Кіріспе
Валюталық соманың дұрыс сипаттамасы – бұл әдетте монеталар мен банкноттар үшін қолданылатын валюта сомасының нақты айқындамасы. Бұл айқындама сыйлық карталары сияқты басқа төлем құралдарымен де қолданылуы мүмкін. Мысалы, бес евро – бес евролық банкноттың номиналы.
Denomination is a proper description of a currency amount, usually for coins or banknotes. Denominations may also be used with other means of payment such as gift cards. For example, five euros is the denomination of a five euro note.
Кіші бірлік және үлкен бірлік
Валютада әдетте негізгі бірлік (базалық) және негізгі бірліктің үлесі болып табылатын кіші бірлік болады. Кейбір елдерде кіші бірліктердің бірнеше деңгейі кездеседі. Бұрынғы Осман империясында 1 лира = 100 [kuruş] = 4000 пара = 12000 [akçe] болған. Бүгінде тек бірнеше жерде ғана бірден көп кіші бірлік бар, атап айтқанда, Иордания динары 10 дирхамға, 100 qirsh/piastres немесе 1000 fils-ке бөлінеді. Батыс Еуропа тілдері қолданылатын көптеген елдерде қазіргі уақытта олардың негізгі бірліктері 100 кіші бірлікке бөлінген. Бұрын кіші бірліктері болған кейбір валюталар енді оларды пайдаланбайды, себебі инфляция кіші бірлікті қажетсіз етіп жіберді. Соның бір мысалы – жапон иенасы, ол бұрын 100 сен немесе 1000 ринге бөлінген. Екі кіші бірлік те 1953 жылдың соңында қолданыстан шығарылды. Кейде негізгі бірліктің еселігі ретінде «супербірлік» қолданылады. Мысалы, 1893 жылы корей воны = 5 ян, ал иран томаны = 10 риал (қазіргі уақытта бейресми түрде қолданылады). Осман империясында лира мен куруш бір кезде негізгі бірлікке айналудан бұрын супербірліктер болған. Үндістан субконтинентінде, хиндустани тілінде, сондай-ақ үнді және пәкістан ағылшын тілдерінде үлкен ақша сомаларын рупияда емес, лакхтар мен крорларда талқылау қалыпты жағдай. Олар ресми атаулар болмаса да, дәстүрлі сандық жүйеден алынған және Үндістан, Пәкістан және Непалдың қаржы жүйелерінде кеңінен түсініледі және қолданылады.
Ондық және ондық емес
Ондық валюта – негізгі бірлік пен кіші бірлік арақатынасы 10-ның бүтін дәрежесіне тең валюта. Ондық емес валюталар қазір сирек кездеседі, бірақ күнделікті қолдануда бірнеше артықшылықтары болған. Мысалы, 1 Оңтүстік Германия гульдені = 60 крейцер. 60 саны 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20 немесе 30-ға бөлінеді, бұл баға белгілеуді жеңілдетеді. Осы артықшылық (механикалық немесе электрондық калькуляторлар болмаған дәуірде) және кең таралған дәл салмақтау құралдарының жетіспеуі (яғни, тауар кейде 2, 4, 5 және т.б. бөліктерге бөлінетін) дәстүрмен бірге ондық емес валюталардың қолданылу себептері болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, қазіргі таңдағыда екі ел ондық емес валюта қолданады: Мавритания (1 угия = 5 хум) және Мадагаскар (1 ариар = 5 ираймбиланжа). Бірақ іс жүзінде әр елдегі негізгі бірліктің құны өте төмен (АҚШ долларының 1/1000-нен кем) болғандықтан, кіші бірлік іс жүзінде қолданылмайды және айналымда сирек кездеседі. Ираймбиланжа жағдайында, бұл Мадагаскардың бұрынғы валютасы – Мадагаскар франкінен қалған мұра, онда ариар 5 франкқа тең болған, ал ираймбиланжа франк үшін қолданылатын басқа атау болған. Ондық емес валютаны соңғы рет кеңінен қолданған ірі елдер: Ұлыбритания (1971 жылға дейін), Ирландия (1971), Мальта (1972) және Нигерия (1973). "Оптималды номинал мәселесі" – жаңа валюта құратын адамдарға қатысты мәселе: ауысу үшін қажетті орташа күшті азайту үшін монеталар үшін қандай номиналдарды таңдау керек. 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, көптеген ондық валюталар 1, 2, 5 сериялы монеталарды қолданады, бірақ басқа номинал жиынтығы монеталардың азырақ санына немесе ақша беру үшін монеталардың орташа санын азайтуға немесе екеуіне де қажет болуы мүмкін. 3, 15 немесе 25 бірліктерінің номиналдары да бар немесе соңғы уақытқа дейін болған.
Монеталарда бейнелеу
Дәстүрлі түрде монеталардың құны монеталардың бетінде көрсетілмеген, бірақ монета атаулары (мысалы, драхма, есек, сестерций және т.б.) күнделікті тілде де, ресми тілде де қолданылған. Тек 16 ғасырда скандинавиялық монеталар кішірек бірліктерге шаққандағы құнын (8, 16 скиллинг және т.б.) көрсетуді бастады, себебі олар көп мөлшерде айналымда болды. Ресей империясында Петр I жүргізген ақша реформасы қатаң ондық ақша жүйесін құрды ғана емес (сол кездегі басқа мемлекеттерде бұл сирек кездесетін нәрсе еді), сонымен қатар барлық монеталарда номиналын ("беткі құнын") міндетті түрде көрсетуді енгізді. 18 ғасырдың соңына қарай номинал Еуропа мен Осман империясының көптеген монеталарында пайда болды, ал 19 ғасырда бұл кең таралған практикаға айналды. 20 ғасырдың соңына қарай монеталар көбінесе ақша бірліктерінде немесе (ескерткіш немесе құйма монеталар үшін ғана) бағалы металдың салмағында көрсетілген номиналы арқылы медальдар мен жетондардан ерекшеленді. Ерекше жағдайлар өте сирек: мысалы, британдық мерейтойлық тәждер (немесе ондық реформадан кейін 25 пенс монеталары) дәстүрлі түрде ешқандай номиналды құн көрсетпейді және оларды тек олардың әдеттегі мөлшері бойынша тануға болады.
Атауды таңдау
Бірлік атауын салмақ бірлігімен, мысалы фунт, лира және батпен атау жиі кездеседі. Көп жағдайда, бұл валюталар бастапқыда қандай да бір құнды металдың мөлшері ретінде белгіленген. Тағы бір таңдау – саяси бірлестіктің туындысы. Ауған афғаны және еуро осы санатқа жатады. Кейде атау монеталардың немесе қазіргі кезде жасалған металдың атауымен беріледі, мысалы, поляк злотысы ("алтын") және вьетнамдық донгы ("мыс"), немесе оның географиялық тегімен, мысалы, Йоахимсталер (доллар қараңыз).