Көркемдік өркендеу және сөз бостандығы

Кіріспе

Сөз бостандығы және жариялау

Көркемдік бостандық (немесе көркем шығармашылық бостандығы) – "үкіметтік цензурадан, саяси араласудан немесе мемлекеттік емес ұйымдардың қысымынан азат түрде әртүрлі мәдени көріністерді ойлау, жасау және тарату бостандығы" деп анықталады. Жалпы, көркемдік бостандық – суретшілердің еркін шығармашылықпен айналысуына мүмкіндік беретін тәуелсіздік деңгейін көрсетеді. Сонымен қатар, көркемдік бостандық "азаматтардың көркемдік көріністерге қол жеткізу және мәдени өмірге қатысу құқығы"мен байланысты, сондықтан ол демократияның маңызды мәселелерінің бірі болып табылады. Өнерді еркін жасау үшін қажетті бостандықтың шамасы суретшілерді және олардың шығармашылық туындыларын қорғау, дамыту, бақылау немесе цензуралау үшін құрылған ұлттық институттардың болуына немесе болмауына байланысты өзгереді. Осы себепті, жалпы сөз бостандығына, әсіресе көркем шығармашылық бостандығына кепілдік беру үшін әмбебап, аймақтық және ұлттық заңнамалық актілер қабылданды. 2013 жылы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің арнайы баяндамашысы Фарида Шахид "Мәдени құқықтар саласындағы баяндама: сөз бостандығы мен шығармашылыққа құқық" атты баяндамасын ұсынды, онда әлемдегі көркемдік бостандықтың қазіргі жағдайы, сондай-ақ оған қойылатын шектеулер мен кедергілер жан-жақты зерттелді. Бұл зерттеуде көркемдік бостандық "жасау құқығынан немесе мәдени өмірге қатысу құқығынан асып түсетін, негізгі адам құқығы" ретінде қарастырылды. Бұл – Arts Censorship Monitor de ұйымы жыл сайын жариялайтын толыққанды баяндама.

Көркемдік еркіндіктің анықтамасы

Өнер бостандығы және көркемдік өрнек еркіндігі терминдері жиі синоним ретінде қолданылады. Олардың негізгі ұғымдары – «өнер», «еркіндік» және «өрнек» – кең ауқымды талқылауларға арналған салаларды қамтиды: «Өнер – басқа формаларға қарағанда анықтама беруде қиындықтар туындайтын, өте ‘наздық’ – кейде тіпті символдық – өрнек формасы». Осының салдарынан, «өнер ұғымына қанағаттандырарлық анықтама беруге шама жоқ. Көркемдік шығармашылық пен көркемдік өрнекті анықтау одан да қиын». ЮНЕСКО-ның 2005 жылғы Мәдени өрнектердің әртүрлілігі жөніндегі конвенциясы мәдени өрнектерді «жеке адамдардың, топтардың және қоғамдардың шығармашылығынан туындайтын және мәдени мазмұны бар өрнектер» деп анықтайды, ал соңғысы «мәдени сәйкестіктерден туындайтын немесе білдіретін символдық мағынаны, көркемдік өлшемді және мәдени құндылықтарды білдіреді». Фарида Шахид: «Суретшілер адамдарды көңіл көтерумен ғана айналыспайды, сонымен қатар әлеуметтік пікірталастарға да үлес қосады, кейде қазіргі билік орталықтарына қарсы пікірлер мен салмақ әкеледі» деп жазды. Одан әрі, ол «көркемдік шығармашылықтың сергек болуы жан-жақты мәдениеттің дамуы мен демократиялық қоғамдардың тиімді жұмыс істеуі үшін қажет» екенін атап өтті. Көркемдік өрнек пен шығармашылық мәдени өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады, бұл мағынаны даулауды және мәдени мұра ретінде сақталған идеялар мен ұғымдарды қайта қарауды білдіреді. Сондықтан «суретшілер кейде радикалды сынға ұшырайды». Осы дамуға сүйене отырып, «халықаралық құқықтың негізгі көздері көркемдік шығармашылық еркіндігін сөз бостандығы құқығының ажырамас бөлігі ретінде ашық немесе жасырын түрде мойындайды. Бұл құжаттарда идеяларды шығармашылық жолмен білдіру құқығы оларды қабылдау құқығымен тығыз байланысты». Өнер бостандығының жеке құқық ретінде маңыздылығының артуы 2009 жылы мәдениет саласындағы БҰҰ арнайы хабаршысының және басқа да хабаршылардың, әсіресе сөз бостандығы жөніндегі арнайы хабаршының лауазымын енгізу арқылы көрінеді.

Repeatedly, the terms artistic freedom and freedom of artistic expressions are used as synonyms. Their underlying concepts "art", "freedom" and "expression" comprise very vast fields of discussion: "Art is a very 'subtle'—sometimes also symbolic—form of expression, suffering from definition problems more than any other form." As a result, "[i]t is almost impossible to give a satisfying definition of the concept art. It is even more difficult to define the concepts artistic creativity and artistic expression." UNESCO's 2005 Convention on the Diversity of Cultural Expressions defines cultural expressions as "those expressions that result from the creativity of individuals, groups and societies, and that have cultural content" while the latter "refers to the symbolic meaning, artistic dimension and cultural values that originate from or express cultural identities." Farida Shaheed wrote: "Artists may entertain people, but they also contribute to social debates, sometimes bringing counter discourses and potential counterweights to existing power centres." Moreover, she emphasized that "the vitality of artistic creativity is necessary for the development of vibrant cultures and the functioning of democratic societies. Artistic expressions and creations are an integral part of cultural life,which entails contesting meanings and revisiting culturally inherited ideas and concepts." This is why "artists are sometimes responsible for radical criticism." Based on this development, "[m]ajor sources of international law across the board recognize freedom of artistic creativity explicitly, or implicitly, as an inherent element of the right to freedom of expression. In these instruments, the individual right to express ideas creatively is often irrevocably linked with the right to receive them." The growing importance of artistic freedom as a specific right is reflected by the introduction of the role of the UN Special Rapporteur in the field of culture in 2009, and other rapporteurs, notably the Special Rapporteur on freedom of expression.

Өнер бостандығы - сөз бостандығының тірегі

Келесі заң актілері көркемдік еркіндікті тікелей атап көрсетпейді, бірақ оны ой, сана және дін бостандығымен байланысты сөз бостандығының маңызды құралы ретінде қарастырады. Олардың мақсаты – сөз бостандығына немесе мәдени өмірге қатысу құқығын кепілдік ету, бірақ өнер саласына ерекше сілтеме жасамайды.

Мәдени көріністердің әртүрлілігін қорғау және дамыту туралы 2005 жылғы ЮНЕСКО конвенциясы

Мәдени көріністердің әртүрлілігін қорғау және дамыту туралы 2005 жылғы конвенция "мәдени көріністердің әртүрлілігін адам құқықтары мен негізгі бостандықтар қамтамасыз етілген жағдайда ғана дамытуға болады" деп мойындайды. 2005 жылғы конвенцияның басшылық қағидасы – "мәдени әртүрлілікті адам құқықтары мен негізгі бостандықтар, мысалы, сөз бостандығы, ақпарат және коммуникация бостандығы, сондай-ақ жеке адамдардың мәдени көріністерді таңдау мүмкіндігі қамтамасыз етілген жағдайда ғана қорғау және дамыту мүмкін".

Канада

Канадада Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасы көркемдік өрнекті қорғайды.

Франция

2016 жылдың шілдесінде Франция заңнамасын өзгертіп, оны көркемдік еркіндік, сәулет және мұраны құқықтық түрде қорғаумен кеңейтті. Халықаралық құқықта алғаш рет көркемдік туындылар қоғамдық мүлік ретінде мойындалып, «көркемдік шығармашылықты тарату еркін» деп белгіленді. Бұл тек суретшілердің еркін шығармашылыққа ие болуын ғана емес, сонымен қатар осы туындылардың көпшілікке қолжетімді болуын да білдіреді. Осының нәтижесінде өнер мен көркемдік туындыларды цензуралауға немесе көрмелер мен басқа да шаралардан толығымен шеттетуге болмайды.

Германия

Германияның негізгі заңының 5-бабында сөз бостандығы құқығын өнер мен ғылымды еркін дамыту құқығымен байланыстыратын ерекше тармақ бар. 2017 жылы Индонезия сөз бостандығына кепілдік беру, мәдени өрнекті қорғауды қамтамасыз ету, мәдени нысандар мен инфрақұрылымды ұсыну, сондай-ақ мәдени дамуды қаржыландыру үшін қаражат көздерін қамтамасыз ету сияқты 11 принципке негізделген Мәдени даму заңын жариялады.

Мексика

2017 жылдың 19 маусымында Мексика «Мәдениет және мәдени құқықтар туралы жалпы заңын» жариялады, онда өнер бостандығына және өнер қайраткерлеріне, сондай-ақ мәдениет мамандарына күшті қорғау ұсынылды. Мексикадағы өнер адамдарының, журналистердің және мәдениет мамандарының қазіргі жұмыс жағдайларының қатты алаңдатуына байланысты, бұл шара ерекше қажеттілік тудырды.

Швеция

Швецияның негізгі заңының 1 (2) бабында сөз бостандығының маңызды мақсаттарының бірі ретінде көркемдік тудыру еркіндігі нақты көрсетілген: "Осы негізгі заң бойынша сөз бостандығының мақсаты – пікір алмасудың еркіндігін, толыққанды және жан-жақты ақпарат таратуды, сондай-ақ көркемдік тудыру еркіндігін қамтамасыз ету".

Того

2016 жылдың 20 маусымында Того "Суретшінің мәртебесі" заңын қабылдады. Оның басты мақсаты – суретшілерді жеке тұлғалар ретінде мойындау, олардың қоғамдағы рухани рөлін және авторлық құқықпен қорғалатын интеллектуалдық салаға тигізген үлесін құрметтеу. Бұл заң суретшілік кәсіптерге байланысты құқықтар мен міндеттерді анықтайды, сондай-ақ шығармашылықты дамытуға және суретшілерді әлеуметтік тұрғыдан қорғауға бағытталған.

Тунисі

2014 жылы қабылданған Тунистің Конституциясының 42-бабында былай делінген: "Мәдениетке құқық кепілдігімен қамтамасыз етіледі. Шығармашылық өрнек беру еркіндігі кепілдігімен қамтамасыз етіледі. Мемлекет мәдени шығармашылықты ынталандырады және ұлттық мәдениеттің нығаюына, оның әртүрлілігіне және жаңаруына қолдау көрсетеді, сондай-ақ төзімділік, зорлық-зомбылықты жобау, түрлі мәдениеттерге ашықтық және өркениеттер арасындағы диалог құндылықтарын дамытуға жәрдемдеседі."

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та бірінші түзету көркем шығармашылықты қорғайды. Freemuse-тің (2018) баяндамасы көркемдік еркіндіктің "дүниежүзінің әр бұрышында, тіпті дәстүрлі демократиялық Батыс елдерінде де шектеліп отырғанын" көрсетеді. Freemuse-тің 2016 жылғы есебіне сәйкес, музыка индустриясы ең көп бұзушылықтарға ұшырайтын сала, ал жалпы бұзушылықтар саны бойынша фильмнен кейін екінші орында тұр, оның ішінде зорлық-зомбылықсыз цензура да бар. Ең ауыр бұзушылықтарға пакистандық қауали әншісі Амджад Сабри мен Бурунди музыканты Паскаль Трезари Ншимиримананың қанымен өлтірілуі кірді. Freemuse-тің 2016 жылғы есебіне сілтеме жасай отырып, ЮНЕСКО "терроризм және мемлекеттік қауіпсіздік, қаралау, дін және "дәстүрлі құндылықтар" туралы заңдар көркемдік және басқа да еркін өрнек беру формаларын шектеу үшін пайдаланылғанын" атап өтті. Карима Беннуне мемлекеттік және мемлекеттік емес актерлердің мәдениет қайырмандарына қарсы жасалған шабуылдар туралы хабарлардың көбеюі көркемдік еркіндікті бақылаудың күшейгенін көрсетеді. Осы мақсаттардың бірі – "Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды ілгерілету", ол көркемдік еркіндікті "бақылау аймағы" ретінде қамтиды, онда суретшілердің құқықтары мен қорғалуына қатысты жетістіктерді өлшеу үшін негізгі көрсеткіштер енгізілген. Атап айтқанда, ТМД-ның 16.10 мақсаты "ұлттық заңнама мен халықаралық келісімдерге сәйкес ақпаратқа қолжетімділікті қамтамасыз ету және негізгі бостандықтарды қорғауды" көздейді. Сонымен қатар, Индонезиядағы өнер саясатын қолдайтын Koalisi Seni институты да мониторинг жүргізеді. Koalisi Seni өз мониторингінің нәтижелері бойынша Индонезияда пандемия кезінде COVID-19 таралуын азайту үшін енгізілген әлеуметтік шектеулер мемлекет үшін өнер іс-шараларын басуға жаңа себеп болғанын атап өтті. Сондай-ақ, өнерді жамандау жиі кездеседі, себебі өнер адамдардың моральдық құндылықтарына зиян келтіреді және жамандыққа шақырады деп есептеледі. Суретшілердің мәртебесі туралы 1980 жылғы ұсынысты іске асыру бойынша қабылданған шараларды бақылау үшін 2005 жылғы ЮНЕСКО конвенциясының хатшылығы (төменде қараңыз) әр төрт жыл сайын мүше мемлекеттерден, ҮЕҰ-лардан және ХҮҰ-лардан ақпарат жинап, жаһандық зерттеу жүргізеді және есеп дайындайды, ол кейін Бас конференцияға ұсынылады.

In the U. S., the first amendment protects artistic expression.</blockquote>

Freemuse's report (2018) demonstrates that artistic freedom "is being shut down in every corner of the globe, including in the traditionally democratic West. According to Freemuse's 2016 report, the music industry is the main target of serious violations, and second to film in overall violations, including non violent censorship. The most serious violations included the murder of Pakistani Qawwali singer Amjad Sabri and the killing of Burundi musician Pascal Treasury Nshimirimana. Referring to Freemuse's 2016 report, UNESCO stresses that "laws dealing with terrorism and state security, defamation, religion and 'traditional values' have been used to curb artistic and other forms of free expression." Karima Bennoune notes that the increasing number of reported attacks perpetrated by State and non State actors against cultural professionals reflects the boosting capacity of monitoring artistic freedom. One of these goals aims to "Promote Human Rights and Fundamental Freedoms" and encompasses artistic freedom as an "area of monitoring" incorporating core indicators to measure achievements regarding the rights and protection of artists. Specifically, the SDG's target 16.10 aims to "ensure public access to information and protect fundamental freedoms, in accordance with national legislation and international agreements". There is also monitoring carried out by Koalisi Seni, an institution that advocates for arts policy in Indonesia. From the results of its monitoring, Koalisi Seni notes, in Indonesia during the pandemic, social restrictions to reduce the spread of COVID 19 became a new excuse for the state to suppress arts activities. There are also notes that stigmatization of art often occurs because art is considered to damage people's morals and invite immorality. In order to monitor the actions taken to implement the 1980 Recommendation concerning the Status of the Artists, the Secretariat of the 2005 UNESCO Convention (see below) runs a global survey every four years gathering information from Members States, NGOs and INGOs and prepares a report, which is then submitted to the General Conference.