Тілдің керілу арнасы мен дауыстық өндірісі

Кіріспе

Консонанттық артикуляция түрі. Ретрофлекстік ('/ɹ//ɛ//t//ɹ//ə//f//l//ɛ//k//s//, // //ɹ//oʊ// /), апикодомалдық немесе какуминальдық (/k//ə/'/k//juː//m//ᵻ//n//əl/) консонант – тілдің жазық, ойыс немесе тіпті иілген пішіні бар және альвеолярлық қырқа мен қатты таңдайдың арасында жасалатын корональды консонант. Оларды кейде, әсіресе Индологияда, ми консонанттары деп атайды. Латын тілінен алынған "ретрофлекс" сөзі "артқа иілген" дегенді білдіреді; кейбір ретрофлекстік консонанттар тілдің толыққанды иілуімен, тіл ұшының астыңғы бөлігін (субапикальды) пайдаланып айтылады. Мұндай дыбыстар кейде "нағыз" ретрофлекстік консонанттар деп аталады. Дегенмен, ретрофлекстерге көбінесе тілдің осылай күшті иілуінсіз, соған ұқсас артикуляциялық орынға ие консонанттар да жатады; олар тіл ұшымен (апикальды) немесе тіл жапырағымен (ламинальды) айтылуы мүмкін.

Басқа конвенциялар

Кейбір тіл білімі мамандары бұл символдарды тіл ұшы артқа иіліп, қатты таңдайға тиетін суб-апикальдық тілдік артикуляциялы дауыссыз дыбыстар үшін ғана қолданады, ал апикальдық пост-альвеолярлық артикуляцияны белгілеу үшін ескірген IPA төменгі нүктесімен альвеолярлық символдарды пайдаланады: , ал поляк және орыс тілдеріндегідей ламинальдық ретрофлекс үшін жазады. Соңғылары көбінесе кері тартылу белгісімен де жазылады, әйтпесе олар дұрыс емес, тіл ұшының таңдайға жақын орналасқан дауыссыз дыбыстар ретінде жазылуы мүмкін, мысалы .

Тілдің альвеолаға немесе пост-альвеолярлық аймаққа, қатты таңдайға емес, көбірек иілген артикуляциясы бар дауыссыз дыбыстарды төменгі тартылу белгісімен (төменгі минус таңбасы) көрсетуге болады. Бұл әсіресе үшін жиі кездеседі; осылай белгіленген басқа да дыбыстар, мысалы , көбінесе ретрофлекстік емес, альвеоло-таңдайлық дауыссыз дыбыстарға сілтеме жасайды.

Пайда болуы

Дегенмен, әлемдегі тілдердің шамамен 20 пайызында бір түрлі немесе екінші түрлі ретрофлекстік дауындар кездеседі. Олардың шамамен жартысы тек ретрофлекстік үздіксіз дауындарды ғана қамтиды, ал қалғандарының көпшілігінде тоқталымды және үздіксіз дауындардың екеуі де бар. Ретрофлекстік дауындар Үндістан субконтинентінде, әсіресе Индо-Арий және Дравид тілдерінде жиі кездеседі, бірақ бұл аймақтың басқа тілдерінде де кездеседі, мысалы, Мунда тілдері мен Бурушаски тілінде. Шығыс Ауғанстанның Нуристан тілдерінде де ретрофлекстік дауындар бар. Шығыс Иран тілдерінде Пашту, Вахи, Санглечи Ишкашими және Мунджи Йидға тілдерінде кең таралған, сондай-ақ Мандарин қытай, Яван және Вьетнам тілдері сияқты басқа да Азия тілдерінде кездеседі. Басқа маңызды шоғырлану орынды Австралия мен Батыс Тынық мұхитының (әсіресе Жаңа Каледония) жергілікті тілдерінде табуға болады. Мұнда көптеген тілдерде ретрофлекстік жарылыстар, мұрындық дауындар және жуық дауындар кездеседі. Ретрофлекстік дауындар еуропалық тілдерде сирек кездеседі, бірақ Солтүстік Еуропадағы швед және норвег тілдерінде, Оңтүстік Еуропадағы кейбір роман тілдерінде (Сардиния, Сицилия, оның ішінде Калабрия және Салентино, Италиядағы Лунигия, Испаниядағы Астурия диалектілері сияқты итальян диалектілері), және (тек сілтендер) Фарер және бірнеше славян тілдерінде (Поляк, Орыс, Серб-Хорват, Словак және Сорб) кездеседі. Швед және норвег тілдерінде «r» және тіл ұшының дауысы ретрофлекстік эквивалентімен алмастырылуы мүмкін: «Martin» аталымы (швед) немесе (норвег) деп айтылады, ал «nord» («солтүстік») (стандартты) швед тілінде және норвег тілінің көптеген диалектілерінде сөйленеді. Кейде бұл «r»дан кейін бірнеше дауысқа қатысты болады: «Hornstull» деп айтылады. Американдық ағылшынның көптеген диалектілерінде, әсіресе АҚШ-тың орталық-батыс аймағында ретрофлекстік жуық дауыны postalveolar жуық дауынымен еркін алмасады. Польша және орыс тілдерінде ретрофлекстік сілтендер бар, бірақ осы артикуляция орнында тоқталымды және сұйық дауыстар жоқ. Ретрофлекстік дауындар Американың жергілікті тілдерінде, Оңтүстік Американың оңтүстік шекарасын қоспағанда, АҚШ-тың оңтүстік-батыс аймағында (мысалы, Хопи және О’одхам тілдерінде), Аляска және Юкон территориясында (мысалы, Атабаскан тілдеріндегі Гвич’ин және Хен тілдерінде) кездеспейді. Африка тілдерінде ретрофлекстік дауындар да сирек кездеседі, бірақ бірнеше Нило-Сахара тілдерінде, сондай-ақ Банту тіліндегі Махува және басқа да түрлерінде кездеседі. Оңтүстік-батыс Эфиопияда фонемалық ерекше ретрофлекстік дауындар Бенч және Шеко тілдерінде кездеседі, бұл екі тіл бір-бірімен байланысты болмаса да, жақын орналасқан. Халықаралық фонетикалық қауымдастық ұсынған бірнеше ретрофлекстік дауындар бар. Олардың нұсқаулығында , ретрофлекстік имплозивтің мысалы келтірілген, бірақ 2020 жылы Юникодтан Халықаралық фонетикалық әліпбиді кеңейтуді сұрағанда, олар тек қана ретрофлекстік бүйірлік сілтендер мен , ретрофлекстік бүйірлік қақпақтың және ретрофлекстік шертуді босатудың суперскрипт нұсқаларын қосуды қолдады (Латын кеңейтілген F қараңыз). Бұл дыбыстардың көпшілігі жиі естілмейді, бірақ барлығы да кездеседі. Мысалы, Солтүстік Австралияның Ивайджа тілінде ретрофлекстік бүйірлік қақпақ , сондай-ақ ретрофлекстік шүмелі және ретрофлекстік бүйірлік жуық дауындар бар; ал Дравид тіліндегі Тода тілінде субапикальдық ретрофлекстік бүйірлік сілтенді және ретрофлекстік дірілді табуға болады. Флорестің Нгад’а тілінде ретрофлекстік имплозивтің субапикальдық ретрофлекстік шүмелі бар деп хабарланған. Субапикальдық ретрофлекстік шүмелілер Орталық !Кунг тілінде және мүмкін Дамин тілінде кездеседі. Ретрофлекстік дыбыстар бар тілдердің көпшілігі әдетте белгілі бір артикуляция тәсілімен бір ғана ретрофлекстік дыбысқа ие. Алайда, ерекшелік – Тода тілі, онда ретрофлекстік сілтендер арасында апикальдық (пост) альвеолярлық және субапикальдық латын арасында екі жолмен айырмашылық бар.

Although data are not precise, about 20 percent of the world's languages contain retroflex consonants of one sort or another. About half of these possess only retroflex continuants, with most of the rest having both stops and continuants. Retroflex consonants are concentrated in the Indian subcontinent, particularly in the Indo Aryan and Dravidian languages, but are found in other languages of the region as well, such as the Munda languages and Burushaski. The Nuristani languages of eastern Afghanistan also have retroflex consonants. Among Eastern Iranian languages, they are common in Pashto, Wakhi, Sanglechi Ishkashimi, and Munji Yidgha. They also occur in some other Asian languages such as Mandarin Chinese, Javanese and Vietnamese. The other major concentration is in the indigenous languages of Australia and the Western Pacific (notably New Caledonia). Here, most languages have retroflex plosives, nasals and approximants. Retroflex consonants are relatively rare in the European languages but occur in such languages as Swedish and Norwegian in Northern Europe, some Romance languages of Southern Europe (Sardinian, Sicilian, including Calabrian and Salentino, some Italian dialects such as Lunigianese in Italy, and some Asturian dialects in Spain), and (sibilants only) Faroese and several Slavic languages (Polish, Russian, Serbo Croatian, Slovak and Sorbian). In Swedish and Norwegian, a sequence of r and a coronal consonant may be replaced by the coronal's retroflex equivalent: the name Martin is pronounced (Swedish) or (Norwegian), and nord ("north") is pronounced in (Standard) Swedish and in many varieties of Norwegian. That is sometimes done for several consonants in a row after an r: Hornstull is pronounced ). The retroflex approximant is in free variation with the postalveolar approximant in many dialects of American English, particularly in the Midwestern United States. Polish and Russian possess retroflex sibilants, but no stops or liquids at this place of articulation. Retroflex consonants are largely absent from indigenous languages of the Americas with the exception of the extreme south of South America, an area in the Southwestern United States as in Hopi and O'odham, and in Alaska and the Yukon Territory as in the Athabaskan languages Gwich’in and Hän. In African languages retroflex consonants are also rare but reportedly occur in a few Nilo Saharan languages, as well as in the Bantu language Makhuwa and some other varieties. In southwest Ethiopia, phonemically distinctive retroflex consonants are found in Bench and Sheko, two contiguous, but not closely related, Omotic languages. There are several retroflex consonants that are implied by the International Phonetic Association. In their Handbook, they give the example of , a retroflex implosive, but when they requested an expansion of coverage of the International Phonetic Alphabet by Unicode in 2020, they supported the addition superscript variants of not just but of the retroflex lateral fricatives and , of the retroflex lateral flap , and of the retroflex click release (See Latin Extended F.) The lateral fricatives are explicitly provided for by extIPA. Most of these sounds are not common, but they all occur. For example, the Iwaidja language of northern Australia has a retroflex lateral flap as well as a retroflex tap and retroflex lateral approximant ; and the Dravidian language Toda has a subapical retroflex lateral fricative and a retroflexed trill The Ngad'a language of Flores has been reported to have a retroflex implosive Subapical retroflex clicks occur in Central !Kung, and possibly in Damin. Most languages with retroflex sounds typically have only one retroflex sound with a given manner of articulation. An exception, however, is the Toda language, with a two way distinction among retroflex sibilants between apical (post)alveolar and subapical palatal.