Кіріспе

Канада мен Ұлыбританиядағы әкешіл консерваторлар

Қызыл тори – Тори дәстүрінен туындаған оң орталық немесе әкешіл консервативті саяси философияның жақтасы, ең көп Канадада, сондай-ақ Ұлыбританияда таралған, онда ол көбінесе «бір ұлттық консерватизм» деп аталады. Бұл философия әлеуметтік саясатта қоғамдық мүдделерді бағалайды, сонымен бірге белгілі бір деңгейде қаржылық тәртіпті және әлеуметтік-саяси құрылысты құрметтеуді сақтайды. Ол «көк тори» немесе «жоғары тори» ұғымдарынан өзгеше. Кейбір қызыл торилер өздерін шағын консерваторлар деп есептейді. Канадада қызыл торизм провинциялық және федералды консервативті саяси партияларда кездеседі. Қызыл торизм тарихы Канада мен АҚШ-тың саяси мәдениеттерінің дамуындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Канадалық және американдық консерватизмнің әлеуметтік мәселелерге қатысты ұстанымдары мен қоғамдағы үкіметтің рөлі сияқты негізгі тұрғыларынан өзгешеліктері бар. Канададағы Джон А. Макдональд, Роберт Борден және Джон Дифенбеккер сияқты қызыл тори үкіметтері экономикада үкіметтің белсенді рөлін қолдағандарымен белгілі болды. Бұл мемлекеттік меншіктегі және басқарылатын «Канада Ұлттық Темір Жолы» сияқты мемлекеттік корпорацияларды құруды және «Ұлттық саясат» сияқты бағдарламалар арқылы канадалық өнеркәсіпті дамыту мен қорғауды қамтыды. «Қызыл» деген сөз қызыл торизмнің көк торизммен салыстырғанда экономикалық жағынан солшылға бейімділігін көрсетеді, себебі социалистік және басқа да солшыл партиялар дәстүрлі түрде қызыл түсті пайдаланады. Дегенмен, бүгінде Канадада қызыл түс Либералдық партиямен байланысты. Бұл термин Канададағы консерватизмде дәстүрлі түрде кездесетін кең идеологиялық спектрді көрсетеді.

Философия

Тарихи тұрғыдан алғанда, канадалық консерватизм Тори дәстүрінен туындаған, жеке құқықтар мен ұжымдық мүдделер арасындағы тепе-теңдікке ерекше мән береді, бұл дәстүрлі, өнеркәсіпке дейінгі моральдық стандарттар арқылы жүзеге асырылады – мұндай ерекшелік американдық консерватизмде байқалмайды. Қызыл торизм көбінесе классикалық консервативтік дәстүрден бастау алады, ол әлеуметтік топтар арасындағы байлық пен саяси жеңілдіктердің теңсіздігі, егер жеңілдікке ие топ мүшелері ақсүйектік міндеттемелерді орындап, жалпыға ортақ игілікке үлес қосса, әділ деп санайды. Қызыл торилер дін және монархия сияқты дәстүрлі институттарды, сондай-ақ әлеуметтік тәртіпті сақтауды қолдады. Бұл көзқарас кейіннен олардың әлеуметтік мемлекеттің кейбір аспектілерін қолдауында көрінді. Колин Кэмпбелл мен Уильям Кристианның «Канададағы саяси партиялар мен идеологиялар» еңбегінде кеңінен сипатталғандай, осы жалпыға ортақ игілікке сенім – Қызыл торизмнің негізгі қағидасы болып табылады.

Шығу тегі

Америкалық тәжірибеден өзгеше, онда топтық жіктер демократияға қарсы деп есептелсе (бірақ олар әлі де бар), канадтық торилер үкіметке қарағанда аналық көзқарас қабылдады. Монархия, қоғамдық тәртіп және жақсы үкімет – жалпы игілікке берілгендік ретінде түсінілетін – жеке құқықтар мен бостандыққа сенімге дейін, оларды қалыпқа келтіріп, теңдестірді. Энтони Холл Канададағы қызыл торизмнің американ революциясына және оның идеологиясына қарсы дамығанын айтты. Канадалық консерватизмнің бұл түрі көбінесе Ричард Хукер сияқты ағылшын консервативті ойшылдары мен мемлекет қайраткерлерінің дамытқан тори дәстүрінен туындайды; Шафтсберидің жетінші графы; және кейіннен Биконсфилдтің бірінші графы болған Бенджамин Дизраэли. Виктория дәуіріндегі канадтық торизмге ең көп әсер еткендер Дизраэлидің Бір Ұлт консерватизмі және лорд Рэндольф Черчилль қолдаған радикалды торизм болды. Бұл тори дәстүрлерінде абыройлылық және консервативті қоғамдық рухтың идеалы жатыр. Виктория дәуірінде бұл идеялар Британ империясындағы консервативті ойдың басты ағындары болды және Джон А. Макдональдтың консервативті коалициясының тори фракциясындағы көптеген адамдар тарапынан қолдау тапты. Бұл тектің ешқайсысы 1776 және 1796 жылдар аралығында американдық колониялардан лоялисттердің кетуінен кейін британдық Солтүстік Америка колонияларында торидің қоғамдық және коллективтік дәстүрлері болғанын жоққа шығармайды. Осы мәселе Канада мен АҚШ-тың консервативті саяси мәдениеттері арасындағы басты айырмашылықтардың бірі болып табылады. "Қызыл" торизм туралы түсінік 1960 жылдары Гад Хоровиц жасады, ол Канадада маңызды тори идеологиясы бар екенін дәлелдеді. Бұл көзқарас Канаданы АҚШ-пен салыстырды, онда американ революциясынан кейін және Біріккен Империяның лоялистерінің кетуінен кейін бұл коллективтік дәстүр американдық саяси мәдениеттен шығарылғандықтан, оның жоқтығы байқалды. Хоровиц Канаданың күшті социалистік қозғалысы торизмнен өркендегенін және бұл АҚШ-та социализм сайлауда көп табысқа ие болмауының себебін түсіндіреді деп мәлімдеді. Бұл сонымен қатар канадтықтардың бостандыққа қатысты түсініктері көбірек ұжымдық және қоғамдық болғанын, оларды американдық тәжірибелер мен теорияларға қарағанда ағылшын дәстүрінің тікелей нәтижесі деп қарастыруға болатынын білдірді. Хоровиц Джордж Грант пен Юджин Форсиді осы ойдың өкілдері ретінде атады, олар христиан дінінің қоғамдық істердегі орталық рөлін көрді және капитализмді және үстем бизнес элитасын қатты сынады. Форси Кооперативтік Комонвелл Федерациясының (CCF) мүшесі болды, ал Грант консервативті болып қалды, бірақ ол либералды экономика мен континентализмге қатысты саясаттың жалпы өзгерісіне наразылық білдірді, бұл Форси ондаған жылдар бұрын болған оқиға деп санады. Джон Дифенбейкердің консервативтік үкіметі 1963 жылы, негізінен BOMARC дауына байланысты құлағаннан кейін, Грант "Ұлт үшін зар: Канадалық ұлтшылдықтың жеңілісі" атты кітап жазды, ол дәстүрлі канадтық ұлттық және тәуелсіздіктің мәні туралы болды және қызыл торизмнің нұсқаушы жұлдызына айналды. Грант "Канада ұлттардың да, жеке тұлғалардың да құқықтары негізінде құрылған" деп жазғанда, Канада мен Америка елдерінің құрылуы арасындағы маңызды айырмашылықты анықтады. Бұл анықтама Канаданың ағылшын тілді, аборигендік және франкофондық ұлт ретіндегі көп қырлы негізін мойындады.

Үстемдік пен құлдырау

Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясының көптеген басшылары «Қызыл торилер» деп аталды, соның ішінде сэр Роберт Борден, Джон Дифенбейкер, Роберт Стэнфилд және Джо Кларк. Көптеген басқалары министрлер кабинетінде және ойшыл ретінде ықпалды болды, мысалы, Дэви Фултон, Далтон Кэмп, Рой Макмертри және Джон Фартинг. Рик Бороцик жаңа партияға қосылды, бірақ оны іштен ашық сынады, 2004 жылы қайта сайлануға түспеді, сондай-ақ науқан кезінде консерваторлар емес, либералдарды қолдады. Сонымен қатар, жиырма алты прогрессивті консервативті сенатордың үшеуі – Лоуэлл Мюррей, Норман Аткинс және Уильям Дуди жаңа партияға мүше болып кірмей, прогрессивті консерваторлар ретінде қызмет етуді жалғастыруды шешті. 2010 жылы қайтыс болған Аткинс әлі де Онтарионың Прогрессивті консервативтік партиясымен байланыста болды, ал Атлантикалық Канададан келген Мюррей федералды ПК партиясының бірігуіне қарсы болды. Көпшілігі, мысалы, танымал сенатор Марджори Лебретон, жаңа партияны қолдады және сайлаулар арасында да, сайлау кезінде де партияның белсенді және көрінетін қолдаушысы болды. Элейн Маккой мен Нэнси Рут кейіннен либерал премьер-министр Пол Мартин тарапынан Сенатқа тағайындалды және өздерін прогрессивті консерваторлар деп жариялады. Дуди қайтыс болды, ал Рут 2006 жылы консервативтік партияның фракциясына қосылды. Біріккеніне қарамастан, бұрынғы прогрессивті консервативтік партия мүшелерінің кейбіреуі әлі де өзін «Қызыл тори» деп есептейді, соның ішінде жоғары деңгейдегі саяси стратегиялық және сенатор Хью Сегал, ол 2013 жылы өзін «Қызыл тори» деп сипаттады, бұл оны бірнеше рет үкіметпен келіспеушілікке түсірді. Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясының Канадалық Альянспен бірігуіне қарсы болған «түбегейлі» қозғалыстағы «Қызыл торилер» 200-ден астам прогрессивті консервативтік партия мүшелерінен Elections Canada нысандарын жинады және Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясы ретінде қайта тіркелуге өтініш берді. Elections Canada бұл атауға бас тартты. Мұндай шешімді күткен координаторлар «SignaTories»-ге «ПК партиясы» деген атпен бюллетеньде қалу үшін екінші өтінішке де қол қоюға рұхсат берді. 2004 жылдың 26 наурызында Прогрессивті Канада партиясы Elections Canada-да тіркелді. Ол Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясының жалғасы ретінде танылуға тырысты, бірақ өте шамалы нәтижелерге қол жеткізді. Партия 2006 жылғы сайлауда 25 округте 14 151 дауыспен (жалпы ұлттық дауыс санының шамамен 0,1%) ең көп дауыс жинады. Партия 2019 жылдың 30 қарашасында Канаданың Бас сайлау офицері тарапынан Канада сайлау заңының 415(1) тармағында белгіленген талаптарды орындамағандықтан тіркемеден шығарылды.

Облыстық саясаттың қайта жаңғыруы

2010 жылдары Альбертада консервативті «Уайлдроуз» партиясының күшеуіне байланысты «Қызыл тори» термині қайта қолданысқа енді. Бұл термин Эд Стелмах пен Элисон Редфорд басшылығымен дамып келе жатқан Альбертаның Прогрессивті консервативтік қауымдастығының орталық қанатын белгіледі. Редфорд, «Уайлдроуз» партиясының жетекшісі Даниэль Смитпен байланысты оңшыл торилер Ралф Клейн мен Том Фланаганға қарағанда, орталық торилер Джо Кларк пен Питер Лоугидпен тығыз байланысты болды. Шанталь Хеберт, Езра Левант және тағы басқалар Редфордты «қызыл тори» деп атады. Тим Хьюстон басшылығындағы Новая Шотландияның Прогрессивті консервативтік қауымдастығы, өзін «қызыл торилер» деп жариялап, 2021 жылғы Новая Шотландияның жалпы сайлауында көпшілік дауысқа ие болды. Хьюстонның прогрессивті консервативтері денсаулық сақтау қызметтерін жақсарту үшін провинциялық ресурстарды пайдалануды мақсат етіп үгіт жүргізді.

Ұлыбритания

2009 жылы Филипп Блонд «Қызыл тори: Сол және оң Британияны қалай бұзды және оны қалай жөндеуге болады» атты кітабы және ResPublica ой-қорытынды орталығын құру арқылы Консервативтік партия ішінде коммунитарлық дәстүрлі консервативтік идеяларды ілгерілетуге тырысты. Консервативтік партияның жетекшісі Дэвид Кэмерон ResPublica орталығының ашылуында сөз сөйледі және «қызыл тори» идеялары оған зор әсер еткені айтылды. Шотландияда «қызыл тори» термині Шотландияның Лейборист партиясын сипаттау үшін қолданылды, кейбіреулер оларды консервативтік саясаттың белгілі бір аспектілеріне көмектесетін немесе оған қарсы тұрмайтын деп есептейді. Бұл термин алғаш рет Шотландия тәуелсіздігін қолдаушылар тарапынан қолданылды, осыдан кейін Лейборист партиясы 2014 жылғы Шотландия тәуелсіздігі туралы референдумда консерваторлар мен либерал-демократтармен бірге «Better Together» кампаниясына қатысты. Терминнің шотландиялық қолданысынан туындаған бұл термин, сондай-ақ «Блэршіл», «Брауншыл» және «орталықшыл» терминдері, әсіресе әлеуметтік желілерде Лейборист партиясының сол қанатындағы мүшелері тарапынан 2015 жылдан 2020 жылға дейін партияның бұрынғы жетекшісі Джереми Корбинге қолдау көрсетпеген депутаттар мен Лейборист партиясының қайраткерлерін атау үшін пайдаланылды. Бұл термин қазіргі Лейборист партиясының жетекшісі Кир Стармерге қарсы айыптау ретінде де қолданылды, оның кейбіреулер партияны дәстүрлі солшыл ұстанымдардан тым алысқа жылдырды деп санайды.

Анықтаманың ауытқуы

Қызыл тори термині бүгінде канадалық БАҚ-та Джордж Грант, Дальтон Кэмп немесе Роберт Стэнфилд салт-дәстүріндегілерге емес, консервативті қозғалыстағы, әсіресе әлеуметтік консерватизмді қабылдамайтын немесе жеткілікті түрде қабылдамайтын, жай ғана орташа консерваторларға қатысты қолданылады. Мысалы, 2004 жылғы Консервативтік партия төрағалығына сайлауда Тони Клемент жекешелендіруді, салықты төмендетуді және әлеуметтік және экономикалық дамуға бағытталған шығыстарды қысқартуды жақтағанымен, кейде "қызыл тори" деп аталды. Дәстүрлі "қызыл торилер" мұндай ұстанымдардың көпшілігін, тіпті барлығын да қабылдамас еді. Соңғы кезде британдық ResPublica талдау орталығының директоры Филипп Блонд өзінің "қызыл тори" деп аталатын тезисімен көзге түсті, ол "әлеуметтік мемлекет" және "нарық мемлекеті" деп атаған құбылыстарды сынап тұр. Филипп Блонд радикалды қоғамдық-дәстүрлі консерватизмді жақтайды. Ол әлеуметтік мемлекетті де, нарықтық монополияларды да сынап, дәстүрлі құндылықтар мен институттарды, жергіліктілікті, орталық үкіметтен жергілікті қауымдастықтарға, шағын бизнеске және еріктілікке өкілеттік беруді құрметтейді. Блонд сондай-ақ кедейлік сияқты мәселелерді шешу үшін әлеуметтік кәсіпорындардың, қайырымдылық қорларының және азаматтық қоғамның басқа да элементтерінің мүмкіндіктерін арттыруды қолдайды. Ол 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін Дэвид Кэмерон және басқа консерваторлардың ой-өрісіне елеулі әсер еткен тұлға ретінде танылады. Ол қоғамның ортақ игілігіне баға беріліп, шешімдер жергілікті қауымдастықтардан туындайтын азаматтық мемлекетті идеалды модель деп санайды. Блондтың идеялары дистрибутивизмнің әлеуметтік-экономикалық дәстүрімен де үйлеседі, бұл туралы 2009 жылы Оксфорд университетінде Г.К. Честертонның сенім және мәдениет институтының демеушілігімен өткен дистрибутивизм конференциясында Блондтың қатысқандығынан көрінеді. Блондтың "қызыл торизм" ілімін АҚШ-тағы дәстүрлі консерваторлар, мысалы экономист Джон Медейл қолдады. Алайда, Front Porch Republic веб-журналының редакторлары "қызыл торизмді" "солшыл немесе социалистік консерватизм" деп анықтайды және ол "бірнеше теңдікшіл риторикалық элементтерді кездейсоқ алып қойған дәстүршілдік емес" дейді. Бұл терминнің сөздіктегі анықтамасына сәйкес келеді: "(Канадалық) белгілі бір қаржылық және әлеуметтік мәселелерде либералды немесе жеңіл социалистік көзқарастарды ұстанатын консерватор". Осы тұрғыдан алғанда, Филипп Блондтың көзқарастары "жоғары тори" деп аталатын нәрсеге жақын.