Кіріспе

Ақпаратты қабылдау, түйсіндіру, игеру, сақтау және қолдану қабілеті. Зиялылық көптеген түрлі жолдармен анықталған: абстракция, логика, түсіну, өзіне-өзі әділеттік, үйрену, эмоционалдық білім, ой-өріс, жоспарлау, шығармашылық, сыни ойлау және мәселелерді шешу қабілеті. Оны ақпаратты қабылдау немесе түйсіндіру қабілеті ретінде сипаттауға болады; және оны қоршаған ортадағы немесе жағдайдағы бейімделу мінез-құлқына қолданылатын білім ретінде сақтауға болады. Бұл термин 1900 жылдардың басында кеңінен танымал болды. Көптеген психологтар зиялылықты түрлі салаларға немесе компетенцияларға бөлуге болады деп санайды. Зиялылық адамдарда ұзақ жылдар бойы және көптеген ғылым салаларында зерттелді. Ол адам емес жануарлар мен өсімдіктерде де байқалды, бірақ олардың кейбіреулерінде зиялылық бар ма деген пікірталас әлі де жалғасуда. Мысалы, Хоббс өзінің латын тіліндегі "De Corpore" еңбегінде логикалық абсурдтың классикалық мысалы ретінде "intellectus intelligit" фразасын келтірген. Сондықтан "зиялылық" ағылшын тіліндегі философияда сирек қолданылатын болды, бірақ кейіннен (қазіргі заманғы схоластикалық теориялармен бірге) заманауи психологияда қайта қолданысқа кірді.

Адам

Адамның ақыл-ойы – адамның интеллектуалдық күші, ол күрделі танымдық қабілеттермен, жоғары деңгейдегі мотивациямен және өзіне-өзі сындарлылықпен сипатталады. Интеллект адамдарға нәрселердің сипаттамаларын жаттауға және осы сипаттамаларды болашақ әрекеттерінде пайдалануға мүмкіндік береді. Ол адамдарға үйрену, түсініктер қалыптастыру, түсіну және логикалық ойлау қабілеттерін сыйлайды, соның ішінде үлгілерді тану, инновация жасау, жоспарлау, мәселелерді шешу және коммуникация үшін тілді қолдану қабілеттерін қамтиды. Бұл танымдық қабілеттер ағылшын тіліндегі «fluid» (динамикалық) және «crystallized» (қалыптасқан) интеллектер сияқты құрылымдарға ұйымдастырылуы мүмкін, сондай-ақ біріктірілген Кэттелл-Хорн-Кэрролл моделіне енгізілген динамикалық ойлау, қабылдау жылдамдығы, сөздік қабілеттер және тағы да басқалары сияқты қабілеттерді де қамтиды. Интеллект адамға өмірлік тәжірибе алуға және ойлауға мүмкіндік береді. Интеллект пен үйрену – екі бөлек ұғым. Үйрену – фактілерді, ақпаратты немесе дағдыларды есте сақтау және оларды болашақта қолдану үшін қайта шақыру процесі. Ал интеллект – адамның осы және басқа да процестерді орындауға қабілеттілігінің танымдық деңгейі. Интеллекті тесттер арқылы, мысалы, Интеллект коэффициенті (IQ) тесті арқылы анықтауға әртүрлі талпыныстар жасалған. Алайда, көптеген адамдар IQ тесттерінің дұрыстығына келіспейді, олар интеллектті дәл өлшемейді деп санайды. Адам интеллектының тұқым қуалау факторларына, немесе қоршаған орта факторларына байланысты дамып жетілуі туралы пікірталас бар. Тұқым қуалайтын интеллект – интеллект туған кезде қалыптасады және өспейді деген теория. Ал қоршаған ортаның интеллекке әсері – интеллект адамның өмірі бойында қоршаған ортасына байланысты дамиды деген теория. Интеллектті дамытатын орта – адамның танымдық қабілеттерін күштеп сынап бағалайтын орта. Кейбір теориялар жоғары эмоционалдық интеллект эмоцияларды жылдам тудыруға және өңдеуге, сондай-ақ олардың дұрыстығына ықпал ететінін көрсетеді. Сонымен қатар, жоғары эмоционалдық интеллект эмоцияларды басқаруға көмектеседі, бұл мәселелерді шешу қабілетіне оң әсер етеді. Эмоционалдық интеллект психикалық денсаулық үшін маңызды және әлеуметтік интеллектпен байланысты.

Моральдық

Адептік интеллект – дұрыс пен бұрысты ажырату және өзінің дұрыс деп санайтын құндылықтарға сәйкес мінез-құлық таныту қабілеті. Ол эмоционалдық және когнитивтік интеллекттен тәуелсіз, интеллектінің жеке түрі саналады.

Кітапта оқиды және көшеде оқиды

"Кітап білімі" және "көше білімі" ұғымдары, кейбір адамдар академиялық оқу арқылы білім алғанымен, осы білімді тиімді қолдану тәжірибесінің жетіспеуіне, ал екіншілері тәжірибелік тәжірибе арқылы білім алғанымен, осы білімді тиімді қолдану үшін оқу арқылы алынатын нақты ақпараттың жетіспеуіне негізделген қарама-қайшы көзқарастар. Жасанды интеллект зерттеушісі Гектор Левеск былай деп атап өткен:

Өзіміздің жеке өмірімізде де, мәдениетімізде де мәтін арқылы білім алудың маңыздылығын ескере отырып, біз оны қаншалықты жеңілтексіз қабылдайтынымыз таңғажайып. Оны кейде "жай ғана кітаптан алынған білім" деп қысыммен айтады, ал оған ие болу "кітап біліміне" ие болу деп есептеледі. Ал тікелей тәжірибе мен оқу арқылы алынған білім "көше білімі" деп аталады, ал оған ие болу "көшелік ақылдылық" деп танылады.

Адам емес жануар

Адамдар ақыл-ой зерттеушілерінің басты назарында болғанымен, ғалымдар жануарлардың ақыл-ойы, немесе кеңінен айтқанда, жануарлардың танымдық қабілеттерін зерттеуге де тырысты. Бұл зерттеушілер нақты бір түрдің ақыл-ой қабілетін зерттеуге және түрлер арасындағы қабілеттерді салыстыруға қызығушылық танытады. Олар проблемаларды шешудің әртүрлі жолдарын, сондай-ақ сандық және сөздік ойлау қабілеттерін зерттейді. Кейбір қиындықтарға интеллектіні түрлер арасында бірдей мағынада анықтау және түрлер мен жағдайлар бойынша ақыл-ой қабілетін дәл салыстыратын өлшемді жасау жатады. Вольфганг Кёлердің маймылдардың ақыл-ойы туралы зерттеулері, сондай-ақ Стэнли Кореннің «Иттердің ақыл-ойы» атты кітабы осы саладағы зерттеулердің мысалы болып табылады. Адам емес жануарлардың ішінде шимпанзелер, боноболар (әсіресе тіл қолданатын Канзи), басқа да ірі маймылдар, дельфиндер, пілдер және белгілі бір деңгейде тотылар, егеуқұйрықтар мен қарғалар өздерінің ақыл-ойымен ерекше аталып, зерттелді. Жұмсақ денелілердің (cephalopod) ақыл-ойы маңызды салыстыру зерттеуін ұсынады. Жұмсақ денелілер айқын ақыл-ой белгілерін көрсетеді, бірақ олардың жүйке жүйесі омыртқалы жануарлардың жүйке жүйесінен түбірінен өзгеше. Сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар және балықтар сияқты омыртқалы жануарлар түрлеріне қарай өзгеретін жоғары деңгейдегі интеллектіні көрсетті. Бұл артроподтарға да қатысты.

g факторы адам еместерде

Адам емес жануарларда жалпы интеллект факторының дәлелдері байқалды. Ақыл-ойдың жалпы факторы немесе g факторы – бұл психометриялық құрылым, ол жеке адамның кең ауқымды танымдық қабілеттеріндегі баллдары арасындағы байланыстарды қорытындылайды. Алғаш адамдарда сипатталған g факторы кейіннен көптеген адам емес түрлерде де анықталды. Танымдық қабілет пен интеллектті адамдар үшін әзірленген, көбінесе сөздік дағдыларға тәуелді бірдей шкалалармен өлшеу мүмкін емес. Оның орнына, интеллектті жаңашылдық, дағдыны өзгерту, әлеуметтік оқыну және жаңалықтарға реакцияны бағалайтын әртүрлі интерактивті және байқау құралдары арқылы өлшейді. Зерттеулер көрсеткендей, g приматтардың танымдық қабілеттерінің өлшемдеріндегі жеке айырмашылықтың 47%-ын құрайды.

Өсімдік

Өсімдіктердің сыртқы және ішкі ортаны сезіну және модельдеу қабілетіне байланысты оларды да ақылды деп жіктеуге болады, себебі олар өздерін сақтау және көбеюді қамтамасыз ету үшін морфологиясын, физиологиясын және фенотипін сәйкесінше реттейді. Бірақ, ақыл-ойды тұрақты естеліктерді құру және пайдалану деп түсіну қалыпты, ал оқытуды қамтымайтын есептеулер емес. Егер мұны ақыл-ойдың анықтамасы деп қабылдасақ, онда "машиналық оқыту" мүмкіндігі бар роботтардың жасанды ақыл-ойы кіретін болады, бірақ көптеген өсімдіктерде байқалатын қарапайым, автономды сезімдік реакциялар кірмейді. Дегенмен, өсімдіктер тек автоматты сезімдік-қимылдық жауаптармен ғана шектелмейді, олар оң және теріс жағдайларды ажырата алады және өткен тәжірибелерінен "оқуға" (есте сақтауға) қабілетті. Олар сондай-ақ қарым-қатынас жасай алады, жағдайды дәл бағалай алады, күрделі пайда-зардап талдауын қолданады және түрлі қоршаған орта стресстерін азайту және бақылау үшін қатаң басқарылатын әрекеттер жасай алады.

Жасанды

Жасанды интеллектті зерттейтін ғалымдар машиналардың көрсететін интеллектін қамтитын интеллект анықтамаларын ұсынды. Осы анықтамалардың кейбіреулері адам және басқа жануарлардың ақыл-ойына да қолданылатындай, жеткілікті түрде жалпылама жасалған. Зияткерлік агент – бұл қоршаған ортасын сезінетін және сәттілік мүмкіндіктерін барынша арттыратын әрекеттерді орындайтын жүйе деп анықталады. Каплан мен Хеенлейн жасанды интеллектті «сыртқы деректерді дұрыс түсіндіру, олардан үйрену және осы үйренгендерді икемді бейімделу арқылы нақты мақсаттар мен міндеттерге жету үшін пайдалану қабілеті» деп анықтайды. Жасанды интеллекттегі прогресс ойындардан бастап, белоктарды бүктеу сияқты нақты міндеттерге дейінгі өлшемдер арқылы көрсетілуі мүмкін. Қазіргі жасанды интеллект жалпы интеллект тұрғысынан адамнан кем, ал ол кейде «көптеген тапсырмаларды орындауды үйрену қабілеті» деп анықталады. Математик Олле Хаггстром интеллектті «оптимизациялау күші» ретінде анықтайды, яғни агенттің өзінің қалауынша әлемді тиімді түрде әртүрлі салаларда оптимизациялау қабілеті, немеесе қарапайым тілмен айтқанда, «болашақты қалаулар тізімі бойынша жоғары бағаланған мүмкіндіктер аймағына бағыттау» қабілеті. Осы оптимизациялық аяқта, Deep Blue «Гарри Каспаров болашақты басқа бағытқа бұруға тырысқанның өзінде, шахмат тақтасының болашағын «жеңіс» деп белгіленген мүмкіндіктердің шектеулі кеңістігіне бағыттай алады». Хаттер мен Лег әдебиеттерді зерттегеннен кейін интеллектті «агенттің кең ауқымды ортада мақсаттарға жету қабілеті» деп анықтайды. Когнитивтік қабілет кейде бір өлшемді параметр ретінде өлшенсе де, оны әртүрлі зихи миссияларда жақсы нәтиже беретін жүйелерді салыстыру үшін «көп өлшемді кеңістіктегі гипербет» ретінде де көрсетуге болады. Кейбір күмәнданушылар интеллектті «тек өзімізге сілтеме жасаудан» басқа мағыналы түрде анықтау мүмкін емес деп санайды.