Кіріспе

Нидарос, Нидарос немесе Нидаросс – бүгінгі Норвегиядағы Тронхейм қаласы. Нидарос, Нидарос немесе Нидаросс – Норвегияның алғашқы христиан патшаларының астанасы болған кездегі Тронхейм қаласының ортағасырлық атауы. Өзен Нидтің (қазіргі Нидельва) сағасындағы (Ескі скандинав тілінде: óss) орналасқан жеріне байланысты осылай аталған. Елорда кейін Ослоға (шамамен 1300 жылы) көшірілгенімен, Нидарос протестанттық реформацияға дейін Норвегияның рухани өмірінің орталығы болып қала берді. Нидарос архиепископиясы 1152 жылы папалық легат Николас Брекспирмен Лундтан (Сканияда) бөлінді, ал Нидарос соборындағы Әулие Олафқа арналған қасиетті орын Орта ғасырларда Солтүстік Еуропаның ең маңызды қажылық орны болды. Архиепископ Олав Энгельбректссон Норвегияның Дания реформациясына қарсы тұруын жетекшілік етті және 1537 жылы король Кристиан III оны елден қуғынға жіберді. Архиепископтық епархия таратылып, оның орнына лютерандық епархия құрылды.

Реформацияға дейінгі кезең

Норвегияны христиан дініне айналдыруды Хакон Иірімді (961 ж. қайтыс болды) бастады және Олаф Триггвесон (1000 ж. қайтыс болды) және Әулие Олаф Харальдссон (1030 ж. қайтыс болды) жалғастырды. Олаф Триггвесон 997 жылы Нидарос қаласын құрды және онда Конгсгард есімімен сарай және шіркеу салдырды. Осы орыннан ол Норвегия, Оркней, Шетланд, Фарер аралдары, Исландия және Гренландияда христиан дінін таратуға күш салды. Олаф Харальдссон Нидаросты епископтық орынға айналдырып, монах Гримкилді алғашқы епископы етіп тағайындады. Норвегияда сол кезде университеттер болмағандықтан, көптеген ағылшын және неміс дін қызметкерлері оның приходтары мен епархияларына шақырылды. Норвегия епископтары алдымен Гамбургқа, содан кейін (1103 жылдан кейін) Даниядағы Лундқа тәуелді болды. Папа Евгений III Нидароста митрополиттік орын құруды шешті және 1151 жылы Николай Брекспирді өзінің легаты ретінде жіберді. Николай Ставангер епискобы Йон Биргерсонды Нидаростың алғашқы архиепископы етіп тағайындады. Осло (1073 жылы құрылған), Берген (1060 жылы), Ставангер (1130), Хамар (1151), Оркней (1070), Скалхольт (1056) және Холар (1105) Исландиядағы епископтары, сондай-ақ Гренландиядағы Гардар оның суфраганттары болды. Йон Биргерсонның орнын бұрынғы патша хатшысы және қазынашысы, ақылды, беделді, діндар адам Эйстейн (Beatus Augustinus, 1158–88) архиепископ ретінде басты. Осындай қасиеттер шіркеуді уақыт билігінің құралы еткісі келген Сверре патшаға қарсы католик шіркеуін қорғау үшін қажет болды. Архиепископ одан Англияға қашып, патшамен келісімге келген соң қайтып оралды. Сверре Эйстейннің қайтысынан кейін шабуылдарын жаңартты, ал архиепископ Эрик Лунд архиепискобы Абсалонның қорғауына ішін тығып алды. Сверре папаның өкіліне шабуыл жасағанда, Папа Иннокентий III патша мен оның жақтастарына тыйым салды. Сверренің ұлы және мұрагері Хакон III Сверресон (1202) шіркеумен бейбітшілікке келді, шіркеудің бостандығы папа мен оның архиепископтарының қолдауымен сақталды. Норвегиялық протестант шіркеу тарихшысы Антон Кристиан Банг: «Егер шіркеу барлық бостандығынан айырылып, абсолюттік патшалықтың бағынышты құлы болса, не болар еді? Оның басты міндеті халықты біліммен қамтамасыз ету және олардың бостандығын қорғау, сондай-ақ уақыт билеушілерінің ерсі қалауларына қарсы тұру болған еді. Ал бір ғасырдан кейін патшалар елден кеткенде не болар еді? Сол кезде шіркеу шын мәнінде елдің барлық ұлттық өмірін біріктіретін жалғыз орталыққа айналған еді» деп сұрақ қойды. Сверремен болған күрестер кезінде зардап шеккен шіркеу істерін реттеу үшін Иннокентий IV 1247 жылы кардинал Вильгельмді Сабинадан Норвегияға легат ретінде жіберді. Ол епископтардың қол сұғушылығына қарсы әрекет етіп, заңсыздықтарды жойды және қанды сотты жойды. Папаның елшілерінің арқасында Норвегия папамен тығыз байланысты болды. Дінсіз дін қызметкерлері, бенедиктиндер, цистерциандар, августиндер, доминикандар және францискандар шіркеудің гүлденуі үшін бірлесіп жұмыс істеді. Архиепископтар Эйлиф Кортин (1332 ж. қайтыс болды), Пол Бардсон (1346 ж. қайтыс болды) және Арне Ваде (1349 ж. қайтыс болды) ең танымал болды. Заң бұзушылықтарды жоюға және христиандық білім мен моральды ынталандыруға күш жұмсаған облыстық кеңестер өткізілді. Норвегияның қамқоршысы және Rex perpetuus Norvegiae (Норвегияның мәңгілік патшасы) – Әулие Олаф Нидароста жерленген, ал елдің ұлттық және шіркеу өмірі сонда шоғырланды. Оның қабірі қажылық орыны болды. 29 шілдеде Әулие Олафтың мерекесінде «Солтүстік теңіздердегі барлық халықтар – норвегиялықтар, шведтер, готтар, кимбрийлер, даниялықтар және славяндар» Нидарос соборында қайта қосылды, онда әулиенің қасиетті заттары алтарьға жақын орналасқан еді. 1093 жылы қайтыс болған король Олаф Кирре роман стилінде салынған соборды архиепископ Эйстейн огиваль стилінде кеңейтті. Оны 1248 жылы архиепископ Сигурд Сим аяқтады. Собор бірнеше рет өрттен зақымданғанмен, реформацияға дейін әр жолы қалпына келтірілді. 1521 жылы архиепископ Эрик Валькендорф жер аударылды. Оның мұрагері Олаф Энгельбректссон (лутерандықты енгізуде патшалық еріктің құралы және Дания мен Норвегия королі Кристиан II-нің жақтасы) Кристиан III-тің қатерінен қашып кетті (1537). Әулие Олаф пен Әулие Августин (Эйстейн) қасиетті заттары Копенгагенге әкетіліп, ерітілді. Әулие Олафтың сүйектері соборға белгісіз жерге жерленді.

Қазіргі күн

1814 жылы Норвегия Швециямен одақта жеке патшалық ретінде дербестігін қайта алғанда, ұлттық романтизм кезеңі басталды, онда тәуелсіз ортағасырлық патшалықтың қалдықтарына ерекше назар аударылды. Нидарос соборын қалпына келтіру туралы шешім қабылданды. 1930 жылдың 1 қаңтарында Тронхейм қысқа мерзімге Нидарос атауын алды. Атауға қарсылық білдіргеннен кейін, Норвегия Парламенті (Ивар Люкке басшылығымен) 1931 жылдың 6 наурызында қаланың бұрынғы атын қайта орнатты. Нидарос соборына бағытталған қажылық жолы қайта жандандырылды. Норвегия тілінде бұл жол Әулие Олаф жолы деп аталады. Басты жол Ослоның Ескі қаласының (Гамлебиен) қираған орындарынан басталып, Мьёса көлінің бойымен, Гудбрансдален арқылы, Доврефьель тауларынан өтіп, Оппдал аңғарынан соборға дейін солтүстікке қарай созылады. Ослода қажыларды кеңес беретін кеңсе бар, ал Тронхейм соборында қажылық сапарын аяқтағандарға сертификаттар табыстайтын қажылық орталығы жұмыс істейді. Қазіргі лютерандық Тронхейм епархиясы Нидарос деп белгілі. 1537 жылы таратылған Рим-католик архиепископиясы 1931 жылдың 7 сәуірінде Норвегияның орталық бөлігіндегі Mission sui iuris (Норвегияның апостолдық викариатынан бөлінген аумақта) ретінде қайта құрылды. 1935 жылы ол Норвегияның орталық бөлігіндегі апостолдық префектура, 1953 жылдың 4 ақпанында – Норвегияның орталық бөлігіндегі апостолдық викариат, ал 1979 жылдың 28 наурызында Тронхеймнің Рим-католик аумақтық прелатурасы болды.