақ 1570 жылы Мюльхаузенде отыз алты жасында қайтыс болды.

Еске алу

Катарина фон Бора АҚШ-тағы кейбір лютеран шіркеулерінің Әулиелер тізімінде 20 желтоқсанда еске алынады. 2022 жылы ол 20 желтоқсанда Епископальдық шіркеудің діни күнтізбесіне ресми түрде енгізілді. Виттенбергтегі мүсіні мен бірнеше өмірбаяннан өзге, оның өмірінен жасалған опера қазір оның есін сақтап тұр.

Пайдаланылған әдебиеттер

Роланд Х. Бейтон, "Мен мұнда тұрам: Мартин Лютердің өмірі", Нью-Йорк: Пингвин, 1995, ©1950. 336 б. .