Шығыс Германия мәдениеті: Тарих және өркендеу

Кіріспе

ГДР-дегі тарихи мәдени көрініс

Шығыс Германия мәдениеті 20 ғасырда болған саяси және тарихи оқиғаларға байланысты жылдар бойы өзгеріп отырды, әсіресе нацизм мен коммунизм салдарынан. Шығыс Германиядағы өнер мен мәдениет тарихын зерделеу, суретшілер мен мемлекет арасындағы, сондай-ақ оппозициялық және инабатты өнер арасындағы күрделі қарым-қатынастарды көрсетеді. Төрт онжылдық ішінде Шығыс Германия ерекше мәдениет дамытып, әдебиет, кино, бейнелеу өнері, музыка және театр салаларында халықаралық деңгейде танылған туындылар жасады. Халық мәдениетінің ерекшеліктерінің бірі – Шығыс Германияда нудизмнің кең таралғандығы еді. Шығыс Германиядағы цензура мәдениеттің барлық саласын бақылап отырды.

Социалистік реализм

1950 жылдары ресми түрде қолдау көрсетілген өнер түрі "Социалистік реализм" деп аталды. Оның мақсаты – социализм аясындағы күнделікті өмірді Шығыс Германияда өмір сүру мен еңбек етудің пайдалы екенін көрсететіндей бейнелеу болды.

Пресс

Негізгі газет – Neues Deutschland, Германияның Социалистік бірлік партиясының (СЕД) ресми газеті болды. "Еркін неміс жастары" ұйымының ресми газеті – Junge Welt. Das Magazin Германияның бірігуінен сақталып қалды. 1988 жылы неміс тіліндегі "Спутник" советтік журналы ГДР үшін тым либералды деп есептелді.

Поп және рок

Батыстың ықпалы барлық жерде естілді, себебі жұмысшы табының жауы (Klassenfeind) саналған батыстан келген теледидар мен радионың көп бөлігі шығыс аймақтарында да қолжетімді болды (бірақ Эльба өзенінің жанындағы географиялық тұрғыдан қолайсыз жағдайына байланысты Дрезден маңындағы аймақ мұнда ерекшелік құрады, сондықтан ол жер "Білімі жоқтардың аңғары" деп аталды, дегенмен кейбір батыс радиостанцияларын ұстау мүмкін болды). The Beatles, The Rolling Stones және басқа да топтардың үлкен табысқа ие болуымен рок музыкасы әлемді шарлаған кезде, Шығыс Германияда жаңа топтар құрыла бастады. Дегенмен, ГДР билігі «рок музыка жастарды батыстың жегіс құндылықтарымен бұзады» деп қорқып, сондай-ақ рок музыканың билік пен үкіметті сынауға бейімділігіне байланысты жаңа музыканың көп бөлігін реттеуге кірісті. Музыканы бақылау шараларына рок-топтардан тек неміс тілінде ән салу және социалистік идеяларды насихаттайтын, білім беру мақсатындағы әндер шығару талаптары кірді. Сондай-ақ билік өкілдері ән мәтіндерін мемлекетке қарсы көзқарастарға байланысты мұқият тексеруге мәжбүр болды. Мысалы, Renft тобы биліктің ықпалына ілігіп, олар оны тыйым салып таратып жіберді. Puhdys сияқты мемлекеттік қолдауға ие болған топтарға «Auftrittserlaubnis» (көрермен алдында өнер көрсетуге рұқсат) берілді, бұл оларға Шығыс Германияда (кейде Батыс Германияда да) клубтарда, фестивальдерде және басқа да шараларда өнер көрсетуге мүмкіндік берді. Рұқсатсыз өнер көрсету тобының таратылуына немесе тіпті түрмеге қамалуына әкелуі мүмкін еді. Puhdys, Stern Combo Meißen және Karat танымал топтар болып есептелді, олар өздерінің әндерінде ашық айтпаса да, сыншыл ойларды білдіре білді. Олар Neues Leben және Das Magazin сияқты жастар журналдарында да пайда болды. ГДР басшылығының Шығыс Германия рок қауымдастығына қатаң цензура, реттеу және қысым көрсетуіне қарамастан, үкімет жаңа музыканың дамуына белгілі бір деңгейде көмектесті. Бұл шетелдік құрал-жабдықтарға мұқтаж топтар арқылы заңсыз аспаптарды импорттауға рұқсат беруді, сондай-ақ әйел әртістерге эфир уақытын бөлуді қамтыды. Соңғысы тарихшылардың пікірінше, әйелдердің жеке басын және сексуалдылығын білдірудегі өсуге ықпал етті. Мемлекет сондай-ақ батысқа бағдарланған «жер асты» топтарының құрылуына да келісім берді. Атап айтқанда, Sandow және Feeling B сияқты панк және жаңа толқын топтары ресми AMIGA компаниясымен пластинкалар шығара алды. Бірнеше шығыс неміс рок жұлдыздары ГДР-ден кетіп қалды. 1974 жылы өзінің алғашқы хиті «Du hast den Farbfilm vergessen» шыққан Нина Хаген 1976 жылы эмиграцияға кетті. Вероника Фишер 1981 жылы елден кетіп қалды.

Influences from the West were heard everywhere, because TV and radio that came from the Klassenfeind (enemy of the working class) could be received in many parts of the east, too (an exception being the area around Dresden, with its geographically disadvantageous position in the Elbe valley, giving it the nickname of "Valley of the Clueless" despite some Western radio being available). As rock music became increasingly popular around the world following the meteoric rise of bands like the Beatles, the Rolling Stones, and others, new bands began forming throughout East Germany. However, fearful of "degenerate Western values [corrupting] the young people who listen to [rock]" as well as rock music's tendency to criticize establishments and governments, GDR officials set out to regulate much of the new music. The steps taken to control music included requiring rock bands to sing entirely in German and produce songs of educational value that promoted socialist ideas. Another problem for the authorities was having to check song texts very carefully for anti state tendencies. The band Renft, for example, fell foul of the authorities, which eventually led to its being banned and disbanded. State sanctioned bands such as Puhdys were given an "Auftrittserlaubnis" (Performance permission) that allowed them to play in East German (and occasionally even West German) clubs, festivals, etc. Failure to obtain this card before a performance could result in the forced separation of a band or even imprisonment. The Puhdys, Stern Combo Meißen and Karat were popular mainstream bands, managing to hint at critical thoughts in their lyrics without being explicit. Like other mainstream acts, they appeared in youth magazines such as Neues Leben and Das Magazin. Despite the heavy censorship, regulation, and repression imposed by the GDR leadership over the East German rock community, the government did, to a certain degree, aid the development of the new music. This included allowing the import of illegal instruments via bands that desperately needed foreign equipment, as well as significant airtime given to female artists. The latter allowed for what historians consider growth in the expression of female identity and sexuality. The state also accepted the formation of more "underground" groups with a decisively western oriented sound. Most notably, a number of punk and new wave bands such as Sandow and Feeling B could produce records with the official company AMIGA. Several East German rock stars left the GDR. Nina Hagen who published her first hit Du hast den Farbfilm vergessen in 1974 emigrated in 1976. Veronika Fischer emigrated in 1981.

Шлагер

Шлагер батыста өте танымал болды, сонымен қатар Шығыс Германияда да ертеден орнықты, және көптеген музыканттар, мысалы, [аты жоқ музыканттар] ұлттық атаққа ие болды. Франк Шёбель өте сәтті болды. 1962 жылдан 1976 жылға дейін Росток қаласында халықаралық шлагер фестивалі өтті, онда әр жылы 18-22 елден қатысушылар болды. Дрезден қаласында 1971 жылдан бастап қайта бірігуге дейін шлагер музыканттары үшін ұқсас халықаралық фестиваль ұйымдастырылды. 1966 жылдан 1971 жылға дейін Магдебургте жыл сайын ұлттық шлагер конкурсы өткізілді.

Классикалық

Бірнеше беделді ансамбльдердің тамыры соғысқа дейінгі кезеңде қалыптасқан. 1970 жылдан бастап Лейпциг Гевандхаус оркестрін Курт Масур басқарды. 1975 жылдан бері Дрезден штаткапельін Герберт Бломштедт жетекшілік етті. Жан Курт Форест 1969 жылы Карл Филипп Эммануэль Бах атындағы камералық оркестрді құрды, ал Хартмут Хаеншен бұл ансамбльге жетекшілік етті. Шығыс Германияда орналасқан тағы бірнеше ансамбльдер: Берлиндегі Ескі Музыка Академиясы, Берлин мемлекеттік операсы, Берлиндегі Комик опера, Берлин радио симфониялық оркестрі, Берлин штаткапельі, Берлин концерттік оркестрі (Берлин симфониялық оркестрі) және Халле штаткапельі.

Иоганн Себастьян Бах

Дәстүрлі деңгейде Шығыс Германия үкіметі Иоганн Себастьян Бахтың Шығыс Германия аумағында туғанын тойлап, оның Айзенахтағы үйін өміріне арналған мұражайға айналдыруға көп қаржы жұмсады. Бұл мұражайда Бахтың өмірінен 300-ден астам аспап жиналды. 1980 жылы мұражайды 70 000-нан астам адам барып көрді. Лейпцигте Бахтың барлық музыкалық шығармаларының жазбаларынан, сондай-ақ оған және одан келген көптеген тарихи құжаттар мен хаттардан тұратын үлкен мұрағат құрылды. Вернер Нойман 1950 жылы Лейпцигте Бах мұрағатын іске қосты. Әр екінші жылы Шығыс Германияның барлық мектептерінен оқушылар Шығыс Берлинде өткізілетін Бах атындағы сайысқа жиналатын. Ал әр төрт жыл сайын клавишті және ішекті аспаптар бойынша халықаралық Бах атындағы сайыс ұйымдастырылатын. Томанерхор Бахтың көптеген шығармаларын жазды.

Жаз

Неміс джазы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін екіге бөлінді. Шығыс Германия үкіметі джазға күмәнді көзқарас танытты, бастапқыда оны мәдениетке американдық ықпал деп қарастырып қарсы тұрды, бірақ кейіннен "халық музыкасының" бір түрі ретінде қабылдады. Клаус Ленц бірнеше музыкалық ұжымдарға жетекшілік етті. Манфред Круг 1977 жылы эмиграцияға кеткенге дейін джаз орындады.

Тіркеу мекемелері

Мемлекеттік дыбыс жазу компаниялары болды. 1947 жылы Эрнст Буш классикалық, халық, джаз және шіркеу музыкасы үшін Eterna Records компаниясын құрды. Эстрадалық музыка үшін Amiga Records болды. Бұл кәсіпорындар 1953 жылы мемлекеттік бағынуға көшті.

Бейнелеу өнері

Суретшілер коммунистік "Verband Bildender Künstler der DDR" бірлестігінің мүшелері болды.

Көрнекі үгіт

Саяси үгіт ГДР-ді қалыптастырды – Карл Маркс және Фридрих Энгельс сияқты коммунистік көшбасшылардың ескерткіштері, саяси ұрандар жазылған тулар.

Феминисттік өнер

Критиктік феминистік суретшілер Габриэль Штётцер, Тина Бара, Корнелия Шлейме, Дорис Зиглер, Мита Шамал, Карла Войсница, Кристин Шлегел, Эльза Габриэль, Яна Милев, Анжела Хампель, Гундула Шульце Эльдови, Джанет Грау болды.

Саяси көріністер мен дінсіз рәсімдер

Халықаралық жұмысшылар күні миллиондаған адам үшін міндетті болды. 7 қазан – Республика күні – ГДР құрылған күнінің жылдығы. Югендвейхе – лютерандық надыру рәсімін алмастырған дінсіз ересек болу рәсімі болды.

Театр

Шығыс Германия театрында алғашқы жылдары Бертольд Брехт басымдық танытты, ол антифашистік қарсылықтан суретшілерді әкеліп, өзінің Берлин ансамблімен Шиффбауэрдамм театрын қайта ашты. Екінші жағынан, кейбір бағыттар жұмысшылардың ойнайтын және жұмысшылар туралы пьесалар қоятын «Таза жұмысшылар театрын» құруға тырысты. Брехт қайтыс болғаннан кейін, суретшілер мен оның отбасы (әсіресе Хелен Вейгель) арасында Брехт мұрасы туралы көптеген даулар туды. Хайнц Калау, Слатан Дудов, Эрвин Гешоннек, Эрвин Стриттматер, Питер Хакс, Бенно Бессон, Питер Палицш және Эккехард Шалл Брехттің шәкірттері мен ізбасарлары саналады. 1950 жылдары швейцариялық Бенно Бессон Евгений Шварцтың «Аждаһа» пьесасымен үлкен жетістікке жетті. Осының нәтижесінде ол Deutsches Theater-мен бірге Еуропа мен Азияны (соның ішінде Жапонияны) аралады. 1960 жылдары ол Volksbühne театрының директоры болды және Хайнер Мюллермен жиі жұмыс істеді. 1975 жылдан бастап цензура салдарынан көптеген суретшілер ГДР-ден кетіп қалды. Параллельдік даму ретінде, кейбір суретшілер Берлиннен тыс, шағын қалалық театрларға көшіп, жаңа театрлар құрды. Мысалы, Питер Соданн Халле/Сааледе Neues Theater-ді құрды, ал Франк Касторф Анкламдағы театрда жұмыс істеді. Театр мен кабаре ГДР халқы үшін өте маңызды мәртебеге ие болды және бұл өте белсенді және динамикалық арена болды. Бұл мемлекетпен келіспеушіліктерге себеп болды. Бенно Бессон кабаре мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас туралы былай деді: «Дегенмен, олар бізді қабылдады». Берлиндегі Фридрихштадт сарайы ГДР салған соңғы ірі ғимарат. Мұнда Берлиннің мәшһүр ревю дәстүрі жалғасып, бүгінде көрермендерге заманауи қойылымдар ұсынылуда.

Кино

Шығыс Германияда кино индустриясы өте белсенді болды. Халықтық фильмдерден басқа, Шығыс Германия кино индустриясы бүкіл әлемге танылды, әсіресе балалар фильмдері («Das kalte Herz» және Гримм ертегілерінің кинематографиялық нұсқалары, сондай-ақ «Das Schulgespenst» сияқты заманауи фильмдер). Үшінші рейхте яһудилерді қудалау туралы фильмдер, мысалы, «Жалаңаш қасқырлар арасында», «Жалғаншы Якоб» және фашизмге қарсы күрес туралы фильмдер, мысалы, «Fünf Patronenhülsen» (екеуін де Франк Бейер режиссерлік етті) халықаралық деңгейде танымал болды. Күнделікті өмірдің проблемалары туралы фильмдер, мысалы, «Die Legende von Paul und Paula» (режиссер Хайнер Каров) немесе «Solo Sunny» (режиссер Конрад Вольф және Вольфганг Кольхазе) де өте танымал болды. «Indianerfilme» деп аталатын қызыл вестерн фильмдері де түсірілді, онда американдық үндістер көбінесе жер аударылған халықтың рөлін сомдады. Бұл рөлдегі ең танымал актер – Гойко Митич. Ол көбінесе әділ, мейірімді және сүйкімді басшыны ойнады («Ұлы аюдың ұлдары», режиссер Йозеф Мах). 1990 жылдары Америка Құрама Штаттарына барған кезде ол Сиу ұлтының құрметті басшысы атанды, және онымен бірге барған тележурналистер Сиу халқына оның фильмдерінің бірін көрсетті. Цензура салдарынан бірқатар фильмдер осы кезде тыйым салынды және тек 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін ғана көрсетілді. Мысал ретінде «Тастар ізін» (режиссері Франк Бейер) және «Бөлінген аспан» (режиссері Конрад Вольф) фильмдерін келтіруге болады. Шығыс Германия кинотеатрлары отандық, чех, поляк және басқа Шығыс Еуропа фильмдерін, сондай-ақ кейбір Голливуд фильмдерін көрсетті, бірақ лицензияларды сатып алудың жоғары құны олардың санын шектеді. Капиталистік идеологияны көрсететін немесе мақұлдайтын фильмдер көрсетілмеді. Мысалы, «Grease» фильмі көрсетілмесе, «Күкі ұясынан ұшқандар» көрсетілді. Даниялық «Olsen Gang» немесе француз комигі Луи де Фунеспен түсірілген фильмдер сияқты комедиялар да танымал болды.

Теледидар

Бұл жерде екі жалғастыра хабар тарататын мемлекеттік телеарна болды, DFF1 және DFF2. Темір перде құлағаннан кейін, олар Федеративтік Республиканың қоғамдық телерадио хабарларын тарату жүйесіне біртіндеп біріктірілді, одан кейін MDR (Mitteldeutscher Rundfunk, үш оңтүстік жаңа федеративтік штат үшін) және RBB (Rundfunk Berlin Brandenburg) сияқты штаттарға негіделген аймақтық станциялар құрылды. Көрермендер Батыс Германия теледидарларын тамашалағандарын шатырлардағы антенналардың орналасуы көбінесе көрсеткендіктен, олар әсіресе 1950 және 1960 жылдары патриоттық көршілер немесе FDJ мүшелері тарапынан жазалауға ұшырауы мүмкін. Дегенмен, 1980 жылдары билік батыстық хабар таратудың болуына көнді және тіпті DFF және батыстық арналарды таситын ортақ антенналар мен кабельдік жүйелердің болуын қабылдады. DEFA – неміс тілінде сөйлейтін елдердегі ең ірі телеарналардың бірі болды және кейде билікке сылтаусыз сын айтуға батыл болған туындыларды жасады.

Материалдық мәдениет

ГДР-дің материалдық мәдениеті – «Ост» (шығыс) және «Ностальгия» (ностальгия) сөздерінің қосындысынан пайда болған Ostalgie-нің негізгі тақырыбы болып табылады.

Тұтынушылық

Тұтынушылық – тауарлар мен қызметтерді үнемі арта түсетін көлемде иеленуге ұмтылатын әлеуметтік және экономикалық жүйе. ГДР экономикасы Батыс Германия мен Кеңес блогы мәдениеттерінен өзгеше тұтыну тауарларының толық тізбегін және олармен байланысты тұтынушылық практикаларды жасады. Тұтынушылық мәдениет (Батысқа қарағанда салыстырмалы түрде нақты) тұтынушылық практикаларға сәйкес мәртебелік бөлу жүйесімен қатар дамыды.

ГДР әзілдері

Кең таралған цензура салдарынан әдебиет, бұқаралық ақпарат құралдары мен өнерге шектеу қойылған кезде саяси әзілдер Германия Демократиялық Республикасын (Шығыс Германияны) сынаудың басты құралдарының бірі болды. Бірігуден кейін бұл әзілдер «ГДР әзілдері» деп белгілі болды. Мұндай саяси әзілдер бірігуден кейін көбінесе жойылды, себебі олар бұрынғыдай қарсылық таныту рөлін ойнамайды, олардың орнын ашық демократиялық пікірсайыс, саяси карикатуралар мен сатира басты. ГДР азаматтары ең сынды әзілдерді «бес жылдық әзіл» деп атады (яғни, оны айтқан адам үш жылға бас бостандығынан айырылып, тыңдағандар мен күлгендер екі жылға сотталды). Бұған қоса, «бес жылдық жоспар» деген морфологиялық байланыс бар – белгілі бір мағынада, бес жылдық әзіл туралы сөйлеу өзіндік әзіл еді.