Кіріспе

Мінез-құлық атрибуциясының бұрмалауы – адамдардың өздерін жеке тұлға, мінез-құлық және көңіл-күй тұрғысынан салыстырмалы түрде өзгергіш деп қарауы, ал басқаларды түрлі жағдайлардағы жеке қасиеттері бойынша әлдеқайда болжамды деп санауы. Нақтырақ айтқанда, бұл өз мінез-құлқының себептерін жағдайлармен түсіндіруге бейімділік, ал басқалардың мінез-құлқын олардың тұрақты мінездік ерекшеліктерімен байланыстыруға ұмтылу. Мұндай құбылыс адамдардың өз ішкі сезімдерін басқалардың ішкі сезімдерінен гөрі оңайрақ байқап, түсінуіне байланысты болуы мүмкін. Бұл атрибуциялық қателік интуитивті түрде стереотиптер мен преюдистердің қалыптасуына және сақталуына ықпал етеді, сондай-ақ теріс әсермен байланысты. Дегенмен, мінез-құлық атрибуциясы және мінез-құлыққа негізделген тұлғалық модельдер қазіргі психология және әлеуметтік ғылымдардағы зерттеулерде әлі де даулы мәселе болып табылады. Мінез-құлық атрибуциясы – жеке деңгейде тұлғалық қасиеттерді бағалау және сипаттау. Ал топ деңгейіндегі ұқсас бұрмалау "сыртқы топтың біртектілігі" деп аталады.

Шолу

Белгілі қасиеттерді тағайындау және онымен байланысты танымдық қиылы қарулы зерттеулердің тақырыбы үш онжылдықтан бері болып табылады. Басқа көптеген танымдық қиылылар сияқты, белгілі қасиеттерді тағайындауға бейімділік зертханалық зерттеулердің көптеген нәтижелерімен негізделген және әртүрлі салалардан шыққан көптеген теориялық аялар тұрғысынан түсіндірілген. Осы аялардың ішінде себептерді анықтауға қатысты атрибуция теориясы (адамдар байқаған оқиғалардың себептерін қалай анықтайды), бес факторлы модель сияқты тұлғаны сипаттау теориялары және тұлғаны бағалаудың дұрыс жағдайларына қатысты жұмыстар бар. Маңызды жұмыстарға Тернер, Джонс, Каммердің еңбектері кіреді. Шешімді ақпарат немесе байқауларға негізделген басқа адамдарға қасиеттерді дұрыс емес тағайындау стереотиптер және преюдистер сияқты кейбір әлеуметтік құбылыстардың қалыптасуына және жалғасуына интуитивті түрде әсер етеді. Осылайша, зертханадан тыс тұлғаны бағалауда белгілі қасиеттерді тағайындаудың әсерін азайту әдістері әлеуметтік ғалымдар үшін де қызығушылық тудырады. Тұлғаны сипаттаудың белгілі қасиеттерге бағытталған теориялары және тіпті жалпыға ортақ, тұрақты қасиеттер туралы түсінік табиғи тартымдылыққа ие болғанымен, кейбір зерттеушілер олардың зертханадан тысқары өмір сүруіне күмәнді қарап, қасиеттерді тағайындауды және нәтижесінде белгілі қасиеттерді тағайындауға бейімділікті көрсететін нәтижелер ұсынады. Бұл оларды "анықтау" үшін тарихи түрде қолданылған әдістемелердің қалдықтары деп санайды. Сын қасиеттердің жоқ болуына негізделуі мүмкін (бес факторлы сипаттамаларға қайшы) немесе нәтижелердің басқаша түсіндірілуін және тағайындаудың басқа механизмдерін ұсынуы мүмкін, бұл қолданыстағы жұмыстың көлемін шектейді.

Дәлел

Тұлғалық қасиеттерді тағайындауды қолдайтын және оның психологиялық механизмдерін түсіндіретін эмпирикалық деректер психология және әлеуметтік ғылымдар саласындағы алуан түрлі зерттеулерден түйінделген.

Орындаушы мен бақылаушы

Джонс пен Нисбеттің мінез-құлық ерекшеліктерін қабылдаудағы бұрмалаушылығы.

Камер және басқалар.

1982 жылы Билефельд университетінің психология факультетінің 56 студенті қатысқан зерттеуде Каммер және авторлар 20 қасиеттің әрқайсысы бойынша өздерінің өзгешелігін өз әріптестерінен әлдеқайда жоғары деп бағалағандарын көрсетті. Бұл нәтиже мінез-құлық ерекшеліктерін тағайындауды ұнатпаған адамдармен де сәйкес келеді. Осы нәтиже стереотиптер мен көзқарастың қалыптасуына бейімді тұлғалық типке ұқсас.

Теориялық негіз

Мінез-құлыққа қатысты айыптаулардың қисылдығы психология және әлеуметтік психология сияқты түрлі салалардағы эмпирикалық зерттеулермен сипатталғанмен, осы қисылдықтың механизмін түсіндіру жеке тұлғаны сипаттау теориясы әдебиетінде әлі де даулы мәселе болып табылады.

Қолжетімділік эвристикасы

Тверский мен Канеман адамдардың (басқа адамдардың) мінез-құлқының мысалдары қаншалықты оңай есіне келетініне байланысты (соның ішінде басқа адамдардың жеке басы туралы) пікір қалыптастыратынын көрсететін танымдық эвристиканы сипаттайды. Бұл, Джонс пен Нисбеттің адамдар мінез-құлықтың себептерін қалай бағалайды деген аргументтерімен үйлеседі, және бұл қасиеттерді жатқызу және осыған байланысты қателіктерге де қатысты. Атап айтқанда, атрибуция (және атрибуциялық) теориясы, адамдардың бақылаушыларға жағдайлық факторларға қарағанда тұрақты қасиеттерді жатқызуға бейімделігін түсіндіруге көмектеседі.

Үлкен бес тұлғалық қасиеттер

Бес үлкен мінез-құлық қасиеттері (немесе бес факторлы модель) танымдық бұрмалауларды азайту арқылы олардың қоғамға тигізетін әсерін төмендетуге ұмтылады.

Сын

Мінез-құлық атрибуциясының қателігі бірнеше жағынан сынға ұшырады. Атап айтқанда, кейбір мамандар мінез-құлық атрибуциясы және мінез-құлық ұғымы – бұл әдістемелік артефакттар ғана екенін, ал тәжірибелік жобалаудың қарапайым өзгерістері арқылы дәстүрлі көзқарастарға қайшы нәтижелерге қол жеткізуге болады деп санайды. Бұдан өзге, мінез-құлық атрибуциясының теориялық негіздері шектеулерді және "күмәнді тұжырымдамалық" болжамдарды ескермегені үшін де сынға ұшырайды.