Кіріспе
Шахмат ойынының ашылуы мен аяқталуы арасындағы кезең. Шахмат ойынының ортаңғы кезеңі – шахмат ойынының ашылуы мен аяқталуы арасындағы кезең. Әдетте, бұл кезең әрбір ойыншы өз фигураларының дамуын аяқтағаннан және патшасын салыстырмалы түрде қауіпсіз орынға жеткізгеннен кейін басталады, ал тақтада санаулы ғана фигура қалғанда аяқталады. Дегенмен, ашылу мен ортаңғы кезеңнің, сондай-ақ ортаңғы кезең мен аяқталудың арасында нақты шекара жоқ. Шеберлер деңгейінде ашылу талдауы ортаңғы кезеңге дейін жүруі мүмкін, сондай-ақ ортаңғы кезең аяқталуға біртіндеп өтеді. Ортаңғы кезеңге қатысты теория ашылу мен аяқталу теорияларына қарағанда кем дамыған. Ортаңғы кезеңдегі позициялар әр ойында ерекшеленетіндіктен, ашылудағыдай теориялық варианттарды жаттап алу мүмкін емес. Сондай-ақ, тақтадағы фигуралардың көптігіне байланысты, қарапайым аяқталулардағыдай теориялық позицияларды толыққанды талдау мүмкін болмайды.
The middlegame is the portion of a chess game between the opening and the endgame. It is generally considered to begin when each player has completed the development of all or most of their pieces and brought their king to relative safety, and it is generally considered to end when only a few pieces remain on the board. However, there is no clear line between the opening and middlegame or between the middlegame and endgame. At master level, the opening analysis may go well into the middlegame; likewise, the middlegame blends into the endgame. Theory on the middlegame is less developed than the opening or endgames. Since middlegame positions are unique from game to game, memorization of theoretical variations is not possible as it is in the opening. Likewise, there are usually too many pieces on the board for theoretical positions to be completely analyzed as can be done in the simpler endgames.
Орта ойынның анықталуы
Ашылудың аяқталуы мен орта ойынның басталуы туралы пікірлер әртүрлі. Жалпы, ашылу бөлшектердің дамуы көбінесе аяқталған кезде аяқталады деп есептеледі. Сол сияқты, орта ойынның аяқталуы және соңғы ойынның басталуы туралы да түрлі пікірлер мен өлшемдер бар (соңғы ойынның басталуына қараңыз). Ортаны бақылау сияқты факторлар соңғы ойында орта ойынға қарағанда аз маңызды. Соңғы ойында фигуралар мен пешкалардың саны күрт азаяды, бірақ патшайымдар алысқаннан кейін де патшайымсыз орта ойын болуы мүмкін. Соңғы ойын патшалар қауіпсіз түрде белсенді ойынға қатыса алатын кезде басталады деп жиі айтылады.
Орта ойынның мақсаттары
Рубен Файнның "Шахматтағы орта ойын" атты еңбегінде орта ойынның үш негізгі факторы келтірілген: патшаның қауіпсіздігі, күш (материал) және қозғалыс қабілеті, бірақ бұл факторлардың бәрі бірдей маңызды емес. Егер патшаның қауіпсіздігі маңызды мәселе болса, онда патшаға қарсы жасалған дұрыс шабуыл басқа да мәселелерді, соның ішінде материалдық артықшылықтарды да екінші орынға ысырады. Материал да маңызды фактор: Файн, егер басқа жағдайлар тең болса, кез келген материалдық артықшылық көбінесе шешуші болады дейді. Файнның айтуынша, материалдық артықшылық, әдетте, тікелей мат беруге жеткізбейді, егер артықшылық өте үлкен болмаса (мысалы, бір торақ немесе одан да көп); керісінше, оны одан да көп материал алу және шешуші ойын соңында артықшылыққа қол жеткізу үшін пайдалануға болады. Қозғалыс қабілетін арттыру – бұл кейіпкерлердің кең ауқымда әрекет етуіне және назар аударуға болатын мақсаттарды қамтамасыз ету. Бұл тұжырымдама көбінесе стратегиялық сипатқа ие және кеңістік, пиондардың әлсіздігі (әлсіз пиондар кейіпкерлерді қорғанысқа мәжбүрлеп, олардың қозғалыс қабілетін төмендетуі мүмкін) және кейіпкерлер үшін бекіністерді қамтамасыз ету сияқты ұғымдарды қамтиды. Орта ойында қолданылатын стратегия өте әр түрлі. Кейбір орта ойын позицияларында сызықтардың артында маневр жасауға болады, ал басқалары кең ашық болып келеді, онда екі ойыншы да бастамашылықты алуға тырысады. Дэн Хейсман орта ойынның қалай ойналатынына елеулі өзгеріс енгізе алатын үш ерекшелікті атап өтті. Біріншіден, егер патшалар қарама-қарсы қанаттарға қойылса және патшайымдар тақтада қалса, жағдай өте қауіпті болуы мүмкін, себебі екі ойыншы да қарсыластың патшасына шабуыл жасауға тырысады. Материалдық жағдайлар көбінесе шабуылды жалғастыруға қарағанда екінші орында болады, тіпті қарсыластың патшасының алдында пиондарды жоғалту, торақ пен патшайымға жол ашу үшін тиімді болуы мүмкін. Екіншіден, пиондық құрылым тұрақталған және бұғатталған позицияларда өзара шабуылдар болуы мүмкін, себебі ойыншылар көбінесе көп орын бар жағында ойнауды таңдайды (олардың пиондары көрсеткен тақтаның жағында ойнау). Мұндай орта ойындарда уақытты есепке алу жиі маңызды емес, сондықтан ұзақ маневрлер жасауға болады. Ойыншылар өздерінің позицияларын нығайтуға және қарсыластарының позицияларын әлсіретуге тырысады. Екі ойыншы да пиондық бұзуларға және олардан туындауы мүмкін ашық қатарларды пайдалану мүмкіндігіне назар аударуы керек. Үшіншіден, егер бір ойыншының материалдық артықшылығы басым болса және ол анық жеңіске жетіп жатса, күшті ойыншы ойын соңына ауысу үшін әдеттегі орта ойын қағидаларын бұзуға мүмкіндік алады. Мысалы, бұзылған пиондық құрылымның қымбат бағасына қарамастан, патшайымдарды ауыстыру тиімді нұсқа болуы мүмкін.
Ойынның соңына өту
Барлық ойындар соңына дейін жетпейді, себебі патшаға жасалған шабуыл немесе үлкен материалдық үстеме әкелетін комбинация ойын ортасында аяқталуы мүмкін. Басқа жағдайларда, артықшылықты соңында пайдалану қажет, ал тиімді алмасу арқылы пайдалы соңғы ойынға қалай жетуді білу – маңызды дағды. Ойын ортасының соңғы кезеңі – соңғы ойынға дайындық. Көптеген соңғы ойындарда пешканың айырбасталуы болғандықтан, ойын ортасында алмасу кезінде осыны есіңде ұстаған жөн. Мысалы, әлем чемпионы Макс Эуэ патшалық қанатындағы пешкалардың көп болуын артықшылық деп есептеді, себебі оны өткен пешка жасау үшін пайдалануға болады.
Классикалық ойын ортасындағы оқулықтар
Көбінесе 1970 жылға дейін жазылған еңбектер. Euwe, Max және H. Kramer 1964; 1994 ж. Орта ойын. 2 томдық: McKay; Hays. Файн, Рубен [1952] 2003. Шахматтағы орта ойын. McKay; Random House. Нимцович, Арон [1927] 1987 ж. Менің жүйем. B. T Batsford Ltd. Пахман, Людек [1963] 1975/78. Шахмат стратегиясының толық нұсқасы. Doubleday. 2 томдық бірінші басылымнан 3 том. ; Тарраш, Зигберт [1895] 1999 ж. 300 шахмат ойыны. Hays.
Pachman, Ludek [1963] 1975/78. Complete chess strategy. Doubleday. 3 vols from the first edition of 2 vols. ; ; Tarrasch, Siegbert [1895] 1999. Three hundred chess games. Hays.
Қазіргі мәтіндер
Авербах, Юрий 1996. Шахматтың орта ойындары: қажетті білім. Кадоган, Дворецкий, Марк және Юсупов, Артур 1996. Позициялық ойын. Бэтсфорд, Лондон. Силман, Джереми 1998. Шахмат стратегиясы туралы толық кітап. Siles Press. Тисдалл, Джонатан 1997. Шахматыңызды қазір жетілдіріңіз. Everyman, Лондон. Уотсон, Джон 1998. Қазіргі заманғы шахмат стратегиясының құпиялары: Нимзовичтен бергі жетістіктер. Gambit, Лондон. Уотсон, Джон 2003. Шахмат стратегиясы іс әрекетте. Gambit, Лондон.
Dvoretsky, Mark & Yusupov, Artur 1996. Positional play. Batsford, London. Silman, Jeremy 1998. The complete book of chess strategy. Siles Press. Tisdall, Jonathan 1997. Improve your chess now. Everyman, London. Watson, John 1998. Secrets of modern chess strategy: advances since Nimzowitsch. Gambit London. Watson, John. 2003. Chess strategy in action. Gambit, London.