Грасман заңы: ежелгі грек және санскрит тілдеріндегі дыбысталу процесі

Кіріспе

Грасман заңы – Грасман заңы, ашушысы Герман Грасманның есімімен аталады, ежелгі грек және санскрит тілдеріндегі диссимиляторлық фонетикалық процесс. Егер бір демді дауыссыздың артынан келесі буында тағы бір демді дауыссыз келсе, біріншісі демділігін жоғалтады. Панини санскрит тілі үшін осы сипаттамалық түсіндірмені берген. Грасман заңының грек тіліндегі әсеріне мысалдар: θύω 'мен (жануарды) құрбан етем'; ἐτύθη 'құрбан етілді', θρίξ 'шаш'; τρίχες 'шаштар', θάπτειν 'көму (қазіргі заман)'; τάφος 'құрым'.

Grassmann's law in color theory

Grassmann's law, named after its discoverer Hermann Grassmann, is a dissimilatory phonological process in Ancient Greek and Sanskrit which states that if an aspirated consonant is followed by another aspirated consonant in the next syllable, the first one loses the aspiration. The descriptive version was given for Sanskrit by Pāṇini. Here are some examples in Greek of the effects of Grassmann's law:

θύω 'I sacrifice (an animal)'; ἐτύθη 'it was sacrificed'
θρίξ 'hair'; τρίχες 'hairs'
θάπτειν 'to bury (present)'; τάφος 'a grave'

In reduplication, which forms the perfect tense in both Greek and Sanskrit, if the initial consonant is aspirated, the prepended consonant is unaspirated by Grassmann's law. For instance φύω 'I grow' : πέφυκα 'I have grown'. The fact that deaspiration in Greek took place after the change of Proto Indo European to (PIE *bʰn̥ǵʰús > παχύς (pakhús) not bakhús but Sanskrit बहु (bahú)) and the fact that all other Indo European languages do not apply Grassmann's law both suggest that it was developed separately in Greek and Sanskrit (although quite possibly by areal influence spread across a then contiguous Graeco Aryan–speaking area) and so it was not inherited from Proto Indo European. Also, Grassmann's law in Greek also affects the aspirate < developed specifically in Greek but not in Sanskrit or most other Indo European. (For example, > > ἔχω "I have", with dissimilation of , but the future tense > ἕξω "I will have" was unaffected, as aspiration was lost before .) The evidence from other languages is not strictly negative: many branches, including Sanskrit's closest relative, Iranian, merge the Proto Indo European voiced aspirated and unaspirated stops and so it is not possible to tell if Grassmann's law ever operated in them. According to Filip De Decker, Grassmann's law had not operated in Mycenaean Greek yet, and it is almost certain that it occurred later than 1200 BC; it might even postdate the Homeric Greek period.

Грек және санскрит тілдерінде толық өткен шақты құратын қайталауда, егер бастапқы дауыссыз демді болса, Грасман заңы бойынша алдынан қосылған дауыссыз демсіз болады. Мысалы, φύω 'мен өсемін' : πέφυκα 'мен өстім'. Грек тіліндегі демсіздену прото-индоеуропа тілінде (*bʰn̥ǵʰús > паχύς (pakhús), бахус емес, бірақ санскрит बहु (bahú)) болған өзгерістен кейін орын алды, және басқа индоеуропа тілдерінің ешқайсысы Грасман заңын қолданбайды. Бұл грек және санскрит тілдерінде заңның жеке дамығанын көрсетеді (бірақ бұл грек-арий тілдерінде кең таралған аумақтық әсер болуы мүмкін), сондықтан ол прото-индоеуропа тілінен мұраға қалмаған. Сондай-ақ, Грасман заңы грек тіліндегі, бірақ санскрит немесе көптеген басқа индоеуропа тілдерінде кездеспейтін демді дауыссызға да әсер етеді. (Мысалы, > > ἔχω "менде бар", демсізденуі, бірақ болашақ шақ > ἕξω "менде болады" әсер етпеді, себебі демділік бұрын жоғалған). Басқа тілдерден алынған мәліметтер толығымен теріс емес: көптеген тармақтар, соның ішінде санскриттің ең жақын туысы – иран тілі, прото-индоеуропа тіліндегі демді және демсіз дауыссыз тоқтауларын біріктіреді, сондықтан Грасман заңы оларда қолданылған-қолданылмағанын анықтау мүмкін емес. Филип Де Декердің сөзіне сәйкес, Грасман заңы Микен грек тілінде әлі қолданылмаған, және ол б.з.д. 1200 жылдан кейін пайда болған болуы мүмкін; тіпті Гомер грек тілінен кейін де пайда болған болуы мүмкін.

Грек тілінде

Койне грек тілінде редупликациядан басқа жағдайларда езулік және артжақ дауыстарды қамтитын өзгерістер толығымен тегістелген, ал Грасман заңы жоғарыдағы соңғы екі мысалдағыдай, тек және арасындағы өзгерістер үшін ғана қолданылады. (Бұл сөздің протоиндоевропалық түбірі немесе түбірі болуы маңызды емес.) Осылайша, Грасман заңы көрсетілген ταχύς 'шапшаң' : θάσσων 'шапшаңдау' жұбымен қатар, грек тілінде паχύς 'қалың' : πάσσων 'қалыңдау' жұбы да бар, олардың протоиндоевропалық түбірі (санскрит сияқты туыс сөздер арқылы анықталған) 'көп' деген мағынаны білдіреді, өйткені грек және санскрит тілдерінің арасындағы жалғыз ортақ нүктесі – осы сөз. Салыстырмалы дәрежедегі өзгеріс тегістеудің нәтижесі. Сол сияқты, πεύθομαι ~ πυνθάνομαι 'білу' сөздерінің протоиндоевропалық түбірі болашақ шақта πεύσομαι түріне айналады. Алайда, тек ғана аорист пассивті және императивтің басқыштары сияқты тынысты дауыстармен басталатын қосымшалардың алдында өзгереді; ал және, φάθι 'айт!' сияқты жағдайларда өзгере қоймайды.

Диаспиратты тамырлар

~ және ~ сияқты жағдайлар диаспиративті түбірлер құбылысын көрсетеді, олар үшін екі түрлі талдау ұсынылған. Бір түсіндіру бойынша, негізгі диаспирация теориясында, негізгі түбірлер болып табылады және . Сөз шегі немесе басқа да әртүрлі дыбыстар тікелей келгенде, екінші аспирация жоғалады, сондықтан бірінші аспирация сақталады (, ). Егер дауысты үн екінші аспирациядан кейін келсе, екінші аспирация өзгеріссіз сақталады, ал бірінші аспирация Грассман заңы бойынша жоғалады (, ). Үнді грамматиктері басқа талдау тәсілін қолданды. Олар түбірлерді негізгі болып санады және түбірлер өзгеріссіз қалады және егер келсе, ол аспирацияның кері жылжуын тудырады және аспирация солға қарай жылжып, бастапқы дауысқа (, ) қосылады. Заңның бастапқы тұжырымында Грассман қысқаша аспирацияның кері жылжуын аномальды формаларды түсіндіру үшін атады. Дегенмен, қазіргі тарихи тіл біліміндегі басым пікір бұрынғы түсіндіру (негізгі ұсыныс) дұрыс екендігіне келіседі, себебі аспирацияның кері жылжуы әртүрлі тілдерде бірдей түбір үшін бірнеше түбір пішіндерін қажет етеді, егер келесі буында аспират болса (санскрит, грек, протогерман және протоиталия тілдері үшін), ал негізгі диаспират барлық тілдер үшін бір түбір пішініне мүмкіндік береді. Санскрит тілінің кейінгі кезеңінде грамматиктердің ықпалымен түпнұсқа моноаспиратты түбірлерге аналогия бойынша аспирацияның кері жылжуы қолданылды. Осылайша, етістік түбірі गाह ('шулану') -дан тілек білдіретін түбір जिघाख, бұбұтса (тілек білдіретін форма) және буут (атау формасы, екеуі де түбір बुध 'ояну', бастапқыда протоиндоевропалық) формаларымен салыстыру арқылы қалыптасады. Тіл біліміші Иван Саг ежелгі үнді теориясының бір артықшылығын атап көрсетті: ол гипотетикалық ~ сияқты үлгілердің болмауын түсіндіреді, олар диаспирация теориясымен жоққа шығарылмайды. Алайда, аспирация бастапқы аспирациялы түбірлердегі қайталау үлгілерін есепке алмайды, мысалы, грек тіліндегі "I put" сөзіндегі аспирацияланбаған қайталанған дауыс. Сондықтан, аспирацияның кері жылжуына аспирацияланбаған әріптестеріне дейін қайталау қажеттігі туралы қосымша талап қойылуы керек. Диахрониялық тұрғыдан алғанда, грек тілінде бұл үлгілердің болмауы протоиндоевропалық шектеулермен түсіндіріледі, олар . формадағы түбірлерге қарсы тұрады.

Cases like ~ and ~ illustrate the phenomenon of diaspirate roots for which two different analyses have been given. In one account, the underlying diaspirate theory, the underlying roots are taken to be and When an , a word edge, or various other sounds immediately follow, the second aspiration is lost, and the first aspirate therefore survives (, ). If a vowel follows the second aspirate, the second aspirate survives unaltered, and the first aspiration is thus lost by Grassmann's law (, ). A different analytical approach was taken by the Indian grammarians. They took the roots to be underlying and The roots persist unaltered in and If an follows, it triggers an aspiration throwback and the aspiration migrates leftward, docking onto the initial consonant (, ). In his initial formulation of the law, Grassmann briefly referred to aspiration throwback to explain the seemingly aberrant forms. However, the consensus among contemporary historical linguists is that the former explanation (underlying representation) is the correct one, as aspiration throwback would require multiple root shapes for the same basic root in different languages whenever an aspirate follows in the next syllable ( for Sanskrit, for Greek, for Proto Germanic and Proto Italic which have no dissimilation), but the underlying diaspirate allows for a single root shape, with for all languages. In the later course of Sanskrit, under the influence of the grammarians, aspiration throwback was applied to original mono aspirate roots by analogy. Thus, from the verb root गाह ('to plunge'), the desiderative stem जिघाख is formed by analogy with the forms बुभुत्सा (a desiderative form) and भुत (a nominal form, both from the root बुध 'to be awake', originally Proto Indo European ). The linguist Ivan Sag has pointed out an advantage of the ancient Indian theory: it explains why there are no patterns like hypothetical ~ , which are not ruled out by the underlying diaspirate theory. However, aspiration fails to account for reduplication patterns in roots with initial aspirates, such as Greek 'I put', with an unaspirated reduplicated consonant. Aspiration throwback thus needs to be enhanced with a stipulation that aspirates reduplicate as their unaspirated counterparts. From a diachronic standpoint, the absence of these patterns in Greek is explained by the Proto Indo European constraint against roots of the form .