Кіріспе

1700-1800 жылдар аралығында Ұлыбритания мен Ирландияда католиктерге қарсы дискриминацияның азаюы.

Католиктердің эмансипациясы немесе католиктерге жеңілдік беру – 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Ұлыбритания және Ирландия патшалықтарында, кейіннен біріктірілген Ұлыбританияда болған үдеріс. Бұл үдеріс Бірыңғайлық заңы, Тест заңдары және жазалау заңдары арқылы енгізілген Рим католиктеріне қатысты көптеген шектеулерді азайту және жоюды қамтыды. Рим папасының рухани және уақыттық билігінен бас тарту және транссубстанциация (дәмді су мен нанның денеге айналуы) Рим католиктері үшін үлкен ауыртпалық болды. Жазалау заңдары 1766 жылдан бастап күшін жоюға түсті. Ең маңызды шара – 1829 жылғы Рим католиктеріне жеңілдік беру туралы заң, ол Ұлыбританиядағы Рим католиктеріне қатысты маңызды шектеулерді алып тастады. 1701 жылғы Елдестік заңы және 1689 жылғы Құқықтар туралы заңның монархияға қатысты ережелері Ұлыбритания монархының католик болмауын әлі де талап етеді. Құқықтар туралы заңда былай делінген: "Тәжірибе көрсеткендей, осы протестанттық Корольдіктің қауіпсіздігі мен игілігі үшін паптық ханның билігінде болуы мүмкін емес". Елдестік заңы (1701) одан да әрі барып, мұрагерлікті Ганноверлік Софияның дене мұрагерлерімен шектеді, егер олар "католик дінін ұстанбаса", "католикке үйленбесе", "Рим шіркеуімен немесе оның қауымымен келіспесе немесе байланысқа түспесе". Сондықтан Рим католик мұрагері тек діни сенімін өзгерткен жағдайда ғана таққа мұрагер бола алады. Папалық 1766 жылдың қаңтарында Ганновер әулетін мойындағаннан бері, корольдік мұрагерлерінің ешқайсысы Рим католиктері болған жоқ, демек заң бойынша оларға рұқсат етілмеді. Британ тағына мұрагерлік тізімінде көптеген алыс туысқан Рим католик мұрагерлері бар. 2013 жылғы Тақ мұрагерлік туралы заңның 2-тарауы және Перт келісіміне қол қойған басқа мемлекеттердің заңдарында осындай мұрагерге Рим католигімен некеге тұруға рұқсат етіледі.

Бастапқы жеңiлдiктер

Канадада 1763 жылдан бері британдық үстемдікте болғандықтан, 1774 жылғы Квебек заңы римдік католиктерге қатысты кейбір шектеулерді жойды, сондықтан оны "Төзбеушілік актілерінің" бірі деп атады және 1774 жылдың қазан айында Он үш колонияның Бірінші Континенттік Конгресі Джордж III-ге ұсынған петициясында сынға ұшыратты. Ұлыбританияда және жеке Ирландияда 1778 жылы "Папистер заңы" деп аталған алғашқы жеңілдету заңы қабылданды. Стюарттардың таққа және папаның азаматтық билігіне деген талаптарынан бас тартуға ант беру шартымен, бұл заң римдік католиктерге мүлікке ие болуға және жерді мұраға алуға мүмкіндік берді. Оған қарсы реакция 1779 жылы Шотландияда, ал 1780 жылдың 2 маусымында Лондонда Гордон бүлігіне әкелді. 1782 жылғы заң римдік католик мектептері мен епископтарды құруға рұқсат берді. 1791 жылғы Римдік католиктерге жеңілдету заңы, белгілі бір маңызды шектеулермен, католицизмді оның таралған орталарында көрінуіне азайту мақсатымен, дін тануға еркіндік берді. Ирландияда Ирландия Парламенті 1793 жылғы Римдік католиктерге жеңілдету заңын қабылдады, бұл заң католиктерге дауыс беру құқығын берді. Сол кездегі сайлау құқығы көбінесе мүлікке байланысты болғандықтан, бұл жеңілдету жылына 2 фунт стерлингтік жалға құны бар жерді иеленген римдік католиктерге дауыс беруге мүмкіндік берді. Олар сондай-ақ бұрын шеттетілген көптеген орта таптық мамандықтарға, мысалы, заңгерлік қызметке, сот присяжныйларына, университеттерге, сондай-ақ әскер мен сот жүйесінің төменгі буындарына қол жеткізе бастады.

Ирландиямен одақ туралы акт 1800

Саяси бостандық мәселесі 1800 жылы Ұлыбритания мен Ирландия арасындағы Одақ актісі кезінде қарастырылды: ол актінің мәтініне қосылмады, себебі бұл Одаққа қарсы ирландиялық протестанттардың қарсылығын күшейте түсер еді. Осы кезеңде дінге қатысты ережелерге бағынбағандар да кемсітуден зардап шекті. Премьер-министр Уильям Питт кіші актімен бірге эмансипацияны да жүзеге асыруға уәде берген. Бірақ, король Георг III оның тәж кигізу антына қайшы келеді деп ойлағандықтан, сол кезде қосымша шаралар қабылданбады. Питт корольдің қарсылығы белгілі болған соң, уәдесін орындай алмағандықтан отставкаға кетті. Католиктердің эмансипациясы үлкен саяси мәселе емес, пікірталас тақырыбына айналды. Британ армиясында қызмет ететін ирландиялық католиктердің санының артуына байланысты, 1811 жылы армия католик әскерлеріне дін тану еркіндігін берді. Олардың Наполеон соғыстарына қосқан үлесі Веллингтонның (өзі ирландияда туған, бірақ протестант болған) эмансипацияны қолдауына әсер еткен болуы мүмкін.

1820-жылдардағы даму

1823 жылы Дэниел О’Коннелл католиктер қауымдастығын құрып, азаттық үшін күрес бастады. 1828 жылы ол Ирландияның Клэр округінен сайлауға түсіп, Ұлыбританияның Өкілдер палатасында орын ала алмаса да сайланды. Ол 1829 жылы да осы жетістікті қайталады. О’Коннеллдің әрекеттері маңызды болды, бірақ азаттыққа қолдау көрсету үшін Ұлыбританиядағы қоғамдық пікірдің өзгеруі шешуші мәнге ие болды. Саясаткерлер қоғамдық пікірдің маңыздылығын түсінді. Оларға Лордтар палатасындағы вигтер мен Лорд Гренвиллдің (1759–1834) жақтастарының күшті қолдауы да әсер етті. Газеттерде және сайлауларда жиырма жыл бойы білдірілген қоғамдық пікірдің күшеюі діни көзқарастар мен тәжге адалдықтан алдымен Өкілдер палатасында, содан кейін Лордтар палатасында басым түсті. Роберт Пил 1829 жылы IV Георгийге атап көрсеткендей, 1807 жылдан бастап сайланған әрбір Өкілдер палатасы католиктердің азаттығын қолдады, тек 1818 жылғы палата ғана 1819 жылы бұл мәселе бойынша бір рет дауыс беріп, екі дауыспен ұсынысты қабылдамады. Бұл тұста Лордтар палатасының дауысы үнемі қарсы болды, себебі корольдің де қарсылығы болды. 1828–29 жылдары Лордтар палатасындағы пікірлер тепе-теңдігі қоғамдық пікірге жауап ретінде күрт өзгерді, әсіресе Ирландияда діни азаматтық соғысқа қатысты қорқыныш сезімі күшейді. 1828 жылы «Қасиетті сынақ туралы» заң мемлекеттік қызметкерлердің белгілі бір шіркеудің мүшесі болуын талап ететін кедергіні жойды. Соңында Веллингтон герцогы мен сэр Роберт Пил 1829 жылғы Рим католиктеріне жеңілдік беру туралы заңды қолдауға ұстанымдарын өзгертті. Бұл заң Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігіндегі Рим католиктеріне қатысты көптеген шектеулерді алып тастады. Алайда, сонымен бірге сайлаушылардың мүліктік талаптары жылына қырық шиллингтен (£2) жылына £10-ға дейін көтерілді, бұл дауыс беруге құқығы бар адамдардың санын едәуір азайтты, бірақ 1832 жылдан кейін реформа актілері арқылы бұл шекті деңгей қайтадан төмендетілді. Ең көп пайда тапқандар – Рим католиктерінің орта таптары болды, олар енді жоғары мемлекеттік қызмет пен сот жүйесінде мансапқа ие бола алды. Сондықтан 1829 жыл Ұлыбритания мен Ирландияда азаттық алудың маңызды кезеңі деп есептеледі. Алайда, Ирландиядағы бекітілген Англикан шіркеуіне ондық салығын төлеу міндеті сақталды, нәтижесінде 1830-шы жылдардағы ондық соғысы болды, сондай-ақ көптеген ұсақ кемшіліктер де қалды. Уақыт өте келе бірқатар реформалар енгізілді.

Саяси нәтижелер

1771 және 1829 жылдар аралығындағы либералдық реформаның баяулығы Ирландияда қатты наразылық тудырды, бұл наразылық ирланд ұлтшылдығының қалыптасуына негіз болды және соңғы уақыттарға дейін сақталды. 1829 жылы қол жеткізген сәттілігінен кейін О'Коннелл 1830 және 1840 жылдары "Жою қауымдастығын" құрды, 1800 жылғы Одақ актілерін жоюға үміттене бірақ сәттілікке жете алмады. Мүгедектерге қатысты шектеулердің соңғысы 1920 жылдарға дейін парламент депутаты Фрэнсис Бланделлдің күшімен заңдар жинағынан алынып тасталды.

Еуропадағы салыстырмалы реформалар

1764 жылы Людовик XV тұсында гугеноттарға жасалған қудалаулар азайды. 1790–1801 жылдардағы Францияның дінсізденуі, 1870 жылдардағы Германиядағы католиктерге қарсы «Kulturkampf» және еврейлердің эмансипациясының ілгерілеуі Еуропалық деңгейдегі төзімділік туралы қызықты салыстырулар ұсынады. Ал Ирландиядағы протестанттық көзқарастар болашақ үкіметтерге рим-католиктердің саяси ықпалының тию мүмкіндігіне байланысты үлкен алаңдаушылық білдірді, бұл «Оранж Орденінің» ұзаққа созылған және қатал қарсылығына әкелді, олар «Өзін-өзі басқару – Рим билігі» деген пікірде болды. Либералдық құқықтар Папалық мемлекеттерге де бірте-бірте келді, ал Мортара ісі сияқты жарияланған істер 1860 жылдары Америка мен Еуропадағы либералдарды мазалады.

Канададағы бостандық

Квебектегі католиктердің діни бостандық деңгейі бұрыннан сақталған еді, оның ішінде олар өз дінінен бас тартуды білдіретін сынақ серт қабылдамай-ақ, сол колонияның заң шығару органында қызмет ете алуға мүмкіндік берілді. Бұл саясат Төменгі Канада және Жоғарғы Канаданың мұрагер провинцияларында да жалғасты. Британдық Солтүстік Американың басқа аймақтарында католиктердің заң шығару ісіне қатысуына қойылған тыйымдар мен шектеулер 1823 жылға дейін сақталды, сонда Лоренс Каванаг Кабо-Бретон аралының алғашқы өкілі және Атлантика провинцияларындағы заң шығару органында қызмет еткен алғашқы ағылшын тілді католик ретінде Жаңа Шотландия Ассамблеясына сайланды.

Ньюфаундлендтегі азаттық

Ньюфаундлендте католиктердің эмансипациясы Ирландияға қарағанда күрделірек болды, және бұл мәселе жаңа заң шығарушы орган үшін күреске маңызды ықпал етті. Ньюфаундленд алғашқы қоныстанғаннан бастап Рим католиктерінің саны көп болды, себебі Джордж Кальверт, 1-ші Барон Балтимор, Ньюфаундлендтің Авалон түбегіндегі Авалон провинциясын құрушы болған. 1625 жылы Кальверт Рим католиктігіне ауысқаннан кейін, Авалонға көшіп келді, ондағы колониясын діни қуғынға ұшыраған достары үшін пана ретінде құруды ниеттенді. Алайда, Кальверттің Мэриленд провинциясындағы колониясы сияқты, Ньюфаундленд те Кальверт отбасының бақылауынан шығып, оның Рим католик халқы британдық билік астындағы басқа аймақтардағыдай діни шектеулерге ұшырады. 1770-1800 жылдар аралығында Ньюфаундленд губернаторлары католиктерге қатысты шектеулерді жеңілдетіп, француз және ирланд миссияларын құруға рұқсат берді. 1786 жылы Сент-Джонс қаласына келген ханзада Уильям Генри (болашақ король Уильям IV) "бір протестантқа он католик келеді" деп атап өтті, және ханзада осы үлкен көпшілікке қарсы бұрынғы жеңілдетулерге қарсы әрекет етті. Эмансипация туралы жаңалық 1829 жылдың мамырында Ньюфаундлендке жетті, және 21 мамыр мереке күні деп жарияланды. Сент-Джонс қаласында шеру өтті, ал шіркеуде таңдаулы құдайға шүкірлік айту рәсімі болды, онда Ирландияның қайырымдылық қоғамы мен католиктер басымдығы бар Механиктер қоғамы қатысты. Порттағы кемелер туларын көтеріп, құрмет көрсету үшін оқ атты. Көптеген адамдар Рим католиктерінің мемлекеттік қызметке кедергісіз өтетініне және протестанттармен тең құқықтарға ие болатынына сенді. Бірақ 1829 жылдың 17 желтоқсанында бас прокурор және Жоғарғы сот судьялары Рим католиктеріне көмек көрсету туралы заң Ньюфаундлендке қолданылмайтынын шешті, себебі заңмен жойылған заңдар онда ешқашан қолданылмаған, ол колония болғандықтан және Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің бөлігі емес. Әрбір губернатордың өкілеттігі британ парламентінің заңдарымен емес, патшалық құқығымен берілгендіктен, Ньюфаундлендте Рим католиктерін кемсітетін жергілікті ережелерді өзгертуден басқа амалы қалмады. 1829 жылдың 28 желтоқсанында Сент-Джонс Рим католик шіркеуі эмансипация жиналысына толы болды, онда О'Коннеллден британдық парламентке Ньюфаундленд Рим католиктерінің британдық азаматтар ретінде толық құқықтарын талап ететін петициялар жіберілді. Бұрынғы кез келген оқиғадан немесе ережеден гөрі, британ үкіметінің эмансипацияны беруден бас тартуы Ньюфаундленд реформаторларының отарлық заң шығарушы орган туралы талаптарын күшейтті. Лондоннан дереу жауап келмеді, бірақ Ньюфаундленд мәселесі енді Британдық отарлық кеңсесінің қарауында болды. 1832 жылдың мамыр айында ғана Британдық колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы губернатор Кокрейнге Ньюфаундлендтегі Рим католиктерінің барлық шектеулерін жою үшін жаңа өкілеттік берілетінін ресми түрде мәлімдеді.