Кіріспе

Канадада көлік жүйесінің шолуы

Жалпы аумағы бойынша әлемде екінші орында тұратын Канада, табиғи ресурстарды өндіру орындары, ауыл шаруашылығы және қалалық аймақтар арасындағы үлкен қашықтықтарды қамтитын тиімді, жоғары сыйымды көп түрлі көлік жүйесіне ие болуға бағытталған. Канаданың көлік жүйесіне 1 000 000 км-ден астам жол, 10 ірі халықаралық әуежай, 300-ге жуық кішкентай әуежай, 63 000 км-ден астам жұмыс істейтін теміржол желісі және Тынық мұхиты, Атлант мұхиты және Арктика мұхиттарына, сондай-ақ Ұлы көлдерге және Сент-Лоуренс су жолына қол жеткізе алатын 300-ден астам коммерциялық порттар мен жағалаулар кіреді. 2005 жылы көлік секторы Канаданың ЖІӨ-сінің 4,2%-ын құрады, ал Канаданың кен өндіру және мұнай-газ өндіру салалары 3,7% құрады. Transport Canada федералдық юрисдикциядағы көліктің көп бөлігін, соның ішінде провинцияаралық көлікті қадағалайды және реттейді. Бұл негізінен теміржол, әуе және теңіз көлігін қамтиды. Transport Canada федералдық үкіметтің Көлік министрінің басшылығында жұмыс істейді. Канаданың Көлік қауіпсіздігі жөніндегі кеңесі (Transportation Safety Board of Canada) көлік қауіпсіздігін сақтау үшін апаттарды тергеу және қауіпсіздік бойынша ұсынымдар беруге жауапты. +ЖІӨ, көлік саласы, 2005

Еуропалық байланыс

Еуропалықтар келгенге дейін Канададағы аборигендер жаяу жүрген. Олар сондай-ақ каноэ, каяк, умиак және бұқа қайықтарын, қысқы маусымда қарға бату, шаңғы және керуендерді пайдаланған. Оларда дөңгелекті көлік құралдары болған жоқ, сондай-ақ иттерден үлкен жануарлары да болған жоқ. Еуропалықтар континенттің ішкі аймақтарына тереңірек енгенде каноэлерді қабылдады, осылайша Сент-Лоуренс өзені мен Гудзон шығанағынан тамақтанатын су жолдары арқылы саяхаттауға мүмкіндік алды. 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында көліктер өгіздерді Қызыл өзендегі өгіз арбаларына немесе жылқыны арбаға байлау арқылы жүзеге асырылды. Теңіз көлігі каноэ немесе желкенмен жүзу сияқты қол еңбегі арқылы жүзеге асырылды. Су немесе құрлықтағы саяхаттау жылдамдығы шамамен сағатта болды. Елді мекендер өзен жолдары бойында орналасқан. Ауыл шаруашылығы өнімдері тез бұзылатын, ал сауда орталықтары ауылдық жерлерде, ауылдардың маңында орналасқан және олар шамамен км қашықтықта болды. 19-шы ғасырдың соңында бу теміржолдары мен бу кемелерінің пайда болуы алыс қашықтықтағы ресурстар мен нарықтарды байланыстырды. 1936 жылдың 2 қарашасында құрылған Федералдық Көлік департаменті теміржолдарды, каналдарды, порттарды, теңіз және кеме қатынасын, азаматтық авиацияны, радио және метеорологияны қадағалады. 1938 жылғы Көлік туралы заң және түзетілген Теміржол туралы заң тасымалдаушыларды бақылау және реттеуді Канаданың Көлік комиссарлары кеңесінің қолына тапсырды. 1948 жылдың 29 желтоқсанында құрылған Көлік жөніндегі Корольдік комиссия Канаданың барлық аймақтарына көлік қызметтерін қарастырып, экономикалық немесе географиялық кемшіліктерді жоюға бағытталды. Комиссия сондай-ақ Теміржол туралы заңды қарастырып, бірыңғай, бірақ бәсекеге қабілетті жүк тасымалы тарифтерін ұсынды. 2009 жылы Канадада 20 706 616 автомобиль тіркелген, оның 96%-ы 4,5 тоннадан төмен, 2,4%-ы 4,5-15 тонна аралығындағы, ал 1,6%-ы 15 тоннадан жоғары салмақты көліктерді құрады. Бұл көліктер барлығы 333,29 миллиард шақырым жол жүрді, оның ішінде 303,6 миллиард шақырымы 4,5 тоннадан төмен, 8,3 миллиард шақырымы 4,5-15 тонна аралығындағы, ал 21,4 миллиард шақырымы 15 тоннадан жоғары салмақты көліктерге тиесілі болды. 4,5-15 тонналық жүк көліктерінің 88,9%-ы провинция ішінде, 4,9%-ы провинцияаралық, 2,8%-ы Канада мен АҚШ арасында, ал 3,4%-ы Канададан тыс жерлерде саяхаттады. 15 тоннадан жоғары салмақты жүк көліктерінің 59,1%-ы провинция ішінде, 20%-ы провинцияаралық, 13,8%-ы Канада мен АҚШ арасында, ал 7,1%-ы Канададан тыс жерлерде саяхаттады. Канада көліктері барлығы бензин мен дизельді тұтынды. Халықаралық деңгейде Канада АҚШ-тың 48 штатымен және Аляскамен жол байланысына ие. Көлік министрлігі Онтариодағы жол желісін ұстап тұрады және Канаданың Көлік туралы заңын және оған байланысты ережелерді орындау үшін Көлік министрлігінің инспекторларын пайдаланады. Нью-Брансуиктің Көлік департаменті осы провинцияда да осындай тапсырманы орындайды. Канада автомобиль жолдарына қатысты қабылданған ережелер 1971 жылғы "Моторлы көлік құралдарының қауіпсіздігі туралы" және 1990 жылғы "Жол қозғалысы туралы" заңдар болып табылады. Канаданың жол қауіпсіздігі халықаралық стандарттармен салыстырғанда орташа жақсы және халық санына шаққандағы және миллиард көлік шақырымына шаққандағы апаттар саны бойынша жақсарып келеді. Әуе көлігі

2005 жылы әуе көлігі көлік секторының ЖІӨ құрауға 9% үлес қосты. Канаданың ең ірі әуе тасымалдаушысы және ұлттық тасымалдаушысы Air Canada болып табылады, ол 2006 жылы 34 миллион клиентке қызмет көрсетті және 2010 жылдың сәуіріне қарай 363 ұшақпен жұмыс істейді (Air Canada Jazz ұшақтарын қоса алғанда). CHC Helicopter, әлемдегі ең ірі коммерциялық тікұшақ операторы, 142 ұшағымен екінші орында тұрады.

Канаданың Көлік агенттігі әуе қауіпсіздігі стандарттарын сақтау үшін көлік инспекторларын жұмысқа алады және барлық әуе тасымалдаушыларының ұшақтарын мерзімік тексеруден өткізеді. Канаданың Әуе көлігі қауіпсіздігі басқармасы Канададағы әуе трафигінің қауіпсіздігіне жауапты. 1994 жылы Ұлттық әуежайлар саясаты қабылданды.

Басты әуежайлар

1 800-ден астам тіркелген канадалық әуежайлардың, сертификатталған әуежайлардың, тікұшақ алаңдарының және гидроұшақтар базаларының арасында 26-сы Канаданың Ұлттық әуежайлар жүйесінде (NAS) арнайы белгіленген: бұл әр жылы 200 000 немесе одан да көп жолаушыны қабылдайтын барлық әуежайларды, сондай-ақ федералдық, провинциялық және аумақтық астаналарды қызмет көрсететін басты әуежайды қамтиды. Алайда, саясат енгізілгеннен бері тек біреуі, Икалуит әуежайы қосылды және жолаушылар саны 200 000-нан төмен болғандықтан ешбір әуежай алынбады. Канада үкіметі, үш аумақтық астаналардан басқа, осы әуежайлардың меншігін сақтайды және оларды жергілікті билік органдарына жалға береді. Келесі деңгей 64 аймақтық/жергілікті әуежайлардан тұрады, бұрын федералдық үкіметке тиесілі болған, олардың көпшілігі қазір басқа меншік иелеріне (көбінесе муниципалитеттерге) берілген. ||align="right"|2.0% 2 Vancouver International Airport Vancouver 26,395,820 1.8% 3 Montréal Pierre Elliott Trudeau International Airport Montreal 20,305,106 4.5% 4 Calgary International Airport Calgary 17,957,780 3.5% 5 Edmonton International Airport Edmonton 8,151,532 1.2% 6 Ottawa Macdonald–Cartier International Airport Ottawa 5,106,487 0.1% 7 Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport Winnipeg 4,484,249 0.0% 8 Halifax Stanfield International Airport Halifax 4,188,4433.0% 9 Billy Bishop Toronto City Airport Toronto − 10 Kelowna International Airport Kelowna 2,032,144 1.3%

Темір жолдар

2007 жылы Канадада жалпы жүк және жолаушылар темір жолының ұзындығы бар, оның бір бөлігі электрлендірілген. Қазіргі уақытта теміржолмен қалааралық жолаушы тасымалы өте шектеулі, бірақ жүк тасымалы теміржолмен кеңінен таралған. 2006 жылы теміржол қызметтерінен түскен жалпы кіріс 10,4 миллиард долларды құрады, оның тек 2,8%-ы жолаушылар қызметінен болды. Жыл сайын шамамен 11 миллиард доллар табыс түседі, оның 3,2%-ы жолаушылар, ал қалғаны жүк тасымалынан. Canadian National Railway және Canadian Pacific Kansas City – Канаданың екі ірі жүк теміржол компаниясы, олардың әрқайсысы Солтүстік Америкада жұмыс істейді. 2007 жылы теміржолмен 357 миллиард тонна-километр жүк тасымалданды, ал 4,33 миллион жолаушы 1,44 миллиард жолаушы-километр жол жүрді (жеңіл автокөлікпен жасалған 491 миллиард жолаушы-километрмен салыстырғанда бұл көрсеткіш өте аз). Сол жылы теміржол саласында 34 281 адам жұмыс істеді. Ұлттық жолаушылар қызметін федералды мемлекеттік корпорация Via Rail қамтамасыз етеді. Үш канад қаласында қалалық теміржол қызметі бар: Монреаль аймағында Exo, Торонто аймағында GO Transit және Ванкувер аймағында West Coast Express. Ontario Northland, Rocky Mountaineer және Algoma Central сияқты кіші теміржолдар да шалқары ауылдық аймақтарға жолаушылар пойыздарын қатынатады. Канадада стандартты өлшемдегі және USSG рельстері бар теміржолдар пайдаланылады. Сондай-ақ, Канададағы рельстердің ені туралы ақпаратты қараңыз. Канада АҚШ-тың 48 штатымен теміржол байланысына ие, бірақ Аляскамен байланысы жоқ, алайда осы бағытта желі құру ұсынылған. Басқа халықаралық теміржол байланыстары жоқ.

Су жолдары

2005 жылы Канада порттарында жүк тиеу және түсіру жұмыстары жүргізілді. Ванкувер порты Канададағы ең жүйрік порт болып табылады, ол 2003 жылы Канаданың ішкі және халықаралық тасымалының 15%-ын немесе одан да көп бөлігін қамтамасыз етті. Transport Canada теңіз тіркеуге, ірі кемелердің қауіпсіздігіне және порттық пилотаж міндеттеріне қатысты реттеушілік функциялардың көп бөлігін қадағалайды. Канаданың көптеген порттық құрылыстары федералдық жауапкершіліктен басқа агенттіктерге немесе муниципалитеттерге берілу үстінде. Ішкі су жолдары, оның ішінде Сент-Лоуренс теңіз жолы бар. Transport Canada су көлігі және қауіпсіздікті реттейтін заңдар мен ережелерді сақтайды. +Канада порттарында контейнерлік тасымалдар, 2006ЖарқыншақПортПровинцияTEUsЖәшікКонтейнерленген жүк (тонна) 1ВанкуверБритандық Колумбия2,207,7301,282,80717,640,0242МонреальКвебек1,288,910794,73511,339,3163ХалифаксНова-Скотия530,722311,0654,572,0204Сент-ДжонсНьюфаундленд және Лабрадор118,00855,475512,7875Фрейзер өзеніБритандық Колумбия94,651N/A742,7836Сент-ДжонНью-Брансуик44,56624,982259,4597ТоронтоОнтарио24,58524,585292,834

Кемежайлар мен порттар

Ұлттық порттар кеңесі 1983 жылға дейін Галифакс, Сент-Джон, Чикутими, Трой-Ривьер, Черчилль және Ванкувер порттарын басқарды. Бір кезде Канада бойынша 300-ден астам порт Көлік департаментінің бақылауында болды, бұл Көлік департаментінің тізімінде көрсетілген. Үкімет активтерді жекешелендіру бағдарламасын жүргізіп келеді, жекешелендіруден кейін Транспорт Канада ең ірі 17 кеме қабылдау порты үшін 17 Канада порттық басқармасын қадағалайды.

Сауда теңізшісі

Канаданың сауда флоты 2007 жылдың соңында барлығы 173 кемеден (немесе одан көп) тұрды. 2016 жылы Канададағы мемлекеттік ұйымдардың меншігінде әртүрлі типтегі 17 852 автобус болды. Онтарио (38,8%) және Квебек (21,9%) штаттарындағы ұйымдар елдің жалпы автобус паркінің үштен екі бөлігінен астамын құрады. Қалалық муниципалитеттер барлық автобустардың 85%-дан астамына ие болды. 2016 жылы дизельді автобустар Канададағы басты автобус түрі болды (65,9%), одан кейін биодизельдік (18,1%) және гибридтік (9,4%) автобустар тұрды. Электрлік, табиғи газ және басқа автобустардың үлесі қалған 6,6%-ды құрады.