Кіріспе

Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыс репарацияларын реттеу бағдарламасы 1929 жылдың тамызында жазылды. Гонконг губернаторы Марк Янгтың есімімен аталған конституциялық реформа ұсынысы. Янг жоспары – 1929 жылғы Версаль шартының шарттарына сәйкес Германияға тиісті Бірінші дүниежүзілік соғыс репарацияларына қатысты мәселелерді шешуге жасалған әрекет болды. 1924 жылғы Доуес жоспарын алмастыру үшін әзірленген Янг жоспары 1929 жылдың ақпаннан маусымға дейін Парижде американдық кәсіпкер және экономист Оуэн Д. Янг басшылығымен халықаралық қаржы сарапшылары комитеті тарапынан келісілді. Кейіннен, 1929-1930 жылдарғы Гаага конференциясында әсер еткен үкіметтердің өкілдері жоспарды бекітіп, түпкілікті мақұлдады. Репарациялар 1988 жылға дейін 36 миллиард рейхсмаркаға белгіленді. Пайыздарды ескергенде, жалпы сомасы 112 миллиард рейхсмарканы құрады. Жылдық орташа төлем шамамен екі миллиард рейхсмарка (1929 жылы 473 миллион АҚШ доллары) болды. Жоспар 1930 жылдың 17 мамырында күшіне енді, кері күші 1929 жылдың 1 қыркүйегіне дейін қолданылды. Параллель келісім бойынша Франция 1930 жылы, Версаль шартында көзделген мерзімнен бес жыл бұрын Рейн аймағынан әскерлерін шығаруға келісті. Ұлы депрессияның салдарынан Янг жоспары 1931 жылдың маусымында Гувер мораторийімен тоқтатылды және 1932 жылдың шілдесінде Лозанна конференциясында төлемдер 90%-ға төмендетілді. 1933 жылы билікке келген Адольф Гитлер басқаратын ұлттық-социалистік үкімет төлемдер жасаған жоқ. Дегенмен, Германия 1939 жылға дейін Доуес және Янг облигациялары бойынша пайыз төлеуді жалғастырды.

Дауес жоспарының проблемалары

Версаль келісімі Германияның өтемақысының жалпы сомасы мен шарттарын белгілемеді. Ол 1920 жылдың сәуір айына дейін төленетін 20 миллиард рейхсмарканы белгіледі және толық мәліметтерді Одақтастар арасындағы өтемақы комиссиясы анықтауға қалдырды. Комиссия 1921 жылдың мамыр айында Лондонның төлем кестесін жасады, онда жалпы сома 132 миллиард рейхсмарка деп белгіленді. 1923 жылдың қаңтар айында Германия банкротқа ұшырағаны жарияланғаннан кейін, француз және бельгиялық әскерлер Руры аймағын басып алды. Германия оккупацияға қарсылық көрсетті, ал Руры аймағындағы жұмыссыз қалған жұмысшыларға мемлекеттік төлемдер экономиканы құртуға жақын болған гиперинфляцияны күшейте түсті. 1924 жылғы Доуес жоспары Лондон кестесін алмастыру үшін жасалды. Доуес жоспары 1924 жылдың 1 қыркүйегінде күшіне енді. Ол Германияға американдық капитал нарығын қайта ашты, ал миллиардтаған ұзақ мерзімді облигациялар мен қысқа мерзімді несиелер Германияның жеке және мемлекеттік секторларына шамамен тең бөліп ағылды. Веймар Республикасының экономикасы «Алтын жиырмалар» (1924–1929) кезеңінде айтарлықтай өсті, ал теріс сауда балансына қарамастан, жоспардың төлемдерін төлеуге жеткілікті шетел валютасы болды. Бірақ бұл төлемдер үлкен сыртқы қарыздың бағасымен жасалды. 1927 жылдан бастап барлық тараптар жоспарға қатысты алаңдаушылық білдіре бастады. Уолл-стрит банктері мен АҚШ Қаржы министрлігі Германияның тым көп қарызға батуынан қаушады. 1924 жылдан бері Германияға он миллиард рейхсмаркадан астам шетелдік несиелер ағып түсті. Төлем дағдарысы кезінде жеке несиелерге немесе өтемақыларға басымдық беру керек деген сұрақ туындады. Француз үкіметі де алаңдаушылық білдіре бастады. 1919 жылдан бері АҚШ Францияның 1917 және 1918 жылдары соғысқа байланысты алған қарызын өтеуге шақырды. Франция 1924 және 1925 жылдардағы инфляциядан кейін франкты тұрақтандыру үшін шұғыл түрде несиелерге мұқтаж болды, бірақ соғыс қарызы төленбегенше американдық капитал нарығы оған жабық болды. Мәселе 1926 жылдың сәуір айында Mellon-Berenger келісімімен шешілді, онда Францияның АҚШ-қа қайтару кестесі бекітілді. Бірақ француз депутаттар палатасы неміс өтемақылары мәселесі шешілгенге дейін оны ратификациялаудан бас тартты. Германиядан түскен ақша Францияның АҚШ-қа төлемдеріне жұмсалатын болғандықтан, Франция жаңа өтемақы жоспарына келісуге, тіпті 1921 жылғы Лондон төлемдерінің кестесінде талап етілген 132 миллиард алтын маркадан аз сомаға келісуге дайын болды. Германия да Доуес жоспарына толық қанағаттанбады. 1928 жылы 2,5 миллиард рейхсмарканың толық жылдық төлемін бірінші рет төлеу керек болды. Ол Германияның жалпы мемлекеттік шығысының 12,4%-ына және ұлттық табыстың 3,3%-ына сәйкес келді. Егер экономика оң дамуын жалғастырса, жоспардағы өркендеу индексі тіпті одан да жоғары соманы талап еткен болар еді, бұл Германияның төлем қабілетінен асып кету қаупі бар еді. Ұлттар Лигасының күзгі кездесуі кезінде кең ауқымды дипломатиялық консультациялардан кейін алты мүдделі мемлекет – Германия, Франция, Ұлыбритания, Бельгия, Италия және Жапония – 1928 жылдың 16 қыркүйегінде американдық экономист Оуэн Д. Янгтың басшылығымен сарапшылардың халықаралық комиссиясын құруға келісті. Жаңа өтемақы жоспарын әзірлеу үшін таңдалған он төрт халықаралық қаржы сарапшылары тәуелсіз болуы және тек қана экономикалық сараптамаға сүйенуі тиіс еді.

Гаага конференциясы

1929 жылы маусым айында Янг жоспарын дайындауды тапсырған алты державаның үкіметтері оған принцип бойынша келісті. Франция және Германияның сыртқы істер министрлері Аристид Бриан мен Густав Стресеман Бірінші дүниежүзілік соғыстан туындаған барлық мәселелерді түпкілікті шешу үшін конференция шақыруды ұсынды. 1929 жылдың 6-31 тамызы аралығында өткен Гаага конференциясының бірінші сессиясында Ұлыбританияның қазынашысы, Лейборист партиясының саясаткері Филип Сноуден Ұлыбританияға жылдық өтемақы төлемдерін 48 миллион рейхсмаркаға арттыруды талап етті. Сноуден қажет болған жағдайда Янг жоспары сәтсіз аяқталуы мүмкін екенін мәлімдеді. Шешімге кредиторлардың үлестерін өзгерту арқылы қол жеткізілді, бұл әсіресе Германияның есебінен жасалды, сондай-ақ тауар түріндегі жеткізілімдер мәселесінде келісімге келді. Бриан Рейнландты эвакуациялауға келісті және оккупацияның соңғы мерзімі 1930 жылдың 30 маусымы деп белгіленді. Конференцияның екінші сессиясы 1930 жылдың 3-20 қаңтарында өтті. Көптеген техникалық мәселелер нақтыланды, атап айтқанда, өтемақы төлемдерін жүзеге асыру үшін Халықаралық Төлемдер Банкінің құрылуы және Версаль шартында көзделгендей, Германия төлемдерді орындамаған жағдайда кредиторлар санкциялар сала ала ма деген сұрақтар қарастырылды. Егер Халықаралық сот Германия Янг жоспарын "бұзып жатыр" деген шешімге келсе, кредитор елдер "толық әрекет ету еркіндігіне" ие болады деп келісілді. Француздар бұл мәлімдемеде Версаль шартының қатаң санкцияларын қолдану мүмкіндігін көрді, ал немістер мұны әрбір тәуелсіз мемлекетке халықаралық құқық бойынша берілген әрекет ету еркіндігі деп түсіндірді. Гаагадағы екі сессияның арасында 1929 жылдың 24 қазанында Нью-Йорк қор биржасы құлағаннан кейін, американдық капитал нарығының еуропалық кредитор елдерге Германияның өтемақы бойынша қарызының толық сомасын алдын ала қаржыландыруға болатыны күмәнді болды. Олар АҚШ-қағы соғыс қарызын біржола төлеу үшін мобилизациялық облигацияларды пайдалануды жоспарлаған. "Жаңа жоспар", Янг жоспарының ресми атауы, және Рейнландты эвакуациялау туралы келісімге 1930 жылдың 20 қаңтарында алты державаның үкімет басшылары қол қойды.

Жоспардың мазмұны

Янг жоспары Германияның 36 миллиард рейхсмаркаға балама репарациялық қарызын көздеді. Ол 1988 жылға дейін пайызымен бірге өтелуге тиіс болды, нәтижесінде жалпы сомасы 112 миллиард рейхсмарканы құрады. Жылдық төлемдер 1,7 миллиардтан 2,1 миллиард рейхсмаркаға дейін жылдам өсті, ал 1966 жылдан кейін 1,65 миллиардқа дейін төмендеді. 1930 жылды базалық жыл ретінде алғанда, Германия жыл сайын экспорттың шамамен 12 пайызын, ұлттық таза табыстың 2,5 пайызын және мемлекеттік кірістердің 7,3 пайызын төлеуге міндетті болды. Дауес жоспарындағы аударымдарды қорғау механизмі жойылды, яғни Германия енді салық түсімдерінен түскен қаражатты шетел валютасында немесе тауар түрінде Халықаралық Төлемдер Банкіне аударуды қамтамасыз етуге жауапты болды. Бұл институт репарациялық төлемдер жөніндегі комиссияның және репарациялық төлемдер жөніндегі бас агенттің қызметтерін өз мойнына алды, олар екеуі де таратылды. Дауес жоспары арқылы кредиторлық державалар Германияның Ұлттық темір жолы мен Рейхсбанкісіне қол жеткізген бақылауы да тоқтатылды. Қорғалған төлем Янг жоспарына кредиторлық державалар тіркеген бірдей мерзімді меморандум арқылы одақтас елдердің соғыс қарыздарымен тығыз байланысты болды. 1930 жылдың 17 мамырында Янг жоспары 1929 жылдың 1 қыркүйегінен бастап кері күшіне енді. Сол күні Янг облигациясы нарыққа ұсынылды. Германия 35 жылға 5,5 пайыздық мөлшерлемемен 1,47 миллиард рейхсмарка (300 миллион алтын марка) қарыз алды. Аталған соманың үштен екі бөлігі репарациялық кредиторларға және Германия экономикасын қолдауға, ал үштен бірі пошта қызметі мен ұлттық темір жолына бағытталды. Уолл-стриттегі құлдыраудан кейін капитал нарығының нашарлығына қарамастан, облигация халықаралық қоғамдастықта сәттілікке жетті.

Франция

Янг жоспары Францияда көбінесе қолдау тапты. Солшыл және либералдық баспасөз оны жағымды бағалады; тек саяси оңшылдар ғана жоспар мен Рейн аймағынан шығу Франция Республикасының қаржылық және әскери қауіпсіздігіне әсер ететінін сынға алды. 1926 жылдан 1932 жылға дейінгі үкіметтердің барлығы ұлтшылдар мен оңшыл католиктермен коалиция құрған саяси орталыққа негізделгендіктен, француз парламентінде қиындықтар туды. 1929 жылдың шілдесіне дейін Янг жоспарын аяқтау мүмкін болмады, ол одақтас елдердің соғыс борыштары жөніндегі келісімді ратификациялаудың соңғы мерзімі еді. Сондықтан Понкаре парламенттен Германия Янг жоспарына келіспей тұрып, АҚШ-қа француздық борыш бойынша Меллон-Беренгер келісімін ратификациялауды сұрауға мәжбүр болды. Брианның сыртқы саясатын қолдаған саяси оңшылдар мен оппозициядағы социалистер екі борышты байланыстыруды талап етті, бірақ АҚШ мұндай ұстанымға қатысты қарсы болды. 12 шілдеде 1929 жылы Депутаттар палатасы Меллон-Беренгер келісімін Германиядан жеткілікті өтемақы алынған жағдайда ғана қызмет ететіндей ескертумен тар көпшілік дауыспен мақұлдады. АҚШ шартты ратификацияны мойындамағандықтан, ескерту заңды күшке енбеді және тек қарыз жөніндегі келісім ғана заңды міндеттеме болды. Бірнеше күннен кейін Понкаре отставкаға кетті. Оның орнын Аристид Бриан басты, бірақ оның да Янг жоспарын қабылдауға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Ол да отставкаға кеткеннен кейін Демократиялық-республикалық альянстың Андре Тардье премьер-министр болды. 1930 жылдың 29 наурызында ол Янг жоспарын ратификациялау үшін парламентте көпшілікті қамтамасыз етуге қол жеткізді. Республикалық федерацияның бірнеше депутатының тілегі бойынша, ол парламенттік талқылауды Германия Рейхстагы келісім бергенге дейін кейінге шегерді. Жаңа қаржы министрі Пол Рейноның сөзінде жоғары жағымды нәтиже көрсетілді: Янг жоспары Германияның жеке қарызымен өтемақыны теңестіріп, оларды қамтамасыз етті, одақтас елдердің соғыс борыштарын жапты және соғыста қираған француз аймақтарын қайта құру үшін қосымша қаражат жасады. Версаль келісіміндегі бастапқы 132 миллиард алтын марка және оған есептелген сыйақыдан бас тартылса да, "құрбандық – тұрақты шешімнің бағасы". Ол өтемақыны ірі көлемде жинап, халықаралық борышты біржолғы төлеммен өтеу туралы бастапқы мақсатын айтпады, себебі Нью-Йорк қор биржасының құлауынан кейін мұндай ірі қаржылық операция мүмкін болмай қалды. Янг жоспары қабылданғаннан кейін француздар Германиямен тығыз ынтымақтастыққа ұмтылды. Тардье неміс елшісіне өзінің үкіметінің мақсаты "Германиямен саналы жақындасу" екенін айтты. Өтемақы мәселесіне тұрақты шешім табылып, Рейн аймағынан әскер шығарылғаннан кейін, Версаль келісімінен туындаған дау-дамайлар шешілгендей болды және қауіпсіз және бейбіт болашаққа жол ашылды.

Германия

Янг жоспары Германияның міндеттемелерін тиімді түрде азайтса да, Германия саяси спектрінің бір бөлігі оған қарсылық көрсетті. Ұлттық партиялар өтемақыға ең қатыгез түрде қарсы болды және Янг жоспарын өздеріне қатысты мәселе ретінде пайдаланды. Альфред Гугенберг, медиа магнаты және Германия Ұлттық Халық партиясының төрағасы басшылығымен түрлі ұлтшыл топтардан комитет құрылды. Адольф Гитлер басқарған нацистік партия да оларға қосылды. Комитет "Германия халқының құлдыққа түсуіне қарсы заң" немесе қысқартылған түрінде "Бостандық заңы" деп аталатын заңды қабылдауды мақсат етті. Бұл заң барлық өтемақылардан бас тартатын және кез келген неміс шенеунігінің жаңа өтемақы міндеттемелерін енгізетін келісімге қол қоюын қылмыстық құқық бұзушылық деп есептейтін еді. Сонымен қатар, ол Германияның соғыс кінәсін мойындауынан және Германия аумағының оккупациясынан бас тартатын, бұл екеуі де Версаль келісімінің шарттары болды. "Бостандық заңы" жобасы 1929 жылдың 16 қазанында ресми түрде ұсынылды. Комитет Рейхстагқа ұсынысты беру үшін жеткілікті қол жинауға қол жеткізді, бірақ Рейхстаг заң жобасын 318–82 дауыспен қабылдамады. Келесі "Бостандық заңы" референдумында дауыс бергендердің 94,5% ұсынылған заңға жақтады, бірақ сайлауға қатысу 14,9% ғана болды, яғни заңға жақтаған сайлаушылардың үлесі 13,8% құрады. Сондықтан референдум сәтсіз аяқталды, себебі оның қабылдануы үшін барлық сайлаушылардың 50% дауысы қажет болды. Янг жоспары 1930 жылдың 12 наурызында Рейхстагпен қабылданды. Өтемақы мәселесін шешуге жасалған соңғы әрекет 1932 жылғы Лозанна конференциясында болды. Ол Германияның өтемақы төлеуін тоқтатты. Дегенмен Германия 1924 және 1930 жылдары шығарылған Дауэс және Янг облигациялары бойынша пайыз төлеуді жалғастырды. Бұл облигациялар Лондон қор биржасында Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін саудаланды, Германия 1939 жылы соғыс басталғанда ғана пайыз төлеуді тоқтатты. 1934 жылдың қарашасында Ұлыбритания мен Германия "Англо-неміс төлемдері туралы келісімге" қол қойды, онда Германия Дауэс және Янг облигациялары бойынша пайызды фунт стерлингпен төлеуді жалғастыруға келісті. Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырауынан кейін өткен халықаралық конференция (1953 жылғы Германияның сыртқы қарыздары туралы Лондон келісімі) Германия ел қайта біріккеннен кейін ғана қалған қарызын төлейтінін шешті. Батыс Германия 1980 жылға дейін негізгі қарызды төлеп бітті, ал 1995 жылы, қайта біріккеннен кейін, жаңа Германия үкіметі Янг облигацияларын қоса алғанда, пайыз төлеуді қайта бастайтынын жариялады. Германия АҚШ-қа 2010 жылы, ал басқа елдерге 2020 жылы пайыз төлеуі тиіс болды. 2010 жылы "Time" журналы Германияның "Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы өтемақы төлемін" 3 қазанда, одақтастардың жеңіліске ұшырауына 92 жыл толған күні жасағанын хабарлады.