Көне Лузитан халықтарының мифтері

Кіріспе

Ежелгі Лузитания халқының мифтері

Лузитания мифологиясы – Батыс Иберияда, бұрын Лузитания деп аталған аймақта өмір сүрген үнді-еуропа тілдес халықтың – лузитаниялықтардың мифологиясы. Қазіргі уақытта бұл аумақ Португалияның орталық бөлігін және Экстремадура мен Саламанканың шағын бөліктерін қамтиды. Лузитаниялық құдайлар Батыс Иберияның, соның ішінде Галлекияның да, барлық діни тәжірибелеріне зор әсер еткен. Лузитания жаулап алынғаннан кейін, олардың сенімдері мен салты римдік құдайлардың сенімдерімен бірігіп кетті. Соңғы кезде Васкониялық негіз де таныла бастады.

Негізгі пантеон

Галлекиялық римдік жазбалар арқылы Галлекиялық құдайлардың кең пантеоны ашыла бастайды, олар Пиреней түбегіндегі басқа кельт немесе кельтизацияланған халықтармен, мысалы, Астурмен (әсіресе батыс бөлігінде), Лузитанмен, сондай-ақ галдармен және британдықтармен де культ бөліседі. Дегенмен, шекаралар көп рет өзгергендіктен және лузитандықтар мен галлаицтерді көбінесе бір халық деп атағандықтан, Галлекиялық немесе Лузитандық деп аталатын кейбір құдайлардың бірдей аттары болғанын атап өту маңызды. Римдік жаулап алудан кейін ерекше маңызға ие болған және танымал болған құдайлардың қатарында Эндовеликус, Атаэгина, Набия және Требаруна бар. Бандуа немесе Банди: олардың аты көптеген арнауларда кездеседі, көбінесе еркек құдайға (сирек жағдайларда әйел құдайға) және жиі белгілі бір қалаға немесе жерге байланысты (мысалы, Бандуа Рудаэко, Этобрико немесе Бреалиакуи). Бұл құдай жергілікті қауымның қорғаушысы болған, көбінесе римдік Марспен байланысты, мүмкін Галлекияның соғыс құдайы ретінде, ал бір арнауда Вексиллдің немесе штандарттың құдайы деп есептеледі. Ол Браганың Галлецилері арасында үлкен құрметке ие болған. Беробреус: басқа әлемнің және одан да тысқары жерлердің құдайы. Беробреусқа арналған ең үлкен киелі орын қазірге дейін Дононның (Кангас) Факел мұнарасының фортында, Морразо түбегінде, Сиес аралдарына қарап тұр. Борманикус: галлиялық құдай Борманға ұқсас ыстық сулардың құдайы. Набия: екі бөлек құдай болуы мүмкін, біреуі Юпитермен бірге шақырылған, мүмкін жергілікті Лузитан құдайының жұбайы ретінде; екіншісі Дианамен, Юнонамен немесе Викториямен (және римдік құдайлармен) байланысты, қауымды қорғаумен, денсаулықпен, байлықпен және құнарлылықпен байланысты. Ол сондай-ақ жермен және қасиетті бұлақтармен байланысты, мүмкін судың, бұлақтар мен өзендердің құдайы ретінде. Оның аты Галисия мен Португалияда, мысалы, Навия өзені мен Португалияның солтүстігіндегі Идол бұлағында сақталған. Оңтүстік Галлекияда үлкен құрметке ие болған Қассус – жауынгер құдайы, ежелгі Галлекияның ең құрметті құдайларының бірі болған. Кейбір авторлар Коссо мен Бандуаның әртүрлі аттармен аталған бір құдай екенін болжайды. Рю Кшиштоф Томаш Витчак оның римдік Иовис немесе Юпитермен тең болуы мүмкін екенін ұсынады, екі атау да түпкілікті Индоевропалық *diewo Lugus немесе Lucubo-дан шыққан, өркендеу, сауда және қолөнермен байланысты. Оның бейнесі найзамен байланысты. Бұл құдай кельттер арасында ең көп таралғандарының бірі және Еуропаның көптеген жерлерінің атауы одан шыққан (Галисия Лукус латыншасынан Лудунға (Шотландия) дейін), тіпті адамдардың аты да одан шыққан, мысалы, Галлекия Лугей. Ковентина – молшылық пен құнарлылық құдайы. Судың нимфаларымен тығыз байланысты, оның культы Батыс Еуропаның көп бөлігінде, Англиядан Галлекияға дейін таралған. Эндовеликус (Белен) – оракулдік функциялары бар пайғамбарлық пен емдеу құдайы. Ол бастапқыда кішігірім жер асты құдайы болған көрінеді, бірақ римдік отарлаудан кейін ерекше танымал болды. Эпона жылқы, есек және қашырларды қорғаған. Ол әсіресе құнарлылық құдайы болған, оның патера, мүйіз, дәнді құлақ және кейбір мүсіндерде тоқтылардың болуы сияқты атрибуттары оны көрсетеді. Ол және оның жылқылары өмірден кейінгі саяхатта жанның басшылары болуы мүмкін, бұл Мабиногиондағы Рианнонмен салыстырылады. Кельт құдайлары үшін ерекше, олардың көпшілігі белгілі бір жерлермен байланысты болса, Эпонаға табыну, "Римнің өзінде табынылған жалғыз кельт құдайлығы" Рим империясында біздің заманымыздың бірінші және үшінші ғасырлары арасында кең таралған. Требаруна лузитан тіліндегі жазбаларда Реве деген еркек құдаймен байланысты. Бандуа, Реуэ, Арентий Арентия, Квангей, Мунидис, Требаруна, Ланеана және Набия – барлығы Лузитанияның жүрегінде ғибадат еткен, бірақ Веттонмен шекарадан тыс жерде олардың ешқандай белгісі жоқ. Бандуа, Реуэ және Набия Лузитанияның негізгі аймағында (Солтүстік Экстремадурадан Бейра-Байксаға және Солтүстік Лузитанияға дейін) және ішкі Галисияға дейін табынылған, осы құдайлардың бүкіл солтүстік ішкі аймақта таралуы Орталық Лузитаниямен мәдени байланысты көрсетеді.

Through the Gallaecian Roman inscriptions, a great pantheon of Gallaecian deities begins to emerge, sharing cults with other Celtic or Celticized peoples in the Iberian Peninsula, such as Astur — especially the more Western — or Lusitanian, but also the Gauls and Britons among others. However, because the borders shifted numerous times and Lusitanians and Gallaecians were often referred to as one people, it is relevant to note that some of the so called Gallaecian or Lusitanian deities had the same names. Of particular importance and popularity, especially following the Roman conquest, were a number of deities among whom were Endovelicus, Ataegina, Nabia and Trebaruna. Bandua or Bandi: their name appears in numerous dedications, mostly to a male deity (exceptionally, female in one), and often linked to a town or a location (e. g., Bandua Roudaeco, Etobrico or Brealiacui). The deity was probably the protector of the local community, often associated with the Roman Mars possibly as the Gallaecian god of war and in one dedication is considered a god or goddess of the Vexillum or standard. Appears to have enjoyed great success among the Gallaeci of Braga. Berobreus: god of the Otherworld and beyond. The largest shrine dedicated to Berobreo documented until now, stood in the fort of the Torch of Donón (Cangas), in the Morrazo's Peninsula, front of the Cíes Islands. Bormanicus: god of hot springs similar to the Gaulish god, Bormanus. Nabia: may have been two separate deities, one invoked in tandem with Jupiter, possibly as the consort of the local Lusitanian equivalent; and another identified with Diana, Juno or Victoria (and Roman deities), linked to the protection and defense of the community or health, wealth and fertility. She was also associated with earth and sacred springs, possibly as the deity of water, fountains and rivers. Her name still endures in Galicia and Portugal, such as river Navia, and the Idol Fountain, located in northern Portugal. Cossus, warrior god, who attained great popularity among the Southern Gallaeci, was one of the most revered gods in ancient Gallaecia. Several authors suggest that Cosso and Bandua are the same God under different names. Reue Krzysztof Tomasz Witczak suggests he may be the equivalent of the Roman Iovis or Jupiter, both names ultimately deriving from Proto Indo European *diewo Lugus, or Lucubo, linked to prosperity, trade and craft occupations. His figure is associated with the spear. It is one of gods most common among the Celts and many, many place names derived from it throughout Europe Celtic Galicia (Galicia Lucus Latinized form) to Loudoun (Scotland), and even the naming of people as Gallaecia Louguei. Coventina, goddess of abundance and fertility. Strongly associated with the water nymphs, their cult record for most Western Europe, from England to Gallaecia. Endovelicus (Belenus) taken to have been a god of prophecy and healing, with oracular functions. He appears to have been a minor chthonic god originally, but has become exceptionally popular after Roman colonization. Epona was a protector of horses, donkeys, and mules. She was particularly a goddess of fertility, as shown by her attributes of a patera, cornucopia, ears of grain and the presence of foals in some sculptures. She and her horses might also have been leaders of the soul in the after life ride, with parallels in Rhiannon of the Mabinogion. Unusual for a Celtic deity, most of whom were associated with specific localities, the worship of Epona, "the sole Celtic divinity ultimately worshipped in Rome itself," was widespread in the Roman Empire between the first and third centuries AD. Trebaruna appears in inscriptions in the Lusitanian language associated with another, presumably male deity named Reve. There is hardly any sign of Bandua, Reue, Arentius Arentia, Quangeius, Munidis, Trebaruna, Laneana and Nabia — all worshipped in the heart of Lusitania — outside the boundary with the Vettones. Bandua, Reue and Nabia were worshiped in the core area of Lusitania (including Northern Extremadura to Beira Baixa and Northern Lusitania) and reaching inland Galicia, the diffusion of these gods throughout the whole of the northern interior area shows a cultural continuity with Central Lusitania.

Басқа құдайлар

Батыс Ибериядағы екі аймақтық құдай – Визеу маңында құлшылық етілген Круга және Браганса аймағындағы Аернус – бұл аймақта кездеспейді. Іберілік түбектің барлық аймақтарындағы жергілікті құдайлардың ең көп саны Лузитания және Галисия аймақтарында шоғырланған. Бөлшектенген және ұйымдаспаған пантеонды ұсынатын модельдер қабылданбады, себебі бірге табылатын құдайлардың саны Еуропадағы және ежелгі цивилизациялардағы басқа кельт халықтарының санымен салыстырылады. Тога – Лузитания мифологиясынан белгілі әйел құдай. Оның аты Веттон және Лузитания территорияларындағы жазуларда кездеседі, бірақ культ Веттондық текті деп саналады. Дии, Ларес, Нимфалар және Генийлер – латын эпиграфиясынан белгілі, ең көп табынылған құдайлардың түрлері, алайда көптеген есімдер Лузитан немесе келт-ибер тілдерінде сақталған.