Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық армияның шабуылы. Соғыс барысында алғаш рет маңызды неміс күштері қорғанысқа көшті. Британдықтар бірінші күні танктерінің жартысынан астамын жоғалтты, ал үш шабуылдың тек біреуі ғана сәтті аяқталды. Екінші күні британдықтар аралас нәтижелерге қол жеткізді: батыс жағынан кері шегіністің алдында, орталықта үлкен неміс контршабуылын тойтарды. Үшінші күні британдықтар неміс күштерінің қоршаудан құтылу әрекетінен шамалы ғана бұрын шегініп, үлкен апаттан сақтады. "Battleaxe" операциясының сәтсіз аяқталуына байланысты британдық генерал сэр Арчибальд Уэвеллдің орнына Клод Аучинлек тағайындалды; ал Уэвелл Аучинлектің бұрынғы лауазымына – Индиядағы Бас қолбасшы болып өтті.

"Күнбағыс" операциясы

1941 жылдың наурыз айының соңында, Африка корпусы Ливияның Триполи қаласына итальяндықтарды күшейту үшін келгеннен кейін, Осі күштері британдықтардың Эль-Агеила маңындағы алдыңғы шептегі позициясын тез басып алды. Сәуірдің ортасына қарай олар Мысырдың Саллум қаласына жетті. Британдықтар Тобруктың нығайтылған портын ұстап тұрды, ол Осі күштерімен қоршауда болды. Генерал Уэвелл Батыс шөлейт армиясының Африкадағы Осі күштерінен әлдеқайда нашар екенін хабарлағаннан кейін, Черчилль танктер мен "Хокер Харрикейн" истребительдерінен тұратын конвойды, "Тигр" операциясын (WS 58 конвойы) Жер орталық теңіз арқылы, Жақсы үміт мүйісін айналып өтудің орнына, сапарды қырық күнге қысқарту үшін жіберуге бұйрық берді. Конвойға бес сауда кемесі кірді: "Империя-Сон", "Жаңа Зеландия-Жұлдыз" және басқалары. Кемелерде 295 танк және 53 "Харрикейн" истребительдері тасымалданды.

Қысқаша операциясы

"Ультра" арқылы ұсталған хабарламалардың көмегімен британдықтар Паулюстің баяндамасын да алды. Черчилль бір күшті шабуыл неміс әскерін ығыстырады деп сеніп, Уэвеллге шабуыл жасау үшін қысымды күшейтті. 15 мамырда "Қысқалық" операциясы басталды, Капуццо бекінісі мен Хафайя асуы басып алынды, бірақ ертесі күні Вильям Готт өзінің 22-ші гвардиялық бригадасы неміс танктерінің ашық жерде шабуылына түсіп, қырылатынынан қауіптеніп, дерлік барлық күшті Хафайя асуына кері қайтаруға шешім қабылдады. Операция 17 мамырда аяқталды, нәтижесінде тек Хафайя асуы ғана басып алынды. 27 мамырда "Скорпион" операциясы барысында неміс әскерінің шағын тобы асуды қайта басып алды.

Грекия мен Крит

Мамыр айының соңына қарай, Грек аралы Крит шайқаста басып алынды, бұл Люфтваффеге одақтас кемелерге шабуыл жасауға және Киренаикадағы жабдықтау конвойларын және әскерлерін қорғауға қосымша әуежайлар ұсынды; Battleaxe операциясын кешіктіру Остің қарсыласуын күшейтуі мүмкін. Британдық Бас штабтар Соллум мен Дерна арасындағы аймақты бақылауға алу және британдық әуе күштерін сол жерде қайта орнату маңызды екенін мәлімдеді. Танктерді түсіруде кешігулер болды, оларды шөл жағдайына бейімдеу қажет болды, сондықтан Battleaxe 10 маусымға дейін шегерілді. Бұл танктер ақпан айынан бері қимылсыз жатқан 7-ші бронетандық дивизияға арналған, өйткені оның көп бөлігі "Компас" операциясы кезінде тозығы жеткен.

Британдық жоспар

28 мамырда Уэвелл үш кезеңнен тұратын «Баттл-Аксе» операциясына бұйрық берді. Оқпан күштері шекарада жеңіліп, Хафая, Солум, Капуццо және Сиди-Азиз аймақтары бақылауға алынуы керек еді. Екінші кезеңде XIII корпус Тобрук пен Эль-Адем аймағын бақылауға алған соң, Дерна мен Мечили аймақтарын жаулап алу жоспарланған. Шабуыл бастапқыда 7 маусымға белгіленген, бірақ генерал О’Мур Крегтің талабы бойынша кейінге жылдырылды, өйткені оның эскадрильялары 9 маусымға дейін танктерін алмады. Жаңа мерзім 15 маусым болды, бұл Крегке қосымша оқу үшін бес күн берді. Бірінші кезеңде британдықтар шекаралық аймақты тазарту үшін үш бағытта шабуылға көшеді. Жағалау бойында – «Жағалау күштері», ал ішкі аймақта – «Жарлық күштері» әрекет етеді. Біріншісі Хафая өткелін басып алуға, ал екіншісі Капуццо, Мусаид және Солум бекіністеріндегі шекараның қалған бөлігін жаулап алуға жауапты болды. 7-ші броньды бригада тобы мен «Қолдау тобының» артиллериясы Хафид қыратында орналасқан деп есептелген неміс танктерін жоюға тиіс еді. Бұл Оқпан күштерін британдық әскерлердің қалған бөлігінен оқшаулап, шекарада тұтқындауға мүмкіндік берер еді. Шекараны басып алғаннан кейін 7-ші бронетанктік дивизия бригадалары қайта құрылып, Тобрукты азат ету үшін солтүстікке қарай жылжуы керек еді. Тобрук гарнизонымен біріккеннен кейін, біріккен күштер батысқа қарай жылжып, немістерді мүмкіндігінше артқа тартуға тырысады. «Баттл-Аксе» операциясы басталғанға үш күн бұрын, Оқпан күштерін әлсірету мақсатында Корольдік әуе күштері Бенгазиді бомбалауға, ал барлық жердегі шабуылдық авиация шекарадағы Оқпан күштерінің қозғалысын бомбалауға тиіс болды. Бересфорд Пейрсе Сиди-Бараниді таңдады, өйткені ол ұрыс алаңынан бес сағаттан астам қашықтықта болғанымен, барлау ұшақтары үшін ең жабдықталған әуежайға ие болды және Маатен-Баггушпен байланыс орнатуға ең қолайлы орын еді. Шекараны қорғаудың негізгі жауапкершілігі 8 маусымда жаңа командир генерал Вальтер Нойман-Сильковты алған 15-ші танк дивизиясына жүктелді. Роммель 5-ші жеңіл дивизияны Тобруктың оңтүстігіне жіберіп, оны Солум аймағына немесе Тобрукқа қарсы қолдануға дайын болды және операциядан бір күн бұрын Тобрукты ауыр артиллериялық оққа тосуға бұйрық берді, одақтас гарнизонының шығуын болдырмау үшін. Анық айтқанда, біздің жанармай қорымыз азайып кеткен еді, сондықтан британдықтардың алдағы шабуылына алаңдаумен қарадық, өйткені біздің қимылымыз тактикалық талаптарға емес, жанармай бак мөлшеріне байланысты болатынын білдік. Роммель.

15 маусым

RAF-те бірінші күні барлығы жоспар бойынша өтті. Шабуыл басталғанға дейін Осіліктердің жабдықтау колонналары мен әуежайлары бірнеше рет соққыға ұшырады, ал операция басталғаннан кейін британдық колонналар Софафи мен Бук Буктағы бастау нүктелерінен RAF истребительдерімен қамтылған бағыттарына тосқауылсыз қозғалды. Сол күні Осіліктердің әуе күштері тек алты шабуылға қол жеткізді. Шығыс жағында сағат 05:15-те, бригадалық генерал Реджинальд Савори басқарған жағалау күштері, Хальфая асуын басып алу міндетімен, мақсатына қарай жылжуды бастады. Жазық беткейде Хафайя тобы орналасқан, оның құрамында 2-ші батальон Корольдік Камерон-Гайлендтер, 13 танк (он екі Матильда және бір жеңіл танк) С эскадрильясының, 4-ші Корольдік танк полкінің (Бревити операциясы кезінде Хафайя асуын басып алған) және 31-ші далалық артиллерия полкінің батареясы болды. Олардың шығысында және жардың төменгі жағында 1-ші батальон 6-шы Раджпутана винтовкасы мен 2-ші батальон 5-ші Маратта жеңіл жаяу әскерлері, А эскадрильясының екі взводы, 4-ші Корольдік танк полкі және бірнеше 25 фунттық зеңбіректер орналасқан. Сағат 05:40-та Хальфая тобының британдық артиллериясы, танкілер мен жаяу әскерді қорғау үшін Хальфаядағы неміс және итальяндық күштерге оқ атуға жоспарланған, бірақ батарея жұмсақ құмға батып қалды. Сағат 06:00-ге дейін күткеннен кейін, жартастың төменгі жағындағы шайқас басталғаннан кейін 15 минут өткен соң, С эскадрильясының командирі танкілеріне асудың жоғарғы жағына шабуыл жасауға бұйрық берді. Ұзақ өтпей, қорғаушылардың танкіге қарсы пулеметтері от ашты және бірнеше сағат ішінде бір жеңіл танк пен Матильданың бірі, соның ішінде Майлздің өзі де жойылды. Төмендегі жартастың астында төрт Матильда, тазаланған деп есептелген танкіге қарсы миналарға тап болды, бұл қалған екеуінің жолын кесті және шағын танк күштерін нығайтылған бекініс ретінде әрекет етуге мәжбүр етті. Орталықта 7-ші Корольдік танк полкі түске дейін Капуццо фортына жетіп, қорғаушыларды таратып жіберді, олар солтүстікке қарай 15-ші танк дивизиясына қосылды. Көп ұзамай, олар 15-ші танк дивизиясының 8-ші танк полкі батальонының бірнеше қарсы шабуылдарына тап болды. 22-ші гвардиялық бригада қосылғаннан кейін, олар 18:30-да соңғы және ең үлкен қарсы шабуылға тап болды, бірақ оны қайтаруға қол жеткізді. Бұл шабуылдар өте қауіпті болған жоқ, өйткені Роммель 15-ші танк дивизиясын жағдай туралы толыққанды ақпаратсыз шайқасқа жібермейтін. 8-ші танк полкі қысқаша шайқасып, содан кейін Матильда танкілерін жасырын танкіге қарсы пулеметтердің қашықтығына құып жететіндей болып, тәртіпсіз шегінуді жасады. Бұл әрекеттердің нәтижесінде екі жақ та көп шығынға ұшырамады. Британдықтардың Капуццоны басып алуына жауап ретінде және Солум мен Бардияға шабуыл жасалуы мүмкін деген алаңдаушылықпен, Роммель 5-ші жеңіл дивизияны Сиди Азизге қарсы шабуылға дайын болу үшін бұйырды. 4-ші Корольдік танк полкінің қалған бөлігі 7-ші Корольдік танк полкінің қанатын қорғау үшін пайдаланылды. B эскадрильясы резервте сақталғанда, А эскадрильясының қалған үш взводы (12 танк) бастапқыда B.P. 38-ге қарсы сәтті шабуыл жасады, 200 Осілік тұтқынды және сегіз далалық зеңбіректі дерлік шығынсыз басып алды. А эскадрильясы 206 нүктесінде сүрініп, неміс күштері B.P. 38-де қарсы шабуыл жасағанда бұл табыстар жойылды. Кешке қарай А эскадрильясы бір ғана танкке дейін азайды, ал B эскадрильясының он алты танкы әрекетке кірісіп, 206-шы нүктені басып алды. Сол түні 22-ші гвардиялық бригаданың 2-ші шотланд гвардиясы батальоны шығысқа қарай жылжып, Мусаидтағы форпосты басып алды. Батыс жағында 7-ші броньды бригада 6-шы Корольдік танк полкінің алдына ескі крейсерлік танктермен жабдықталған 2-ші Корольдік танк полкін орналастырды, олардың жаңа крейсерлік танктерін күтпеген шабуыл ретінде пайдалану үшін. Күш сағат 09:00-де Хафид жотасына (іс жүзінде үш жотадан тұратын) жетті. 2-ші Корольдік танк полкі бірінші жотадан өтіп кеткеннен кейін, оларға жақын арадан танкіге қарсы пулеметтер шабуыл жасады, қалғандары кері шегінгенге дейін екі A9 крейсерін жойды. Артиллерия келгенше флангтық шабуыл жасауға шешім қабылданды. 2-ші Корольдік танк полкінің шағын танк күші Хафид жотасының батыс бөлігіне жіберілді, бірінші аңғарға бұрылуға бұйрық берілді. Шабуыл алғашқыда сәтті өтті, өйткені танктер Осілік күштерін дайын емес ұстап алды және олардың траншеяларын пулеметтерімен атқылап, тек бір танкты жоғалтты. Ұзақ өтпей, одақтас ұшақтардан неміс танкілерінің жақындап келе жатқаны туралы хабарлар келіп түсті және танкілер шайқасы үшін қолайлы жерді пайдалану үшін жоталарды тазарту туралы бұйрық берілді. Қорғаныссыз қалған Осілік жаяу әскерлері мен танкіге қарсы пулеметтер де айтарлықтай шығынға ұшырады. Неміс танктерінің шығыны аз болды, бірақ Хафид жотасында, 206-шы нүктеде және Капуццо фортындағы гарнизондар арасында көптеген жандар зардап шекті. Бересфорд Перс келесі күні Хальфая асуына шабуылды жалғастыру үшін 11-ші жаяу әскер бригадасын, 22-ші гвардиялық бригаданы өз позицияларын ұстау үшін және 7-ші броньды бригаданы күшейту үшін 4-ші броньды бригаданы, басымдыққа ие 5-ші жеңіл дивизияға қарсы біріктірілген шабуыл жасау үшін жоспарлады. Сымсыз хабарласу қызметі арқылы Роммель британдық жағдайды, оның шығындарын, проблемаларын және Бересфорд Перс берген жаңа бұйрықтарды жақсы білді. Роммель Хальфая асуындағы күштерге алаңдады, олар 22-ші гвардиялық бригаданың бір жағынан және 11-ші жаяу әскер бригадасының екінші жағынан қоршалып, жабдықталуы азайды. Оның жоспары 5-ші жеңіл дивизияны, түн ортасына қарай Сиди Азизге толыққанды жеткен, Сиди Омарға оңтүстікке қарай, содан кейін Сиди Сулейманға шығысқа қарай және Хальфая асуына солтүстік-шығысқа қарай жетелеу болды, 11-ші жаяу әскер бригадасына арттан шабуыл жасау. 7-ші броньды бригаданы күшейту үшін Бересфорд Перс жоспарлағандай немесе Хальфаядағы британдық күштерге көмектесу үшін Матильдаларды қайта орналастыруды болдырмау үшін, Нойманн Зилков Капуццоға шабуыл жасауға бұйрық берді. Ол шабуылдарды әлі күнге дейін қараңғыда бастауға бұйырды, өйткені британдықтар таң атқаннан кейін операцияларын бастауға ниеттенді.

16 маусым

11-ші жаяу әскер бригадасы Хафайя асуына қайта шабуыл жасады, бірақ күні бұрынғыдай тағы да сәтсіздікке ұшырады. Бахтың әскерлері – саны аз және азық-түлігі таусылып бара жатқан болса да – толығымен қоршауға алынды, сондықтан тіпті қалаулары болған жағдайда да кері шегіне алмайтын еді. Мессерви осы үлкен жетіспеушілікті байқап, Бересфорд Пирстің танкілерін босату туралы бұйрығын елемеді және жағдай түзетілгенге дейін қолдағы азазды Матильда танктерін сақтап қалуға шешім қабылдады. Нейман Силков сағат 06:00-де британдықтар бақылауындағы Капуццо бекінісіне шабуыл бастады. Ол өзінің қол астындағы 80 танкты екі колоннаға бөліп, Капуццоға екі жағынан шабуыл жасады. Олар британдық танктердегі 2 фунттық зеңбіректердің тиімді қашықтығынан тыс жерде тұрғанда атыс ашты. Роммель 7-ші бронетанкті бригада мен 5-ші жеңіл дивизия арасындағы бірнеше шайқастарды көргендіктен, 7-ші бронетанкті бригадаға толыққанды шабуыл жасауға бел буды. Сағат 16:00-де ол 15-ші танк дивизиясына Капуццо бекінісінің солтүстігіндегі позициясында минималды күштерді қалдырып, Сиди Сулейманға қарай жылдамдықпен 5-ші жеңіл дивизияның сол жақ қанатына көмектесуге бұйрық берді. Ол британдық күштердің көп бөлігін қоршап алып, оларды жоюға үміттенеді. Осы күні түстен кейін Уэвелл шешім қабылдау процесін жеңілдету үшін Бересфорд Пирстің штабына ұшып келді. Ол келгенде Бересфорд Пирс Мессерви мен Крегпен кездесіп, жаяу әскерге Хафайяға шабуылды жалғастыру және Капуццоны ұстап тұру туралы бұйрығын қайта растады, ал 4-ші бронетанкті бригада 7-ші бронетанкті бригадамен бірігіп, батыс жақта 5-ші жеңіл дивизиямен күш сынасуы керек еді. 4-ші бронетанкті бригадада енді тек 17 Матильда танк қалған еді.

17 маусым

04:30-да Роммельдің танктері шабуылға көшті. 06:00-де 5-ші жеңіл дивизия 7-ші броньды бригадамен кездесіп, оларды кері итеруге кірісті. Сол күні сағат 08:00-ге дейін олар Сиди Сулейманға жетті. Капуццода таңғы сағаттағы 15-ші танк дивизиясының қимылдары Мессервиді тағы бір шабуыл жақын екеніне көндірді, сол себепті ол Бересфорд Пирстің 4-ші бронетанкті бригаданы 7-ші бригаданы күшейту туралы бұйрығын күштен шығарды, оларды сақтап қалу үшін. Осы екі оқиғаның салдарынан Крейг қатты алаңдады және Бересфорд Пирске нұсқау алу үшін хабар жіберді; 10:00-де, танк дивизиялары шығысқа қарай жылжығанда, олар 4-ші бронетанкті бригаданың қалған «Матильда» танктерімен кездесті, ал оларға 7-ші бронетанкті бригаданың қалған крейсерлік танктері мен артиллериясы және 7-ші қолдау тобы қосылды. Танктер 22-ші гвардиялық бригада мен 11-ші үнділік жаяу әскер бригадасын қорғау үшін қоршау құрды. 10:45-те Мессерви радиоарқылы Крегке хабарласып, қауіпсіздік үшін хиндустани тілінде, 11:00-де Капуццо мен Хальфаядан әскерін шегіндіруге бұйрық бергенін мәлімдеді. Уэвеллмен бірге Майкл О’Мур Крег болды, оның орнына Готт келді. Бересфорд Пирс операцияны жоспарлауы және басқаруы үшін сынап тасталды және 4 қазанда Суданға генерал-командир лауазымымен жіберілді. Бересфорд Пирс жаңа құрылған Шығыс Африка қолбасшылығының бас қолбасшысы болып тағайындалған Уильям Платтың орнын иеленді. Бересфорд Пирс XIII корпустың қолбасшысы ретінде Шығыс Африка кампаниясында 12-ші (Африка) дивизиясының қолбасшысынан жоғарылатылған генерал-лейтенант Рид Годвин Остинмен ауыстырылды.

Шығындар

Достастардың 969 қазасы болды, оның ішінде 122 адам қаза тапты, 588 адам жараланды және 259 адам жоғалып кетті. Немістердің 678 қазасы болды, 93 адам қаза тапты, 350 адам жарақат алды және 235 адам жоғалып кетті, ал итальяндықтар 592 қаза тапты. Британдықтар 98 танкты жоғалтты (3 жеңіл, 30 крейсерлік және 65 «Матильда» танкысы), ал Остік күштері шамамен 50 танкты істен шығарды, бұл шайқас барысында қирап, жөнделген танктерді есептемегенде. Остік әскерлері шайқас алаңын бақылауда ұстап, істен шыққан көліктерді қалпына келтірді; тек 12 танк ғана жарамсыз деп есептелді.