Кіріспе

Тибет буддизміндегі екілік емес тантра дәстүрі Калачакра – Ваджраяна буддизмі мен индуизмдегі мағынасы көп мағыналы термин, ол «уақыт доңғалағы» немесе «уақыт циклдары» дегенді білдіреді. «Калачакра» – буддалық мәтіндер жинағының атауы, сондай-ақ Үнді буддизмі мен Тибет буддизміндегі маңызды практикалық дәстүр. Бұл тантра теңдесі жоқ йога (ануттара йога) класына жатады. Калачакра Ваджраянадағы қамқоршы тантрикалық құдайға немесе идамға, сонымен қатар Калачакра дәстүрінің философиясы мен йогасына да қатысты. Дәстүрдің бастауы Үндістанда, ал оның ең белсенді тарихы және кейінірек дамуы Тибетте болды. Калачакра дәстүрі Махаяна буддизмінің екілік еместігіне негізделген, оған Мадхьямака философиясы күшті әсер етеді, сонымен қатар буддалық және буддалық емес (көбінесе индуистік) дәстүрлердің кең ауқымына (Ваибхасика, Кашмир шайвизмі, Вайшнавизм және Самкхья) сүйенеді. Калачакра дәстүрі бойынша Калачакра ілімдерін Үндістанда Гаутама Будданың өзі үйреткен. Қазіргі буддалық зерттеулерге сәйкес, Калачакра дәстүрінің түпнұсқа санскрит мәтіндері «11 ғасырдың басында пайда болды, ал Шри Калачакра мен Вималапрабха түсіндірмесі 1025 және 1040 жылдар аралығында аяқталғаны белгілі». Калачакра Тибет буддизміндегі буддалық тантраның белсенді дәстүрі болып табылады, әсіресе Джонанг дәстүрінде, оның ілімдері мен бастамалары үлкен аудиторияға ұсынылды, ең танымал 14-ші Далай-лама Тензин Гьяцзо арқылы.

Тибет аудармалары

Вималапрабха түсіндірмесінің тибет тіліне аудармасы көбінесе 1733 жылғы Тибет канонының Дерге Кангюр басылымынан, 40-том, 1347-мәтін нөмірінен зерттеледі. Бұл 1981 жылы АҚШ-тың Беркли қаласындағы "Дхарма" баспасынан жарық көрді. Дэвид Рейгл 2020 жылдың 11 сәуірінде INDOLOGY форумындағы талқылауда: "Соманатта және 'Бро лотсава жасаған, ал Шонгстон қайта қараған Калачакра тантрасының тибет аудармасы Литханг, Нартанг, Дерге, Коне, Урга және Лхаса блокпринтінің түрлерінде, сондай-ақ Бустонның түсіндірмелері бар түрде табылады. Бұл Шонгтың нұсқасын екі Жонанг аудармашысы – Бло грос гьял мтшан және Бло грос дпал бзанг по одан әрі қайта қарады. Жонангтың нұсқасы Кангюрдың Юнгло және Пекин блокпринтінің түрлерінде, сондай-ақ Фиог лас рнам ргьялдың түсіндірмелері бар түрде кездеседі" деп атап өтті.

Негізгі тақырыптар

Калачакратантр бес тарауға бөлінген. Бес тараудың мазмұны былай: Бірінші тарауда "сыртқы Калачакра" (дүние жүйесі, лока дхату) деп аталатын нәрсе қарастырылады, ол Вайбхасика Абхидхарма, Самкхья, Пураналар және Джайна космологиясына негізделген космологияны ұсынады. Калачакра күнтізбесі, ғаламдардың тууы мен жойылуы, Күн жүйесі және элементтердің қалай жұмыс істейтіні түсіндіріледі. Шамбала патшалығы туралы мифтер мен болжамдар да талқыланады. Екінші тарауда "ішкі Калачакра" туралы айтылады, ол адамның жүктілігі мен тууына, адам денесіндегі функцияларына және оның нәзік дене аспектілеріне, атап айтқанда арналарға, желдерге, тамшыларға және т.б. қатысты. Адамның тәжірибесі төрт сана жағдайымен сипатталады: ояну, арман, терең ұйқы және жыныстық қуат арқылы қол жетімді төртінші жағдай. Бұл жағдайларды тудыратын потенциалдар (тамшылар, биндустар) және олардан туындайтын процестер сипатталады. Үшінші тарауда медитацияға қатысты талаптар мен дайындық, негізінен Калачакраның кіріспе рәсімдері (абхисека) қарастырылады. Төртінші тарауда садхана мен йога (рухани тәжірибелер) түсіндіріледі, соның ішінде мандала мен оның құдайларына медитация және "алты йоганың" толықтыру сатысы. Бесінші тарауда практиканың нәтижесі немесе жемісі – білім (джняна) жағдайы сипатталады.

Космология

Калачакратантранның космологиясында самсара (көшпенді тіршілік) сансыз Будда далаларынан және бес элементтен немесе қасиеттерден (тууы, ұзақтығы және жойылуымен сипатталатын) тұрады. Бүкіл ғалам сезімтал тіршіліктердің жиынтық кармасының нәтижесінде пайда болады, ол өмірлік желдерді (вайю) тудырады, олар әлемдегі түрлі жансыз заттар мен сезімтал тіршіліктердің денелерін құрайтын атомдық бөлшектерді пішіндейді және ерітеді. Калачакратантранның маңызды ерекшелігі – макрокосмикалық және микрокосмикалық процестер арасындағы сәйкестік. Калачакратантран әлем жүйесінің әртүрлі ерекшеліктері мен даму процестерін адам денесінің әртүрлі ерекшеліктерімен байланыстырады. «Сыртта қалай болса, денеде де солай» (yatha bahye tatha dehe) деген тіркес Калачакратантранда жиі кездеседі, бұл адам (ішкі Калачакра) мен ғалам (сыртқы Калачакра) арасындағы ұқсастықтар мен сәйкестікті, сондай-ақ құдайлардың (басқаша Калачакра) ағартылған Калачакра мандаласымен байланысты. Бұл сәйкестікке себеп – ғалам да, сезімтал тіршіліктердің денелері де тіршіліктердің санасының әдеттегі бейімділіктерінің күшімен пайда болады. Осы тұрғыдан алғанда, ғалам – сезімтал тіршіліктің ғаламдық көшірмесі. Сондықтан, ғалам мен жеке тұлға екіұшты емес және тіпті олардың шартты болмысы тұрғысынан да өзара байланысты деуге болады. Олар өзара байланысты және бір-біріне әсер етеді. Тантраның космология бөлімі сонымен қатар үнді астрологиясын да қамтиды. Тибетте Калачакра мәтіні тибеттік астрологиялық күнтізбесінің негізі болып табылады. Уоллес сондай-ақ бұл үш Калачакраға негізделген космологиялық жүйені Калачакра әдебиетінде негізінен «медитациялық мақсаттарға арналған эвристикалық модель ретінде» қарастыратынын айтады. Уоллес пікірінше, Калачакратантранда баяндалған барлық парадигмалар – «барлық құбылыстардың өзара байланысын түсінуді одан әрі дамыту және сананы дуальді емес түрде әлемді қабылдауға баулу үшін құралдар ретінде қызмет ететін» және оларды қолдану арқылы «қалыпты дуальді сананың әдеттегі бейімділіктерін азайтуға болады». Бұл өзара байланыстылық көзқарасы барлық адамдар мен барлық сезімтал тіршіліктер арасында қолданылады және сананы барлық сезімтал тіршіліктерді өзінен бөлек емес деп қабылдауға баулу әдістерін қамтиды. Уоллес айтуынша, Калачакратантранда «үштік әлемге кеңістік сияқты және біртұтас ретінде қарау керек» делінген. Тантрада «әрбір адамның бойында көшпенді тіршіліктердің барлық алты күйі бар» делінеді, бұл үш гуна туралы іліммен байланысты.

Уақыт және циклдер

Калачакратантр уақыт (кала) және циклдар немесе дөңгелектер (чакра) тұжырымымен айналысады. Бұл, әдетте, планеталардың, адамның тыныс-тынысының және денедегі күрделі энергиялардың циклдарына сілтеме жасайды. Дәстүрлі шындықтың сыртқы жағынан қарағанда, уақыт дөңгелегі күндердің, айлардың және жылдардың өтуін (сондай-ақ зодиак циклдарын) көрсетеді, ал жеке, ішкі жағынан қарағанда, ол "денедегі надилердің [күрделі арналардың] дөңгелегіндегі праналардың [өмірлік күштердің] айналысын" көрсетеді, бұл 12 тәуелді туу қағидасымен және зодиактың 12 белгісімен байланысты. Бұл циклдар өзара байланысты және бір-біріне сәйкес келеді. Бірінші тарауда әлемнің бос кеңістіктен (шүндықтан) және уақыт күшінен пайда болғаны айтылады, ол әлемді жасайтын бір түрлі күш: Уақыттың (калат) арқасында, бос кеңістіктен (суньесудан) жел, от, су, жер; құрлықтар, таулар және мұхиттар; шоқжұлдыздар, күн, ай, жұлдызды планеталар және даналар; құдайлар, бхуталар және нагалар; төрт түрлі туысқан жері бар жануарлар; адамдар және тозақтан келгендер, көптеген жерлерде және төменде, бос кеңістіктің ортасынан (шүнъямадхье) пайда болады, судағы тұз сияқты, және жұмыртқа жұмыртқаның ішінде туғандай. Чакра, өз кезегінде, ғаламға және оның барлық нәрсесіне (яғни әлемнің бес жиынтығына, құрауыштарына және негіздеріне) сілтеме жасайды, олар уақытпен қуатталған циклдік үлгілер ретінде бар. Кала сондай-ақ білім (джняна) және чакра – танылатын нәрсе (джнея) деп айтылады. Осылайша, жалпы мағынада Калачакра термині барлық нәрсені қамтиды және шындық пен шындықтың бірлігін көрсетеді. Уоллес айтуынша, түпкілікті шындық тұрғысынан алғанда, "Калачакра" бір шындықтың екі жағының – даналықтың (праджня) немесе бос кеңістіктің (шүнъята) және әдістің (упая) немесе мейірімділіктің (каруна) – екіліксіздігін көрсетеді. "Уақыт" сөзі мейірімділіктен тұратын әдіс – мәңгілік бақыттың (акшара сукха джняна) білімін білдіреді, ал "дөңгелек" сөзі бос кеңістіктен тұратын даналықты білдіреді. Олардың бірлігі – Будда Калачакра. Осылайша, Калачакра циклдік өмірдің және нирвананың көріністерін, сондай-ақ олардың себептерін көрсетеді. Сондықтан Калачакра бір біріккен шындықты білдіреді (сондай-ақ Адибуддха, Сахаджакая, Джинякая, Сахаджананда және Ваджрайога деп аталады). Бұл шындық көптеген құбылыстар түрінде көрініс тапқанда, ол сансара деп аталады. Весна Уоллес уақыт идеясының әмбебап жаратылыс шындығы ретінде Веда әдебиетінде және Упанишадтарда бұрыннан айтылғанын және олардың Калачакратантрдың уақыт дөңгелінің теориясына шабыттандырғанын атап көрсетеді.

Көрінісі

Калачакратантрының философиялық көзқарасы, сөзсіз, Махаяна буддасының Мадхьямака мектебінің философиялық көзқарасы болып табылады, ал мәтін барлық басқа буддалық және буддалық емес жүйелерді жоққа шығаруға тырысады. Уоллес атап өткендей, Калачакратантры "философиялық сәтсіздікке ұшырамайтындар ғана жанашырлық пен бостықтың екіліксіздігін жоққа шығаратынын" айтады. Калачакратантры өзінің негізгі ілімдерін келесі үзіндіде түйіндейді: Нысансыздық, карманың пісіп-жетілуі, үш әлем, өмір сүрудің алты жағдайы, он екі мүшелі тәуелділікке байланысты туындау, Төрт шындық, Будданың он сегіз ерекше қасиеті, бес психофизикалық жиынтық, үш дене және Сахаджакая, сондай-ақ жанды бостық. Бұл ілімдерді оқыту жүйесі – Ваджридің анық және нақты нұсқаулары. Весна Уоллес айтуынша, Калачакра дәстүрінде бостықтың бірегей түсіндірмесі бар, ол тек табиғи болмысты (свабхава) жоққа шығару ғана емес, сонымен қатар "жеке адамның денесі мен ақыл-ойының материалдық құрамдас бөліктерінің болмауы" дегенді білдіреді. Бұл "бос көрініс" (суньятакара) немесе "бос көрініс түрі" (суньята бимба), Уоллес пікірінше, табиғи болмыстан да, физикалық бөлшектерден де бос нысан. Бұл – Будданың барлық белгілері мен символдарымен жаратылған форма. Бұл бос форма, сонымен қатар "жанды бостық" (ажада суньята) деп саналады. Жанды болғандықтан, бұл бостық ең жоғарғы және өзгермейтін бақыттың (парамакала сукха) себебі болып табылады. Себеп пен салдардың екіліксіздігі – бұл тантрының негізгі ілімі. Ең жоғарғы мәңгілік бақыт бейбітшілік (санта) деп те анықталады және саналы жандардың денелеріне және бүкіл әлемге таралады. Сансарадағы жандар үшін бұл бақытты Будда ақылы жыныстық бақыт ретінде көрінеді, бұл кезде ақыл қысқа уақытқа түсініктерден арылып, екіліксіздікке жетеді. Осылайша, Калачакра дәстүрі жыныстық ләззаттан аулақ болудың маңыздылығын атап көрсетеді, бірақ оны жолда пайдалануға шақырады, себебі ол бостықты түсінудің бір түрі және ақыл-ой қуанышын тудырады. Сондай-ақ, жыныстық қатынас кезінде сперманы сақтаудың, дұрыс ниеттің және бақытты жағдайларға жабысудан аулақ болудың маңыздылығын баса көрсетеді. Калачакраның мақсаты – гнозиске немесе білімге қол жеткізу (джняна, сондай-ақ ваджра йога, праджняпарамита, видья – "рухани білім" және махамудра) ретінде сипатталады, ол "өзгермейтін бақыттың ақылы" және даналық пен әдістің, немесе бостық пен жанашырлықтың бірігуі болып табылады. Джняна – себеп-салдарлық байланыстардан (ниранвая) және табиғи болмыстан бос ақыл. Адибуддхатантры (яғни, Калачакратантрының түбірі) джнянаны былайша сипаттайды: Ол "[атаулардан] "Ол бар" және "Ол жоқ" дегеннен асып түсті. Бұл – өмір сүрудің және болмаудың тоқтауы. Бұл екіліксіз. Бұл – бостық пен жанашырлықтан ажыратылмаған ваджра йогасы. Бұл – ұлы рақат. Ол атомдардың шындығын жоққа шығарды. Ол бос дхармалардан азат. Ол мәңгілік пен жойылудан азат. Бұл – себеп-салдар байланысы жоқ ваджра йога. Уоллес, 2001, 150-бет. Джняна – бұл әдеттегі бейімділіктердің (васана) кез келген ластануынан азат, таза сәулелі ақыл. Ол формасыз, атомдық бөлшектерден бос және субъект пен объекттен тыс. Ол ұғымдардан азат, және ол өзін-өзі сезінетін (свасамведана) табиғи жарық, ол бөліксіз және барлық жерде. Джняна – бұл Буддалық, түпкілікті шындық немесе осылайлық (татхата). Бұл – Дхармадхату, ол барлық құбылыстардың бастапқы бастамасы (ади) немесе уақытсыз көзі (йони). Джняна барлық жіктелімнен тыс және самсара мен нирванадан асып түседі (бірақ олардың екеуі де оның көрінісі болып табылады). Ол бостықпен екіліксіз болғандықтан, табиғи болмыстан бос. Джняна сондай-ақ денелер ретінде көрінеді, соның ішінде Будданың төрт денесі (Сахаджакая, Дхармакая, Самбогакая және Нирманакая) және саналы жандардың денелері (олардың әрқайсысы төрт Будда денесін көрінбейтін нысандарда қамтиды). Калачакратантрына сәйкес, ағартылған сана қарапайым адамның денесінде туа біткен: Су құйылған кезде кеңістік жоғалмайды [сауытқа], сол сияқты, аспан ваджри, ол ғаламды толтырып, сезім объектілерінен айырылған, денеде болады. Алайда, барлық жандарда осы ағартылған сана болса да, оны анықтамаса, ол іске асырылмайды, ал бұл ағартылған сананы тануға кедергі келтіретін психикалық ауыртпалықтар мен арамдықтардың болмауын талап етеді.

Тәңір мен Әдибұдда

Калачакра сонымен қатар Висвамата (немесе Калачакри) деп аталатын жұбайымен жыныстық одақта (яб-юм) бейнеленген қаһарлы, көп қолды көк құдай ретінде де танылады. Калачакратантранның бірінші тарауы құдайды былай сипаттайды: Білім мен білімнің нысандарын болмыссыздық деп қарастыратын, үш құбылыстың пайда болуы мен жойылуы жоқ, мазмұны бос кеңістік пен мейірімділік болып табылатын Калачакраға құрмет. Калачакра құдайлары Будданың сапаларын көрсетеді: мейірім мен бос кеңістіктің екіліксіз (адвайя) одағы, даналық (праджня) пен шеберлік (упая), сондай-ақ ағартудың ұлы қуанышы (махасукха). Калачакра – уақыт, ал барлық нәрсе уақыт ағыны болғандықтан, Калачакраның барлығын білуі мүмкін. Оның рухани серігі және толықтырғышы Калачакри уақытпен шектелмейтін және уақыттан тыс нәрселердің бәрін біледі. Осылайша, екі құдай – уақыт пен уақытсыздың біртұтас бейнесі. Сол сияқты, дөңгелек немесе шеңбер (чакра) бастауы да, соңы да жоқ (уақытсыздықты көрсетеді), сондықтан Калачакра термині уақытсыздықты және уақыттың өзін қамтиды. Калачакратантранның маңызды тақырыптарының бірі – Адибудда (Бастапқы Будда немесе Бірінші Будда). Адибудда туралы тантранда былай делінген: Бхагавати Данамен құшақталған, нысаны болғанымен нысансыз, өзгермейтін қуанышқа ие және күлкі сияқты ләззаттардан бас тартқан, Буддалардың бастауы, пайда болуы мен жойылуы жоқ, үш денеге ие, үш уақытты толық білетін – құдайлардың құдайы, Парамадибуддаға, мен осы екіліксіздікке құлшылық етемін. Весна Уоллес бұл тантранда Адибудда туралы екі түрлі түсінік айтылатынын атап көрсетеді. Біріншісі – «бір сәтте толық ояну арқылы Буддалық мәртебеге жеткен алғашқы жаратылыс» деген идея. Калачакра әдебиеті сондай-ақ «бастапқысы да, соңы да жоқ» бастаусыз уақыттан бері оянған Адибуддаға сілтеме жасайды. Уоллес бұл туралы «барлық сезімтал тіршіліктердің санасындағы туа біткен білім, сансара мен нирвананың негізі» деп түсіндіреді. Сол сияқты, Калачакра құдайының тантрандағы түсіндірілуінде де екіұштылық бар. Хаммардың сөзіне сүйенсек, кейде Калачакра Адибудданы (жаратылмаған, уақыттан тыс, мәңгілік, әлемнің бастауы, барлығын білетін, екіліксіз және себеп-салдардан тыс) білдіреді, ал кейде Калачакра атауы Висваматамен одақтағы ер адамның бейнесін көрсетеді. Тантраның кейбір бөлімдерінде Сақьямуни Будда да еске алынады. Олар оның Шамбала патшасы Сукандраға тантранды үйреткен кезде Калачакраға қалай айналғанын айтады. Тантраның кейбір бөлімдері Сақьямуниді Адибуддамен теңестіреді.