Кіріспе

IPA ырғақтарында n арқылы бейнеленген дауысты дыбыстар ⁿ жоғары жазумен көрсетіледі. Халықаралық фонетикалық әліпбиде тіс, альвеолярлық және постсальвеолярлық мұрындық дауыстарды білдіретін символ – , ал эквивалентті X SAMPA символы – n.

Тілдердің басым көпшілігі альвеолярлық немесе тіс мұрындығына ие. Кейбір тілдерде мұндай дыбыс жоқ, бірақ дыбыс бар, мысалы, йоруба, Палау және сөйлеу тіліндегі Самоан (бірақ бұл тілдердің барлығында дыбысы бар. дыбысы жоқ тілдің мысалы – Эдо). Кейбір тілдерде (мысалы, Ротокас) екеуі де жоқ. Шынайы тіс дауыстары салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Роман, Дравид және Австралия тілдерінде n әдебиетте жиі "тіс" деп аталады. Дегенмен, дауыстың ерекшелігін анықтайтын тілдің ең артқы бөлігі шын мәнінде альвеолярлық немесе дентиальвеолярлық болып табылады. Роман тілдері мен ағылшын тілінің айырмашылығы тілдің ауыз шатырына жанасатын жерінде емес, тілдің жанасатын бөлігінде. Ағылшын тілінде бұл тілдің ұшы (мұндай дыбыстар апикальды деп аталады), ал Роман тілдерінде – тілдің ұшынан жоғары орналасқан жазық бөлігі (мұндай дыбыстар ламинальды деп аталады). Алайда, шынайы апикальды (немесе сирек кездесетін ламинальды) тіс n бар тілдер бар. Ол Оңтүстік Американың мапуче тілінде кездеседі, онда ол тіс аралық болып табылады. Шынайы тіс дауысы әдетте оны бар тілдерде, мысалы, ағылшын тіліндегі "tenth" сөзінде, аллофоникалық түрде пайда болады. Сол сияқты, дентиальвеолярлық аллофон дентиальвеолярлық окклюзивтері бар тілдерде кездеседі, мысалы, испан тіліндегі "cinta" сөзінде. Кейбір тілдерде ламинальды дентиальвеолярлық және апикальды альвеолярлық мұрындық дауыстар қарама-қарсы келеді. Мысалы, малаялам тіліндегі "Nārāyanan" сөзінің айтылуында бірінші n – тіс, екіншісі – ретрофлекс, ал үшіншісі – альвеоляр. Постсальвеолярлық мұрындық көптеген Австралия абориген тілдерінде, соның ішінде Djeebbana және Jingulu тілдерінде кездеседі.

Тіс немесе дентиальвеолярлық

Тіл Word IPA Мағынасы Ескертулер Беларуский [[Беларусь тілі әліпбиі/novy 'жаңа' Ламинальді денти альвеолярлық. Палаталану түрімен қарама-қайшы. Беларусь фонетикасын қараңыз. Болгар [[Македония алфавиті/жена 'әйел' Ламинальді денти альвеолярлық. Каталдық тілі (каталдық әліпбиі) Аллофон бұрын Каталдық фонетикасын қараңыз. Чувашăna/šăna[ʃɒn̪a]'шыбын' Голланд тілі Бельгиялық [[Голланд орфографиясы 'немере қыз' Ламинальді денти альвеолярлық, кейде жай ғана альвеолярлық. Голланд фонетикасын қараңыз. Ағылшын month 'ай' Интердентальді. Эсперантоға дейінгі аллофон [[Эсперанто орфографиясы 'үміттенуші' Эсперанто фонетикасын қараңыз. Фин [[фин орфографиясы 'жағажай' Француз [[француз орфографиясы 'байланыс' Ламинальді денти альвеолярлық, кейде жай ғана альвеолярлық. Француз фонетикасын қараңыз. Грек [[грек алфавиті/[[грекше 'гүл' Интердентальді. Аллофон қараңыз Қазіргі грек фонетикасы. Хиндустани Хинди [[Devanāgarī / najā 'жаңа' Хинди-Урду фонетикасын қараңыз. Урду [[Урду алфавиті / najā Венгр [[Венгр орфографиясы 'әже' Ламинальді денти альвеолярлық. Венгр фонетикасын қараңыз. Ирланд тілі naoi 'тоғыз' Веляризацияланған. Жапон тілінде涙/namida[n̪ämʲid̪ä]'жас' Ламинальді денти альвеолярлық. Жапон фонетикасын қараңыз. Кашуб напреск 'жаңбыр' Ламинальді денти альвеолярлық. Қазақ [[Қазақ әліпбиі] 'көрінгендей' Ламинальді денти альвеолярлық. Аллофон бұрын. Қырғыз [[қырғыз алфавиті/bedelinde 'билікте' Ламинальді денти альвеолярлық. Аллофон бұрын. Латыш [[латын алфавиті 'түн' Ламинальді денти альвеолярлық. Латыш фонетикасын қараңыз. Македониялық [[Македониялық әліпби/nos 'мұрын' Ламинальді денти альвеолярлық. Македония фонетикасын қараңыз. Малаялам [[Малаялам жазуы/panni 'шошқа' Кейбір сөйлеушілер үшін интердентальді. Малаялам фонетикасын қараңыз. Мапудунгун [[Мапудунгун әліпбиі 'әке жағынан туыс' Интердентальді. Маратхи [[Devanāgarī/nakh'тырнақ' Маратхи фонетикасын қараңыз. Непали [[Devanāgarī 'хош иіс' /t̪, t̪ʰ, d̪, d̪ʱ/ маңайындағы /n/ аллофоны. Польша [[Польша алфавиті 'мұрын' Ламинальді денти альвеолярлық. Альвеоляр бұрын. Польша фонетикасын қараңыз. Португал Жалпы [[Португал орфографиясы 'мұрын тесігі' Ламинальді денти альвеолярлық. Алдыңғы дауыстыны (әсіресе, баса айтылса) назализациялай алады. Кластерлерден пайда болатын аллофон. Вернакуляр Paulista percebendo 'қабылдау' Ламинальді денти альвеолярлық. Көбірек стигматизацияланған түрлерде баса назар аударған мұрындық дауыстыдан кейінгі аллофон. Португал фонетикасын қараңыз. Румын [[Румын алфавиті 'жаңғақ' Ламинальді денти альвеолярлық. Румын фонетикасын қараңыз. Орыс [[Орыс алфавиті/nash 'біздің' Ламинальді денти альвеолярлық, палаталану түрімен қарама-қайшы. Орыс фонетикасын қараңыз. Серб-Хорват [[Кириллица / student 'студент' Ламинальді денти альвеолярлық. Аллофон бұрын. Серб-Хорват фонетикасын қараңыз. Словения [[Словения орфографиясы 'алаяқ' Ламинальді денти альвеолярлық. Аллофон бұрын. Словения фонетикасын қараңыз. Испан Көптеген диалектілер [[Испан орфографиясы 'әндету' Ламинальді денти альвеолярлық. Аллофон бұрын. Испан фонетикасын қараңыз. Тамил [[Тамил жазуы/nāḍu 'ел' Тамил фонетикасын қараңыз. Телугу [[Телугу жазуы 'Шеу' Анусвараның аллофоны ретінде пайда болады, содан кейін тіс дауыстарында. Украин [[Украин алфавиті/nash 'біздің' Ламинальді денти альвеолярлық, палаталану түрімен қарама-қайшы. Украин фонетикасын қараңыз. Өзбек Ламинальді денти альвеолярлық.

Альвеолярлық

Тіл Сөз IPA Мағынасы Ескертулер Адыгей [[Кирил әліпбиі/nėfnė 'жарық' Араб тілі Стандартты [[Араб әліпбиі/nūr 'жарық' Араб фонологиясын қараңыз Ассириялық ܢܘܪܐ/nōra 'айна' Баск тілі [[Баск әліпбиі 'Мен' Бенгал тілі [[Бенгал әліпбиі/naak/nāk 'мұрын' Бенгал фонологиясын қараңыз Кантон тілі 年/nìhn [ni:n˨˩] 'жыл' Кантон фонологиясын қараңыз Каталан [[Каталан жазуы 'қар' Каталан фонологиясын қараңыз Чех тілі [[Чех жазуы 'үстінде' Чех фонологиясын қараңыз Голланд тілі [[Голланд әліпбиі 'түн' Голланд фонологиясын қараңыз Ағылшын тілі nice 'жақсы' Ағылшын фонологиясын қараңыз Фин тілі [[Фин әліпбиі 'Мен беремін' Фин фонологиясын қараңыз Неміс тілі fünf 'бес' Неміс фонологиясын қараңыз Грузин тілі [[Грузин әліпбиі/k'ani 'тері' Грек тілі [[Грек әліпбиі/[[Гректің латын әліпбиі 'қасиетті шарап' Қазіргі грек фонологиясын қараңыз Гуджарати [[Гуджарати әліпбиі/nahi 'жоқ' Гуджарати фонологиясын қараңыз Гавайи тілі [[Гавайи әліпбиі 'шайқау' Гавайи фонологиясын қараңыз Еврей тілі [[Еврей жазуы/navon 'ақылды' Қазіргі еврей фонологиясын қараңыз Итальян тілі [[Итальян әліпбиі 'ергежей' Итальян фонологиясын қараңыз Ирланд тілі binn 'шың' Жұмсақталған. Кхмер тілі [[Кхмер жазуы nôkôr 'патшалық' Кхмер фонологиясын қараңыз Корей тілі [[Хангуль/[[Корей тілінің қайта жаңартылған латын әліпбиі 'Ел' Корей фонологиясын қараңыз Күрд тілі Солтүстік [[Күрд әліпбиі 'жануар' Күрд фонологиясын қараңыз Орталық [[Күрд әліпбиі/gîyânlabar Оңтүстік Қырғыз тілі [[Қырғыз әліпбиі/banan 'банан' Малай тілі [[Малай әліпбиі 'пісірілген күріш' Малаялам [[Малаялам жазуы 'піл' Малаялам фонологиясын қараңыз Мальта тілі [[Мальта әліпбиі 'сопақ' Мандарин 難/难/[[Ханьюй Пиньинь 'қиын' Мандарин фонологиясын қараңыз Мапудунгун [[Мапудунгун әліпбиі 'жеткілікті' NgweMmockngie диалектісі 'күн' Непали [[Деванагари/nakkal 'еліктеу' Непали фонологиясын қараңыз Одия [[Одия жазуы/nāka 'мұрын' Окинава тілі ʻnmu 'картоп' Жұрнақтың, ядроның немесе кодыңда болуы мүмкін. Кодадағы [m], [ŋ] және [ɴ] аллофоны, бірақ басқа жерлерде фонемиялық. Парсы тілі نون/nun[nun] 'нан' Пираха gíxai 'сен' Польша тілі [[Польша әліпбиі 'соққы' (әдетте laminal denti alveolar) алдында Польша фонологиясын қараңыз Пенджаби тілі ਨੱਕ/nakk 'мұрын' Словак тілі [[Словак әліпбиі 'үстінде' Словен тілі [[Словен жазуы 'жаңалық' Кейбір сөйлеушілер [[Словен жазуы 'ат' Словен фонологиясын қараңыз Испан тілі [[Испан жазуы 'ешнәрсе' Испан фонологиясын қараңыз Суахили dizи[n̩dizi] 'банан' Тагалог тілі [[Тагалог әліпбиі 'жіңішке' Тагалог фонологиясы Тай тілі [[Тай жазуы/[[Тай жазуы[nɔːn] 'ұйқы' Тай фонологиясын қараңыз Токи Пона noka 'аяқ' Түрік тілі [[Түрік әліпбиі 'себеп' Түрік фонологиясын қараңыз Тамил тілі [[Тамил жазуы/manasu 'ақыл', 'жүрек' Тамил фонологиясын қараңыз Вьетнам тілі [[Вьетнам әліпбиі 'сен бара жатырсың' Альвеоляр дауыстыларының алдында ғана пайда болады. Вьетнам фонологиясын қараңыз Уэльс тілі [[Уэльс әліпбиі 'әже' Уэльс фонологиясын қараңыз Батыс Апачи non 'жасырын' Батыс Фриздік nekke 'мойын' Ии [[Ии жазуы/[[Ии жазуы 'ауыр' Zapotec Tilquiapan nanɨɨ 'ханым' орфографияда көрсетілмеген фортис альвеолярлық мұрынмен қарама-қайшы келеді.

Постальвеолалық

Тіл Сөз IPA Мағынасы Ескермелер Каталан [[Catalan alphabet 'қарын' , алдында альвеоло-палаталық дыбыс болуы мүмкін. Каталан фонологиясын қараңыз. Djeebbana barnmarramarlón̠a 'олар екеуі жүзді' Ротикалық және альвеолярлық дыбыстардың қосылу нәтижесі. Австралиялық ағылшын enrol 'тіркелу' Аллофоны алдында қараңыз. Австралиялық ағылшын фонологиясы. Итальяндық [[Итальян алфавиті 'періште' Жұмсақ тілдік ламинальды; алдындағы аллофоны қараңыз. Итальяндық фонология.

Өзгермелі

Тіл Сөз IPA Мағынасы ЕскермелерАғылшын Шотландша жақсы 'nice' Кейбір сөйлеушілер үшін тіл ұшының тіс артына тиюімен альвеолярлық, басқалары үшін альвеолярлық. Уэльс Неміс Стандартты [[Неміс орфографиясы 'lance' Тіл ұшының тіс артына тиюімен альвеолярлық, тіл ұшының альвеолаға тиюімен альвеолярлық және тіл ұшының альвеоланың ұшына тиюімен альвеолярлық арасында өзгереді. Стандартты неміс фонологиясын қараңыз Норвегиялық қалалық шығыс [[Норвегия әліпбиі 'man' Тіл ұшының тіс артына тиюімен альвеолярлық және тіл ұшының альвеолаға тиюімен альвеолярлық арасында өзгереді. Норвегия фонологиясын қараңыз Швед Орталық Стандартты [[Швед әліпбиі 'now' Тіл ұшының тіс артына тиюімен альвеолярлық және альвеолярлық арасында өзгереді, біріншісі басым. Швед фонологиясын қараңыз.