Кіріспе

Шотландияның Шетланд аймағындағы археологиялық орын

Жарлсхоф (жарлызхоф) – Шотландияның Шетланд аймағындағы ең танымал тарихқа дейінгі археологиялық орын. Ол Шетландтың Материк бөлігіндегі Самбург қаласында орналасқан және «Британ аралдарындағы ең тамаша археологиялық орындардың бірі» деп сипатталған. Мұнда б.з.д. 2500 жылдан бастап б.з. 17-шы ғасырына дейінгі кезеңге жататын қалдықтар табылды. Қола дәуіріндегі қоныс салушылар қалың тас қабырғалары бар бірнеше кішкентай сопақ үйлерді және әр түрлі артефакттарды, соның ішінде әсемделіп жасалған сүйек бұйымдарды қалдырған. Темір дәуірінің қираған орындарында брош және орынның төңірегіндегі қорғаныс қабырғасы сияқты әртүрлі құрылымдар бар. Пикт кезеңіне жататын өнер туындыларының ішінде боялған тас және символдық тас бар. Викинг дәуірінің қираған орындары Ұлыбританиядағы осындай ең үлкен орынды құрайды, оның ішінде ұзын үй де бар; қазба жұмыстары көптеген құралдарды тапты және сол кездегі Шетландтағы өмірге толыққанды түсінік берді. Орынның ең көрінетін құрылымдары – шотланд кезеңіне жататын бекінілген сарайдың қабырғалары. Осы сарайдың қабырғалары 1821 жылы Уолтер Скотттың романында алғаш рет пайда болған «Жарлсхоф» атауына себеп болды. Орын Historic Scotland қамқорлығында және сәуірден қыркүйекке дейін ашық. 2010 жылы «Темір дәуірі Шетландының тоғысуы» (Mousa, Old Scatness және Jarlshof кіретін) Дүниежүзілік мұра орындарының «алдын ала тізіміне» енуге үміткерлер қатарына қосылды.

Орналасуы және этимологиясы

Жарлсхоф Шетланд материгінің оңтүстік ұшына жақын орналасқан, Самбург және Грутнес елді мекендеріне жақын және Самбург әуежайының оңтүстік жағында. Бұл орын Сумбург шығанағы деп аталатын теңіздің бір саласын қарап тұр, ал жақын жердегі тұщы су көздері мен жағажайдағы құрылыс материалдары осы жерді елді мекен етуге қолайлы еткен. Оңтүстік материк Шетланд жағдайында егіншілікке қолайлы жағдай туғызады және айналасында тарихқа дейінгі қоныстардың жоғары тығыздығы байқалады. Жарлсхоф Скатнесстен бір шақырымдай қашықтықта орналасқан, онда 1975 жылы тағы бір брош пен осыған ұқсас көне қираған жерлер табылды. Жарлсхофта кішкентай келушілер орталығы бар, онда көрмелер мен артефактілер жинағы қойылған. 1814 жылы осы жерге келген саяхатшы шотландтық "лэйдстің үйі" деген атауды қолданды. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң жүргізілген қазба жұмыстары осы жерде викинг дәуірінде қоныс болғанын көрсетті, бірақ онда скандинавиялық жарлының тұрғандығына ешқандай дәлел жоқ.

Тарих

Жарлсхофтағы қалдықтар мыңдаған жылдар бойы адамдар қоныстанған жер екенін көрсетеді және Шетланд тарихының шағын нұсқасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Сэмбургтің ескі үйінен (төменде қараңыз) басқа, 19-ғасырдың соңындағы дауыл жағалаудың бір бөлігін шайып кеткенше, бұл орын жасырын күйде болды, соның арқасында осы ежелгі құрылыстардың іздері табылды. 1925 жылы археологиялық қазба жұмыстары басталды және көп ұзамай қола дәуіріне тән заттар табылған. Жарлсхоф 1949 және 1952 жылдар аралығында қазіргі заманғы ғылыми тәсілдерді қолданып алғашқы қазба жұмыстары жүргізілген екі орынның бірі болды. Осы жердегі құрылыстардың арасында қола дәуіріндегі ұстахана, темір дәуіріндегі брош және дөңгелек үйлер, пиктілердің дөңгелек үйлерден құралған кешені, викингтердің ұзын үйі және орта ғасырлық шаруа үйі бар. 1950 жылдардың басынан бері қосымша қазба жұмыстары жүргізілмеген, сондай-ақ радиокөміртектік талдау да жасалмаған.

Қола дәуірі

Шотландиядағы қола дәуірі шамамен б.з.д. 2000 жылдан б.з.д. 800 жылға дейін жалғасты. Жарлсхоф ескерішінің ең көне белгілі қалдықтары осы кезеңге жатады, бірақ б.з.д. 2500 жылға дейін адамдар тұрғандығының дәлелдері де бар. Қалың тас қабырғалары бар бірнеше кішкентай сопақ үйлердің қалдықтары қола дәуірінің соңына жатады және бұл құрылыстар Оркни материгіндегі Скара Брейге ұқсас, бірақ кішірек және кейінгі мерзімде салынған. Бұл ғимараттар тұрғын орынның алғашқы кезеңінде ішінара жерге көмілген болуы мүмкін, бұл техника құрылымдық беріктік пен жылуды сақтауға мүмкіндік берген. Сонымен қатар, ауладағы резервуарға кететін қалдық арнасы бар мал қорасының және қабырғаға орнатылған кит омыртқасының іздері табылды, ол тіреу үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Шеберханадан табылған сынған қалыптар балта, пышақ, қылыш және түйреуіштер осында жасалғанын көрсетеді, ал ескеріште бронзовый қысқа қанжар табылған. Бұл заттар шебердің ирландтық үлгіде жұмыс істегенін көрсетеді. Сүйектен жасалған түйреуіштер мен тесік ашу құралдары да сақталған, сондай-ақ ерекше сүйек "тақташа" да бар. Бұл соңғы зат ұзын, екі басында үш тесігі бар және әртүрлі сызықтық өрнектермен әшекейленген. Оның мақсаты белгісіз. Қола дәуіріндегі құрылыстар стерильді құммен жабылған, бұл келесі құрылыс кезеңіне дейін қоныс аумағында үзіліс болғанын көрсетеді.

Темір дәуірі мен пиктілік кезең

Темір дәуірінің халқы өздерінің елдi мекенiнiң бiр бөлiгiн Қола дәуіріндегi елдi мекеннiң үстiне салды. Дәл сол кезеңде брош салынды. Құрылыстың бiр бөлiгi жағалау эрозиясынан жоғалды, ал қазiргi заманғы теңiз қорғаныстары орнатылды. Мұнараның бастапқы биiктiгi шамамен 13 метр (40 фут) немесе одан да биiк болған болуы мүмкiн, және көптеген брош орналасқан жерлердей, бұл жерден айналасындағы теңiздiң әсем көрiнiстерiн тамашалауға болар едi. Осы кезеңде Шетландтағы археологиялық орындарда әдетте қорғаныс құрылыстары кездеседi, және Жарлсхоф осыдан ерекше емес. Брошпен байланысты сыртқы қорғаныс қабырғасында бiр уақытта үлкен (бiрақ нашар салынған) үй мен мал қорасы болды. Бұл қабырға кейiнiрек брошқа жақын жерде үлкен дөңгелек үй салу үшiн пайдаланылды. Дөңгелек үй кешенiнiң ең ерте бөлiгi б.з.д. 200 жылға дейiн салынған, бiрақ басқа бөлiктерi кейiн, б.з.д. I ғасыр – б.з. II ғасырында Батыс Аралдарда осы құрылыстардың кең таралғанынан бiрнеше ғасыр бұрын салынды. Құрылысқа броштан алынған тастар қолданылды, ал төрт негiзгi құрылыстың екеуi өз түріндегi ең жақсы үлгiлерге жатады. Құрылыс үш кезеңде жүзеге асырылды, ал ең жақсы сақталған құрылыстың шатырының тас бөлiгiнiң маңызды үлесi сақталған және бiрнеше сазды бөлмелерi бар. Бiр құрылыс дөңгелек ғимарат ретiнде салынды, ал радиалды тiреулер кейiннен орнатылды. Бұл бұрынғы, аз тұрақты дизайн болған болуы мүмкiн. Бiр жағдайда тiреулер кезектесiп төртбұрышты және V пішiндi, ал екиншiсiнде барлығы соңғы дизайнға сәйкес келедi, бұл даму стилiн көрсетедi. Шотландиядағы басқа жерлердегi көптеген дөңгелек үйлерден айырмашылығы, Жарлсхоф құрылыстары жер бетiнен жоғарыға қарай салынған сияқты. Кейiнгi пикт кезеңiнен қалған артефакттардың арасында шаш немесе киiмдi бекiту үшiн пайдаланылған дөңгелек басы бар сүйек шiлмешi бар. Ол б.з. 500–800 жылдары жасалған деп саналады. "Суреттелген қиыршық тастар" екi ондағаннан астам пикт орындарымен байланысты, және мұндай тас Жарлсхофта да табылды. Бұл төртбұрышты тақтатастың үстiне айқышпен салынған кросс және екi кiшкентай S пішiндi шиыршықтар салынған, бұл христиандық сенiмдерiмен байланысты екенiн көрсетедi. Шетландта табылган екеу ғана пикт символдарының бiрi осы жерден табылды, онда қос дискі пішiнi және Z таяқшасы бейнеленген. Археологиялық қазбалардан алынған керамикалық бұйымдардың iшiнде б.з. 10 жылдан кейiнгi кезеңге жататын, жазық жиектерi бар ыдыстар бар. Викингтер келгенге дейiнгi кезеңде ыдыстардың сапасы төмендеп, қабырғалары жұқарады және жалпы дизайны шикiрек болады. Б.з. 43 және 77 жылдары рим авторлары Помпоний Мела мен Плиний Үлкен жетi аралды Haemodae және Acmodae деп атады, екеуi де Шетланд деп есептеледi. Шетланд аралдарына жасалған ерте жазбаша сілтемелердің бiрi, Тацит б.з. 98 жылы Оркни архипелагына сапар жасаған римдiк флоттың "Тхуле" көргенi туралы хабарлағанда болды. 1926 жылы Уотсон Тациттiң сөзiн Оңтүстік Шетландқа, яғни Жарлсхофтағы броштар аймағына қатысты деп мәлiмдедi.

Скандинав дәуірі

Бұл дәуірдің қалдықтары бұл жердің көп бөлігін жапқан, және скандинавтар тоғызыншы ғасырдан он төртінші ғасырға дейін осы жерде үздіксіз қоныстанған деп саналады. 1930 жылдары Алекс Керлдің жүргізген қазбалары Британ аралдарындағы алғашқы скандинавиялық ұзын үйді тапты, ал 1950 жылдардағы келесі қазбалар балық аулау және шаруашылық қызметтерінің куәліктерін көрсетті. Қой, мүйізді мал, шошқа және понилер өсірілді, Атлант коди, сайта және линг балықтары желінді, сондай-ақ бір иттің қаңқасымен бірге кит пен теңіз түлкісінің сүйектері де табылды. Скандинавиялық қабаттарында тауық сүйектері сирек кездеседі. Жарлсхофта скандинавия дәуіріне жататын жеті үй бар, бірақ бір уақытта екеуінен аспады. Бірнеше шаруашылық ғимараттары болды, оның ішінде үлкен ошағы бар кішкентай шаршы құрылыс бар, бұл сауна болған, кейіннен оның орнына екі жеке шаруашылық ғимараты салынды. Тағы бір шаруашылық ғимараты астық кептіру бөлмесі ретінде түсіндірілді. Кейінгі үйлер ұзын үйге 90 градус бұрышпен салынды және олар 19-ғасырдың ортасына дейін Шетландта кең таралған шағын үйлерге (croft houses) ұқсас типке және өлшемге ие. 150 тоқыма салмағы табылды, бұл жүннің скандинавия дәуіріндегі өмірдің маңызды бөлігі болғанын көрсетеді. Кейінгі скандинавия кезеңінен келген желі салмақтары және Шетландтың басқа жерлерінен алынған мәліметтер терең су балық аулаудың да үнемі жүзеге асырылатын іс болғанын көрсетеді. Жарлсхофтан темір құралдардың көптеген қолданылған іздері табылды, мысалы, қайшы, қиялы, орақ, балық аулауға арналған ілгек және пышақ. Кен жергілікті батпақты темір кенінен алынған. Осы кезеңде аймақта қарығай, қайың және күрке өсті, бірақ қарағай мен емен ағаш немесе импортталған ағаш болуы керек. Сол сияқты, скандинавия дәуіріндегі ғимараттардың тікбұрышты пішіні ертедегі дөңгелек пикт стилінен мүлдем өзгеше болғанымен, екі кезеңнің негіздік қабаттары бірдей салынған. Викинг стиліндегі тоқыма салмақтары, орау бұрамалары және басқа да ыдыстар тас дискілермен және пикттік ою-өрнектермен жасалған басқа да заттармен бірге табылды. 8 немесе 9 ғасырларда Ирландияда жасалған қоладан жасалған ат жабдығы да табылды, ал осы кезеңнен көптеген заттар Шетланд мұражайында сақталады. Бұл құрылыс "Лэрд үйі" және "Стюарт сарайы" деп те белгілі болған.

Мәдени сілтемелер

Уолтер Скотт өзінің 1821 жылғы «Қорқыт» романының бір бөлігін 17 ғасырда Сумбургтің ескі үйіне орналастырды, ол оны Ярлсхоф деп атады. Адамдар, алайда, бұл оқиғаны бұрынғы күндері алыс немесе мүмкін емес деп есептеген; себебі, басқа замандағы норвегия басшысы, немесе басқа деректерде айтылғандай, Ярлсхоф атауы Оркней аралдарының ежелгі графына сілтеме жасағандай, осы жерді сарай салу үшін таңдаған. Ұзақ уақыт бойы ол толығымен тасталып, қирағандары ғана қиындықпен көрінеді, себебі, сол дауылды аймақтардың желдерімен әкелінген құм, ғимараттардың қираған жерін көміп, жапқан. Бірақ 17 ғасырдың соңында графтың сарайының бір бөлігі әлі де тұтас және тұруға жарамды болды. Бұл жалпақ тастан салынған қарапайым ғимарат еді, көзді қуантуға немесе қиялға қоздыруға ештеңесі жоқ, үлкен, ескі үлгідегі, тар үй, өте тік шатыры, сұр құмтастан жасалған плиткалармен жабылған, қазіргі оқырманға осы жердің ең жақсы бейнесін берер еді. Терезелер азырақ, өте кішкентай және ғимарат бойында ретсіз орналасқан. Бұрынғыда, негізгі құрылымға қарсы графтың сарайының кішігірім бөліктері орналасқан, онда кеңселер немесе графтың қызметшілері мен үй шаруашылығына қажетті бөлмелер болған. Бірақ олар қирады, шатырлары отын немесе басқа мақсаттар үшін алынып тасталды, қабырғалары көп жерде құлады және, жойылуды аяқтау үшін, құм қираған жерлерге ағып кіріп, бұрынғы бөлмелерді екі-үш фут тереңдікке толтырды. Осы қираған ортада Ярлсхоф тұрғындары тұрақты еңбек пен ықыласпен бірнеше гектар жерді бақша ретінде сақтап, үйдің қабырғаларымен қорғалған, теңізден соққан желден қорғайтын осы бақшада климатқа сай көкөністер өсірді, немесе теңіз желдері өсуге мүмкіндік берген көкөністерді өсірді. Бұл аралдар Шотландия материгіне қарағанда аздап суыққа төзімдірек, бірақ қандай да бір қоршаусыз тіпті ең қарапайым аспаздық көкөністерді өсіру де қиын, ал бұталар мен ағаштар туралы айтудың қажеті жоқ, себебі теңіз желдерінің күші соншалық.