Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шахмат фигурасы
Chess piece
Епископ (♗, ♝) – шахмат ойынындағы фигура. Ол аралықтағы фигураларды секіріп өтпей, диагональ бойынша қозғалып, соққы береді. Әр ойыншы ойынды екі епископпен бастайды. Ақтардың епископтарының бастапқы орналасқан квадраты – c1 және f1, ал қаралардың епископтарының бастапқы орналасқан квадраты – c8 және f8.
The bishop (♗, ♝) is a piece in the game of chess. It moves and captures along without jumping over intervening pieces. Each player begins the game with two bishops. The starting squares are c1 and f1 for White's bishops, and c8 and f8 for Black's bishops.
Орналастыру және жылжыту
Ақ үшін f1 және қара үшін f8 орналасады; ақ үшін c1 және қара үшін c8 орналасады. Бишоптың әрбір қозғалысы үшін қашықтық шектеуі жоқ, бірақ ол тек диагональ бойынша ғана қозғала алады. Ол басқа фигуралардың үстінен секіре алмайды. Бишоп қарсыластың тұрған алаңына басып кіру арқылы ұстайды. Диагональ бойынша қозғалуының нәтижесінде, әр бишоп әрқашан бір түсті алаңда қалады. Сондықтан, бишопты ақ алаңдық немесе қара алаңдық бишоп деп атау жиі кездеседі.
The is placed on f1 for White and f8 for Black; the is placed on c1 for White and c8 for Black. The bishop has no restrictions in distance for each move but is limited to diagonal movement. It cannot jump over other pieces. A bishop captures by occupying the square on which an enemy piece stands. As a consequence of its diagonal movement, each bishop always remains on one square color. Due to this, it is common to refer to a bishop as a light squared or dark squared bishop.
Қалқаға қарсы
Тұрақ, әдетте, бишоптан екі пешке қымбаттау. Бишоп тақтадағы алаңдардың жартысына ғана қол жеткізе алады, ал тұрақ тақтадағы барлық алаңдарға қол жеткізе алады. Кедергісіз болғанда, тұрақ орналасқан орынына қарамастан он төрт алаңға шабуыл жасайды, ал бишоп он үштен аспайды (төрт орталық алаңның бірінен) және кейде жетіге дейін (жақтар мен бұрыштардан) шабуыл жасайды. Патша мен тұрақ жалғыз патшаға қарсы шахмат қоюға болады, ал патша мен бишоп қоя алмайды. Дегенмен, қарама-қарсы түсті алаңдардағы патша мен екі бишоп мәжбүрлеу шахматты жасауға қабілетті.
A rook is generally worth about two pawns more than a bishop. The bishop has access to only half of the squares on the board, whereas all squares of the board are accessible to the rook. When unobstructed, a rook attacks fourteen squares regardless of position, whereas a bishop attacks no more than thirteen (from one of four center squares) and sometimes as few as seven (from sides and corners). A king and rook can checkmate against a lone king, whereas a king and bishop cannot. A king and two bishops on opposite colored squares, however, can force mate.
Бастысы
Рыцарь мен епископтың әрқайсысы шамамен үш пешке тең. Бұл епископтардың рыцарьмен күші шамамен бірдей екенін білдіреді, бірақ ойын жағдайына байланысты, олардың кез келгені айқын артықшылыққа ие болуы мүмкін. Жалпы алғанда, епископ рыцарьға қарағанда сәл күштірек. Жаңадан бастаған ойыншылар епископты рыцарьмен салыстырғанда төмен бағалайды, себебі рыцарь барлық шаршыға жете алады және шанышқыға (форк) көбірек бейім. Кәсіби ойыншылар епископтың күшін жақсы түсінеді. Епископтар әдетте ойын соңында күшін арттырады, өйткені көптеген фигуралар алынып, олардың әрекет ете алатын ашық сызықтар пайда болады. Епископ бірден екі қанатқа да ықпал ете алады, ал рыцарь мұндай мүмкіндікке ие емес. Ашық ойын соңында, екі епископтан тұратын жұп, епископ пен рыцарьға немесе екі рыцарьға қарағанда айқын артықшылыққа ие. Екі епископқа ие ойыншыда стратегиялық қару бар – ұзақ мерзімді перспективада тиімді ойын соңына сауда жасау мүмкіндігі. Красенков пен Звягинцев арасындағы ойындағы позицияда, қараның епископы c8 шаршысында қара пешкалармен шектеліп, қара аққа қарағанда бір фигурамен кем ойнап жатыр. Қара пешкалар e2 шаршысындағы ақ епископқа да кедергі келтірсе де, оның шабуылдау мүмкіндігі әлдеқайда көп, сондықтан ол қара епископтың нашар епископына қарсы жақсы епископ болып табылады. Қара тағы он жүрістен кейін жеңілісті қабылдады.
Knights and bishops are each worth about three pawns. This means bishops are approximately equal in strength to knights, but depending on the game situation, either may have a distinct advantage. In general, the bishop is slightly stronger than the knight. Less experienced players tend to underrate the bishop compared to the knight because the knight can reach all squares and is more adept at forking. More experienced players understand the power of the bishop. Bishops usually gain in relative strength towards the endgame as more pieces are captured and more open lines become available on which they can operate. A bishop can easily influence both wings simultaneously, whereas a knight is less capable of doing so. In an open endgame, a pair of bishops is decidedly superior to either a bishop and a knight, or two knights. A player possessing a pair of bishops has a strategic weapon in the form of a long term threat to trade down to an advantageous endgame. In the position from the game Krasenkow versus Zvjaginsev, a thicket of black pawns hems in Black's bishop on c8, so Black is effectively playing with one piece fewer than White. Although the black pawns also obstruct the white bishop on e2, it has many more attacking possibilities, and thus is a good bishop vis à vis Black's bad bishop. Black resigned after another ten moves.
Фианчеттто
Бишопты фианкеттеуге болады, мысалы, g2 пешкасын g3-ке, ал f1 бишопын g2-ге жылжытқаннан кейін. Бұл g1 бойынша қамалдаған патшаға күшті қорғаныс құруы мүмкін, ал бишоп көбінесе ұзақ диагональға (мұнда h1–a8) күшті қысым жасауға қабілетті. Фианкеттелген бишопты оңай беріп қоюға болмайды, себебі пешка құрылымында туындайтын кемшіліктер айқын болуы мүмкін, әсіресе патша сол жаққа қамалданған болса. Дегенмен, кейбір қазіргі ашылуларда қарсыластың пешкаларын екі еселеу үшін фианкеттелген бишоптан атқа бас тартылады, мысалы 1. d4 g6 2. c4 Bg7 3. Nc3 c5 4. d5 Bxc3+!? 5. bxc3 f5, бұл Роман Джиндзичашвили ұсынған өткір комбинация. Ханшайымның бишопынан атқа бас тарту көбінесе аз мәселе тудырады. Мысалы, Карпов – Броун, Сан-Антонио 1972, 1. c4 c5 2. b3 Nf6 3. Bb2 g6 партиясында Карпов өзінің фианкеттелген бишопын 4. Bxf6! деп берді, содан кейін exf6 5. Nc3, қараның пешкаларын екі еселеп, d5-те оларға тесік жасады.
A bishop may be fianchettoed, for example after moving the g2 pawn to g3 and the bishop on f1 to g2. This can form a strong defense for the castled king on g1 and the bishop can often exert strong pressure on the long diagonal (here h1–a8). A fianchettoed bishop should generally not be given up lightly, since the resulting in the pawn formation may prove to be serious weaknesses, particularly if the king has castled on that side of the board. There are nonetheless some modern opening lines where a fianchettoed bishop is given up for a knight in order to double the opponent's pawns, for example 1. d4 g6 2. c4 Bg7 3. Nc3 c5 4. d5 Bxc3+!? 5. bxc3 f5, a sharp line originated by Roman Dzindzichashvili. Giving up a fianchettoed queen's bishop for a knight is usually less problematic. For example, in Karpov–Browne, San Antonio 1972, after 1. c4 c5 2. b3 Nf6 3. Bb2 g6, Karpov gave up his fianchettoed bishop with 4. Bxf6! exf6 5. Nc3, doubling Black's pawns and giving him a hole on d5.
Ойынның соңы
Кез келген ойыншыда тек бір ғана піл болған және біреуі қара түсті, екіншісі ақ түсті квадраттарды бақылаған соңғы ойын, тіпті бір ойыншыда бір немесе кейде екі піл артық болса да, көбінесе тең нәтижемен аяқталады. Ойыншылар әдетте қарама-қарсы түсті квадраттарды бақылауға ұмтылады, соның салдарынан қақтығыс туындайды. Дегенмен, егер екі ойыншының да пілдері бір түсті болса, тіпті позициялық басымдық та жеңіске жеткілікті болуы мүмкін.
An endgame in which each player has only one bishop, one controlling the dark squares and the other the light, will often result in a draw even if one player has a pawn or sometimes two more than the other. The players tend to gain control of squares of opposite colors, and a deadlock results. In endgames with same colored bishops, however, even a positional advantage may be enough to win.
Қарама-қарсы түстердегі бішкектер
Әр ойыншының тек бір бішкегі (падишадан басқа басқа бірде-бір фигурасы жоқ) және бішкектер қарама-қарсы түстерде болған кезде, тіпті бір жақта қосымша пешка немесе екеуі болса да, жиі тең болады. Мұндай позициялардың көптегені бішкектердің түсі бір болғанда жеңіске жетер еді. Вольф пен Леонхардттың (диаграмманы қараңыз) позициясы маңызды қорғаныс орнатуын көрсетеді. Қаралар ешқандай прогресс жасай алмайды, себебі ақ бішкек қара патшаны g4-тегі пешканы қорғауға байлайды, сондай-ақ f3+ қадамын да қабылдамайды, себебі ол жай ғана пешканы алмастырады – содан кейін екінші пешка бішкекке алысады (бірден тең болады) немесе пешка алға жылжиды (оңай тең болатын позиция). Әйтпесе, бішкек d1 және e2 алаптарын ауыстырып отырады. Егер екі пешка біріккен болса, олар әдетте алтыншы қатарға жеткенде жеңеді, әйтпесе ойын тең болуы мүмкін (жоғарыда көрсетілгендей). Егер екі пешка бір алаппен бөлінген болса, олар көбінесе тең болады, бірақ егер олар бір-бірінен алыс болса, жеңеді. Кейбір жағдайларда тақтада көбірек пешкалар болғанда, егер бір жақта әлсіз пешкалар болса, бішкектерді қарама-қарсы түстерде ұстау тиімді болады. 1925 жылы Эфим Боголюбов – Макс Блюмих (диаграмманы қараңыз) ойынында ақтар жеңіске жетеді, себебі бішкектердің қарама-қарсы түстерде болуы қараны қара алаптарда әлсіз етеді, қараның оқшауланған пешкаларының әлсіздігі және әлсіз екі еселенген пешкалары. Ойын жалғасты:
Endgames in which each player has only one bishop (and no other pieces besides the king) and the bishops are on opposite colors are often drawn, even when one side has an extra pawn or two. Many of these positions would be a win if the bishops were on the same color. The position from Wolf versus Leonhardt (see diagram) shows an important defensive setup. Black can make no progress, since the white bishop ties the black king to defending the pawn on g4 and it also prevents the advance f3+ because it would simply the pawn – then either the other pawn is exchanged for the bishop (an immediate draw) or the pawn advances (an easily drawn position). Otherwise the bishop alternates between the squares d1 and e2. If two pawns are connected, they normally win if they reach their sixth , otherwise the game may be a draw (as above). If two pawns are separated by one they usually draw, but win if they are farther apart. In some cases with more pawns on the board, it is actually advantageous to have the bishops on opposite colors if one side has weak pawns. In the 1925 game Efim Bogoljubov–Max Blümich (see diagram), White wins because of the bishops being on opposite colors making Black weak on the dark squares, the weakness of Black's isolated pawns on the , and the weak doubled pawns on the The game continued:
Бішпішпен ойын соңында кейде бішпіш "қате бішпіш" болып табылады, яғни ол белгілі бір мақсат үшін (әдетте піяданы түрлендіру үшін) қарама-қарсы түсті қыратқа орналасқан. Мысалы, егер бішпіш піяданың түрлену алаңын бақылай алмаса, онда бішпіш "қате бішпіш" деп айтылады немесе піяда "қате піяда" деп аталады. Бұл кейбір позициялардың тең ойнауын қамтамасыз етеді (қорғаныс құру арқылы), әйтпесе олар жеңіске жетер еді.
In an endgame with a bishop, in some cases the bishop is the "wrong bishop", meaning that it is on the wrong color of square for some purpose (usually promoting a pawn). For example, with just a bishop and a , if the bishop cannot control the promotion square of the pawn, it is said to be the "wrong bishop" or the pawn is said to be the wrong rook pawn. This results in some positions being drawn (by setting up a fortress) which otherwise would be won.
Тарих
Ортағасырлық шахматта бишоптың алдыңғы түрі shatranj (алғашқыда chaturanga) alfil, яғни «слон» деген мағынаны білдіреді, ол кез келген диагональ бойынша екі қырықтан секіре алады және аралықта тұрған фигурадан секіре алады. Осының салдарынан әрбір fil сегіз қырыққа ғана шектелді, ал екі fil бір-біріне шабуыл жасай алмады. Қазіргі заманғы бишоп алғаш рет 1200 жылдан кейін Courier шахматында пайда болды. Бұл қозғалыспен ойнайтын, cocatriz немесе крокодил деп аталатын фигура, 1283 жылы Кастилия королі Альфонсо X үшін жинақталған Libro de los juegos-тағы Grande Acedrex құрамына кірді. Ойын «Үндістаннан» деп есептеледі, ол кезде бұл өте тұспалдаусыз термин еді. Шамамен жарты ғасырдан кейін Мұхаммед ибн Махмуд әл-Амули өзінің «Ғылымдар қазынасы» еңбегінде шахматтың кеңейтілген түрін, екі фигураның «мұнара сияқты, бірақ көлбеу» қозғалатынын сипаттады. Бишоп та шамамен сол уақытта (13 ғасыр) Жапонияда тәуелсіз түрде ойлап табылды, онда ол sho shogi және dai shogi құрамына кірді; ол қазіргі shogi-де sho shogi-дің тікелей ұрпағы ретінде сақталған. Альфильдің туындылары батыс Еуропаға алғаш рет енгізілген екі елдің тілдерінде сақталған: итальян (alfiere) және испан (alfil). Ол француз тілінде aufin, ал ерте ағылшын тілінде aufin, alphin немесе archer деп аталды. Шахмат тақтасында бишоптарға қатысты ең алғашқы сілтемелер – 13 ғасырға жататын екі латын мәтіні, De Vetula және Quaedam moralitas de scaccario. «Бишоп» сөзінің этимологиясы көне ағылшын тіліндегі bisceop – «епископ, жоғары рухани қызметкер» сөзінен, кейінірек латын тіліндегі episcopus және грек тіліндегі episkopos – «көзбен қадағалаушы, бақылаушы» сөздерінен шыққан. Шахмат фигурасы ретінде «бишоп» термині алғаш рет 16 ғасырда тіркелген, ал ең ерте жазба мысалы 1560 жылдарға дейін жетеді, мағынасы ағылшын тіліндегідей. Исландия тілінде бұл термин ағылшын тілінде қолданылғанға дейін, исландиялық мәтіндерде «biskup» туралы алғашқы айтылу 14 ғасырдың басына жатады, ал 12 ғасырға жататын Льюис шахмат фигуралары бишопты шіркеу адамы ретінде нақты бейнелейді. 1300–1325 жылдар аралығында Исландияда жазылған Эрл Магус сағасында императордың бишоптан мат алғаны айтылады. Бұл «бишоп» терминінің ағылшын тілінде пайда болуына қатысты бірнеше болжамдарға әкелді. Канондық шахмат фигуралары 1849 жылғы Стаунтон шахмат жиынтығына жатады. Фигураның терең ойығы бишоптың (немесе аббаттың) митрасын бейнелейді. Кейбіреулер бұл ойықтың фигураның түпнұсқа пішінінен, яғни пілдің сүйкімді тістерін бейнелейтін ойығы бар пілден шыққан деп жазады. Ағылшындар бұл фигураны бишоп деп атады, өйткені үстіндегі шығыңқы бөліктері митраға ұқсас. Ойын Еуропаға тарағанда бұл ойық әртүрлі елдерде әртүрлі түсіндірілді; мысалы, Францияда оны шумақ шапқышы деп қабылдады, сондықтан Францияда бишопты fou, «шумақ» деп, ал Румынияда nebun (есі дұрыс емес адам) деп атайды. Кейбір славян тілдерінде (мысалы, чех/словак) бишоп střelec/strelec деп аталады, бұл тікелей ағылшын тіліне «атушы», яғни садақшы деп аударылады, ал басқаларында ол әлі де «слон» деп аталады (мысалы, орыс). Оңтүстік славян тілдерінде ол әдетте lovac, яғни «аңшы» немесе laufer деп аталады, ол неміс тілінде осы фигураның атауы (laufer сонымен қатар goniecпен бірге поляк тіліндегі фигураның атауы). Бишоптың орыс тіліндегі баламалы атауы – «офицер» (офицер); ол грек тілінде αξιωματικός, белорус тілінде афіцэр және албан тілінде oficeri деп аталады. Моңғол және бірнеше үнді тілдерінде бұл «түйе» деп аталады. Литва тілінде бұл rikis, ортағасырлық Литвадағы әскери қолбасшы. Латвияда оны laidnis деп атайды, бұл кейбір атыс қаруларының ағаш тұтқасының бөлігі.
The bishop's predecessor in medieval chess, shatranj (originally chaturanga), was the alfil, meaning "elephant", which could leap two squares along any diagonal, and could jump over an intervening piece. As a consequence, each fil was restricted to eight squares, and no fil could attack another. The modern bishop first appeared shortly after 1200 in Courier chess. A piece with this move, called a cocatriz or crocodile, is part of the Grande Acedrex in the Libro de los juegos compiled in 1283 for King Alfonso X of Castile. The game is attributed to "India", then a very vague term. About half a century later Muḥammad ibn Maḥmud al Āmulī, in his Treasury of the Sciences, describes an expanded form of chess with two pieces moving "like the rook but obliquely". The bishop was also independently invented in Japan at about the same time (the 13th century), where it formed part of sho shogi and dai shogi; it remains present in modern shogi as the direct descendant of sho shogi. Derivatives of alfil survive in the languages of the two countries where chess was first introduced within Western Europe—Italian (alfiere) and Spanish (alfil). It was known as the aufin in French, or the aufin, alphin, or archer in early English. The earliest references to bishops on the chessboard are two 13th century Latin texts, De Vetula and Quaedam moralitas de scaccario. The etymology of "bishop" comes from Old English bisceop "bishop, high priest," from Late Latin episcopus, from Greek episkopos "watcher, overseer." The term "bishop" as applied specifically to the chess piece was first recorded in the 16th century, with the first known written example dating back to the 1560s. with the same meaning as in English. The use of the term in Icelandic predates that of the English language, as the first mentioning of "biskup" in Icelandic texts dates back to the early part of the 14th century, while the 12th century Lewis Chessmen portray the bishop as an unambiguously ecclesiastical figure. In the Saga of Earl Mágus, which was written in Iceland somewhere between 1300–1325, it is described how an emperor was checkmated by a bishop. This has led to some speculations as to the origin of the English use of the term "bishop". The canonical chessmen date back to the Staunton chess set of 1849. The piece's deep groove symbolizes a bishop's (or abbot's) mitre. Some have written that the groove originated from the original form of the piece, an elephant with the groove representing the elephant's tusks. The English apparently chose to call the piece a bishop because the projections at the top resembled a mitre. This groove was interpreted differently in different countries as the game moved to Europe; in France, for example, the groove was taken to be a jester's cap, hence in France the bishop is called fou, the "jester" and in Romania the nebun (madman). In some Slavic languages (e. g. Czech/Slovak) the bishop is called střelec/strelec, which directly translates to English as a "shooter" meaning an archer, while in others it is still known as "elephant" (e. g. Russian ). In South Slavic languages it is usually known as lovac, meaning "hunter", or laufer, taken from the German name for the same piece (laufer is also a co official Polish name for the piece alongside goniec). An alternative name for bishop in Russian is "officer" (офицер); it is also called αξιωματικός in Greek, афіцэр in Belarusian and oficeri in Albanian. In Mongolian and several Indian languages it is called the "camel". In Lithuanian it is the rikis, a kind of military commander in medieval Lithuania. In Latvia it is known as laidnis, a term for the wooden handle part of some firearms.