Кіріспе
VII ғасырдағы Уэссекс патшасы Кэдвалла (659 – 20 сәуір 689 ж.) – шамамен 685 жылдан 688 жылы тақтан бас тарғанға дейін Уэссекс патшасы болды. Оның аты уэльс тіліндегі Кадвальон атынан шыққан. Кэдвалла жас кезінде Уэссекстен қуылған, сол кезде күш жинап, Оңтүстік Саксондарға шабуыл жасап, олардың патшасы Этельвеалды қаза таптырған (қазіргі Сюссекс аймағында). Бірақ Кэдвалла Оңтүстік Саксонияны ұстап тұра алмады, Этельвеалдың еалдормендері оны елден қуды. 685 немесе 686 жылы ол Уэссекс патшасы болды. Бұл кезде бәсекелес әулеттерді басуға қатысқан болуы мүмкін, себебі ертеректегі деректерде Уэссекс Кэдваллаға дейін кіші патшалармен басқарылғаны айтылады. Патшалыққа келген соң Кэдвалла Сюссекске қайта оралып, аумақты қайтадан бағындырды. Ол сондай-ақ Уайт аралын жаулап алды, Суррей және Кент патшалықтарын бақылауға алды, ал 686 жылы інісі Мүлді Кент патшасы етіп тағайындады. Бір жыл өткен соң Мул Кенттік көтерілісте өртеліп өлді, ал Кэдвалла қайтып келді, мүмкін ол Кентті бір кезде тікелей басқарған болуы мүмкін. Кэдвалла Уайт аралын жаулап алу кезінде жарақат алды, содан кейін 688 жылы Римге барып крещение алу үшін тақтан бас тартты. 1689 жылы сәуірде Римге жетіп, Папа Сергий I оны Пасхаға дейінгі сенбі күні крещениеге шомылдырды, ал он күннен кейін, 20 сәуірде қайтыс болды. Оның орнын Ине басты.
Cædwalla ('/k//æ//d/,/w//ɔː//l//ə/; 659 – 20 April 689 AD) was the King of Wessex from approximately 685 until he abdicated in 688. His name is derived from the Welsh Cadwallon. He was exiled from Wessex as a youth and during this period gathered forces and attacked the South Saxons, killing their king, Æthelwealh, in what is now Sussex. Cædwalla was unable to hold the South Saxon territory, however, and was driven out by Æthelwealh's ealdormen. In either 685 or 686, he became King of Wessex. He may have been involved in suppressing rival dynasties at this time, as an early source records that Wessex was ruled by underkings until Cædwalla. After his accession Cædwalla returned to Sussex and won the territory again. He also conquered the Isle of Wight, gained control of Surrey and the kingdom of Kent, and in 686 he installed his brother Mul as king of Kent. Mul was burned in a Kentish revolt a year later, and Cædwalla returned, possibly ruling Kent directly for a period. Cædwalla was wounded during the conquest of the Isle of Wight, and perhaps for this reason he abdicated in 688 to travel to Rome for baptism. He reached Rome in April 689, and was baptised by Pope Sergius I on the Saturday before Easter, dying ten days later on 20 April 689. He was succeeded by Ine.
Батыс Саксонияның аумағы 680 жылдары
VII ғасырдың соңында Батыс саксондар Оңтүстік Англияның батысындағы аумақты иеленді, бірақ нақты шекараларын анықтау қиын. Олардың батысында қазіргі Девон мен Корнуолл аймақтарында орналасқан Дюмония британдық патшалығы болды. Солтүстікте Мерсиялықтар тұрды, олардың патшасы Вулфхер өзінің билігі тұсында Оңтүстік Англияны бағындырған. 674 жылы оның орнын інісі Этельред басты, ол Вулфхерге қарағанда Вессекспен шекарада әскери қимылдары аз болды, алайда Батыс саксондар Вулфхердің басып алған территорияларын қайтарып алмады. Оңтүстік-шығысында қазіргі Суссекс аймағында Оңтүстік саксондар патшалығы, ал шығысында Лондонды бақылаған Шығыс саксондар патшалығы орналасқан. Жылнамадағы барлық жер-аналарды анықтау мүмкін емес, бірақ Батыс саксондардың солтүстік Сомерсет, оңтүстік Глостершир және солтүстік Уилтширде британдықтар мен мерсиялықтарға қарсы күрескені белгілі. Батыс және оңтүстік аймақтарда Батыс саксондарының ықпалының кеңдігін 642-673 жылдары билеген Ценвалдың Дорсеттегі Шерборн аббаттығының алғашқы саксон демеушісі ретінде еске алынуы көрсетеді; сондай-ақ, Сентвин (676–685) Сомерсеттегі Гластонбери аббаттығының алғашқы саксон демеушісі болды. Осы монастырлар сол кезде Батыс саксондардың билігінде болғандығы анық. 680 жылға қарай Девондағы Эксетер қаласы Батыс саксондардың бақылауында болды, себебі Бонифаций сол шамада онда білім алған. Кæдвалланың аты түпкілікті прото-кельт *Katu welnā mnos сөзінен шыққан, яғни «шайқасқа бастаушы» деген мағынаны білдіреді. Дегенмен, «Cædwalla» түрі «Cadwallon» атауының саксондық нұсқасы сияқты көрінеді, ол қазіргі Уэльсте қолданылады. Беда Кæдвалланың «Гевисса тайпасының батыл жас жігіті» екенін айтады және оның 689 жылы қайтыс болғандағы жасы отызға жуық болғанын, яғни шамамен 659 жылы туғанын көрсетеді. «Gewisse» тайпалық аты Беда тарапынан «Батыс саксондар» деген мағынада қолданылады: Батыс саксондарының шежіресі бір «Gewis» аталы ата-бабаға дейін жетеді. Жылнамаға сәйкес, Кæдвалла Коэнберттің ұлы және Англияға алғаш келген Гевизден тараған Сердиктің Сеулин арқылы туған ұрпағы. Алайда, патшалар тізіміндегі көптеген қиындықтар мен қайшылықтар кейінірек жазушылардың тізімдегі әрбір патшаның Сердиктен шыққандығын көрсетуге жасаған тырысқандықтарынан туындаған сияқты; сондықтан Кæдвалланың шежіресіне сақ болу керек.
Сассектегі алғашқы науқан
Кейдвалла туралы алғашқы айтылу Кильтерн мен Андред ормандарында сүрген дворян ретінде сипатталған Кильтерннің өмірінде кездеседі. VII ғасырдағы патшаның таққа отырмас бұрын шеттеуде уақыт өткізуі сирек емес; Нортумбрияның Освальд тағы бір көрнекті мысал. Хроникаға сәйкес, 685 жылы Кейдвалла «патшалыққа таласуды бастады». Уайт аралы мен Меон аңғары, қазіргі Шығыс Гэмпширде, Вулфхердің Этельвеалдың бақылауына берілген еді; Хроника бұл оқиғаны 661 жылға жатқызады, бірақ Беданың айтуынша, бұл 680 жылдары Вильфридтің Оңтүстік Саксонға жасаған миссиясынан «бұрын» болған, яғни кейінірек орын алған. Вулфхердің Ашдаунға шабуылы да, Хроника бойынша 661 жылы болған, бірақ бұл оқиға да кейін болған болуы мүмкін. Егер бұл оқиғалар 680 жылдардың басында немесе одан бұрын болған болса, Кейдвалланың Этельвеалға қарсы агрессиясы Мерсияның қысымына жауап ретінде түсіндірілуі мүмкін. Алайда, бұл Мерсияның ілгерілеуіне жауап болған, бұл Батыс Саксонияның кеңеюіне, мысалы, Кейдвалланың әскери әрекеттеріне, солтүстікке емес, батысқа, оңтүстікке және шығысқа қарай күшейгеніне себеп болды. Оның билігі 688 жылы аяқталды, бірақ егер оның билігі үш жылдан аз болса, онда ол 685 жылы таққа отырған болуы мүмкін. Батыс Саксонияның генеалогиялық патшалық тізімі оның билігінің ұзақтығын үш жыл деп көрсетеді, бір нұсқасы екі жыл деп айтылады. Бұл Кейдвалланың өзі қол астындағы патшалардың билігін аяқтады дегенді білдіреді, бірақ Беда мұны тікелей айтпайды. Беда Ценвалдың өлімін Батыс Саксонияның осы қол астындағылар билеген он жылдық кезеңнің басталуы ретінде көрсетеді; Ценвал шамамен 673 жылы қайтыс болды деп есептеледі, сондықтан бұл Кейдвалланың мерзімімен сәл үйлеспейді. Мүмкін, Батыс Саксонияның патшасы ретінде Кейдвалланың алдыңғысы Сентвин бастапқыда бірлесіп билеген, бірақ Кейдвалла патша болған кезде өзін жалғыз патша ретінде бекіткен. Сондай-ақ, бұл Батыс Саксония патшалық әулетінің тағы бір династиялық фракциясы болған болуы мүмкін, Centwine және Кейдвалламен билік үшін күрескен; оларды «қол астындағы патшалар» деп сипаттау Винчестер епискобы Даниэльдің, Беданың Батыс Саксония оқиғалары туралы негізгі ақпарат көзінің, жағдайды бір жақты сипаттауынан туындаған болуы мүмкін. Сондай-ақ, барлық қол астындағы патшалар қырылмаған болуы мүмкін. Сомерсет және Батыс Уилтшир аймағында билік құрған Билдред патша туралы екі жер берлігінде айтылады, біреуі 681 жылға, екіншісі 688 жылға жатады, бірақ кейбір тарихшылар екі құжатты да жалған деп санайды. Жағдайды одан әрі шатастыратын тағы бір жер берлігі, шындық деп есептеледі, Иненің әкесі Ценредтің Ине билікке келгеннен кейін де Уэссексте билік құрғанын көрсетеді. 688 жылғы жарғыда Кейдвалла Фарнхэмдегі жерді монастырь үшін береді, сондықтан Кейдвалла Суррейді бақылағаны анық. Ол сондай-ақ 686 жылы Кентке басып кірді және Медуэй мен Темзаның арасында, Рочестердің солтүстік-шығысында Хоода монастырь құрған болуы мүмкін. Ол ағасы Мүлді Кент патшасы етіп тағайындады. Кейінгі Кенттік көтерілісте Мул он екі адаммен бірге «жанып кеткен», деп Англо-Саксон хроникасында жазылған. Кейдвалла Кентке қарсы жаңадан шабуыл жасап, оның жерін қиратып, хаосқа толы қалдырды. Ол екінші шабуылдан кейін Кентті тікелей басқарған болуы мүмкін.
Христиандық
Кейдвалла Уэссекс тағына отырғанда крещение алмай, өмірінің соңына дейін осы күйде болды. Бірақ оны көбінесе бұтқа табынушы деп айтса да, бұл ең дұрыс сипаттама емес болуы мүмкін; ол діні бойынша христиан болған, бірақ крещение рәсімін өзі қалаған уақытқа шегерген болуы мүмкін. Оның шіркеуге құрметпен қарағаны анық, мұражайлық құжаттар шіркеулер мен діни ғимараттарға жасалған көптеген сыйлықтарды көрсетеді. Дегенмен, Вильфридтің Кейдвалланың дүниелік істеріне немесе жорықтарына ешқандай ықпалы болғанына дәлел жоқ. Вильфридтің Кейдвалламен байланысы оған басқа артықшылықтар әкелген болуы мүмкін: Вильфридтің өмірбаянында Кентербери архиепископы Теодор Вильфридтің оның орнына келуін тілегені айтылады. Егер бұл рас болса, онда бұл Вильфридтің Кейдвалланың оңтүстік билігімен байланысының нәтижесі болуы мүмкін. Римде ол Папа Сергий I-нің қолынан крещение алды (Беданың айтуынша), бұл Пасхаға дейінгі сенбі күні болды және крещение алғанда Петр деген есімді қабылдады. Ол крещение алғаннан көп ұзамай қайтыс болды, «әлі де ақ киімдерін киген күйінде». Ол Санкт-Петер базиликасына жерленді. Беданың «Шіркеу тарихы» мен «Англосаксон жылнамасы» Кейдвалланың 20 сәуірде қайтыс болғанын көрсетеді, бірақ соңғысы оның крещениеден кейін жеті күн өткен соң қайтыс болғанын айтады, ал сол жылы Пасхаға дейінгі сенбі 10 сәуірде болған. Оның қабіріндегі епитафияда ол «Саксон корольі» деп жазылған. 688 жылы Кейдвалланың кетіп қалуы Англияның оңтүстігінде тұрақсыздыққа алып келді. Кейдвалланың ізбасары Ине 726 жылы тақтан бас тарды, ал Батыс саксон корольдік шежіресі оның отыз жеті жыл патшалық құрғанын айтады, яғни оның билігі 688 емес, 689 жылы басталғанын көрсетеді. Бұл Кейдвалланың тақтан бас тартуы мен Иненің билікке келуі арасындағы беймәлім кезеңді білдіруі мүмкін. 688 жылы Кентте де патшалық өзгерді, көрінеу Мерсияның қарауында болған Освин таққа отырды, сондай-ақ Кейдвалланың тақтан бас тартуынан кейін Кентте Шығыс саксонның ықпалының белгілері байқалды. 694 жылы Ине Мулдың өлімі үшін Кенттіктерден 30 000 пенс өтемақы алды, бұл сома сакстардың «верегильд» жүйесінде ательингтің өмірінің құнын білдірді. Ине Суррейді өзінің бақылауында ұстаған көрінеді, бірақ Кентті қайтаруға қол жеткізбеді. Егберттен кейін жүз жылдан астам уақыт өткен соң ғана Уэссекс корольдері осылай шалқара шығысқа сапар шекті.
Негізгі дереккөздер
Беда, ағылшын халқының шіркеу тарихы. Лео Шерли Прайс аударған, Р. Э. Латем қайта қараған, Д. Х. Фармер редакциялаған. Лондон: Пингвин, 1990 жыл.