Кіріспе
Ескерткіш – белгілі бір тұлғаны немесе оқиғаны еске алу үшін арнайы салынған, немесе тарихи кезеңдер мен мәдени мұраны еске алудың бір бөлігі ретінде әлеуметтік топ үшін маңызды болып табылатын, оның көркемдік, тарихи, саяси, техникалық немесе сәулеттік маңызына байланысты құрылған құрылыс. Ең алғашқы ескерткіштердің бірі – діни немесе жерлеу мақсатында салынған мегалитикалық құрылыстар, дольмендер мен менгирлер болды. Ескерткіштерге мүсіндер, (соғыс) ескерткіштері, тарихи ғимараттар, археологиялық орындар және мәдени құндылықтар жатады. Егер оны сақтауға қоғамдық мүдде болса, ескерткіш ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілуі мүмкін. Мәдени мұра және қақтығыстар жөніндегі Палгрейв энциклопедиясы ескерткішті былай анықтайды: Ескерткіштер – оларды құрастырушылардың идеологиясы көрінетін материалдық артефактілерді салу немесе сақтаудың әлеуметтік практикасының нәтижесі. Қазіргі заманғы ескерткіштер туралы түсінік 15 ғасырда, билеуші топтар «ескерткіштер» деп аталатын нысандарды салу мен сақтауды бастаған кезде, капитал мен ұлт-мелекеттің дамуымен қатар пайда болды. Бұл тәжірибе 19 ғасырда кеңінен таралып, оларды сақтау үшін жалпыадамзаттық міндет ретінде қалыптастырған идеологиялық негіздерді жасады. 20 ғасырда кейбір ескерткіштерді мәдени мұра ретінде сақтауға тиіс қалдықтар деп қарастыратын қозғалыс пайда болды, ал еске алу ескерткіштері абстрактілі «қарсы ескерткіштерге» қарай өзгерді. Екі жағдайда да олардың қақтығыстық сипаты оларды сақтау қажеттілігінде айқын көрінеді, себебі ескерткіштерді салу немесе жариялаудан кейін мемлекеттік биліктің маңызды бөлігі – вандализм мен иконоборствоға қарсы күрес. Дегенмен, барлық ескерткіштер де ұлт-мелекеттер мен билеуші топтардың мүдделерін көрсете бермейді. Олардың формалары Батыс елдерінен тыс жерлерде де, әлеуметтік қозғалыстарда, ескерткіштерді өрнектеу құралы ретінде қолданылады. Бұрын еуропалық элиталарға ғана тән болған формаларды жаңа әлеуметтік топтар пайдаланады немесе мемлекетке және билеуші топтарға тікелей қарсы тұратын «антимонументальді» артефактілер жасайды. Сондықтан, қақтығыстар кезінде маңызды болып табылатыны – ескерткіштің өзі емес, оның құрылысына немесе қирауына қатысқан қауымдардың тағдыры және олардың әлеуметтік өзара әрекеттесу нысандарын қозғауы.
A monument is a type of structure that was explicitly created to commemorate a person or event, or which has become relevant to a social group as a part of their remembrance of historic times or cultural heritage, due to its artistic, historical, political, technical or architectural importance. Some of the first monuments were dolmens or menhirs, megalithic constructions built for religious or funerary purposes. Examples of monuments include statues, (war) memorials, historical buildings, archaeological sites, and cultural assets. If there is a public interest in its preservation, a monument can for example be listed as a UNESCO World Heritage Site. The Palgrave Encyclopedia of Cultural Heritage and Conflict gives the next definition of monument:Monuments result from social practices of construction or conservation of material artifacts through which the ideology of their promoters is manifested. The concept of the modern monument emerged with the development of capital and the nation state in the fifteenth century when the ruling classes began to build and conserve what were termed monuments. These practices proliferated significantly in the nineteenth century, creating the ideological frameworks for their conservation as a universal humanist duty. The twentieth century has marked a movement toward some monuments being conceived as cultural heritage in the form of remains to be preserved, and concerning commemorative monuments, there has been a shift toward the abstract counter monument. In both cases, their conflictive nature is explicit in the need for their conservation, given that a fundamental component of state action following the construction or declaration of monuments is litigating vandalism and iconoclasm. However, not all monuments represent the interests of nation states and the ruling classes; their forms are also employed beyond Western borders and by social movements as part of subversive practices which use monuments as a means of expression, where forms previously exclusive to European elites are used by new social groups or for generating anti monumental artifacts that directly challenge the state and the ruling classes. In conflicts, therefore, it is not so much the monument which is relevant but rather what happens to the communities that participate in its construction or destruction and their instigation of forms of social interaction.
Этимология
"Ескерткіш" сөзі латын тіліндегі "monumentum" сөзінен шыққан, ол "moneo, monere" сөзінен туындаған, мағынасы "еске салу" немесе "ескерту". Бұл ескерткіштердің бізге өткенді көруге және болашақта не болатынын елестетуге көмектесетінін көрсетеді. Ағылшын тілінде "monumental" сөзі көбінесе ерекше өлшем мен күшке ие нәрселерге қатысты қолданылады, мысалы, монументальді мүсіндегідей. Бірақ, бұл сөз өлгендерді еске алу үшін жасалған кез келген нығайды да білдіреді, мысалы, жерлеу ескерткіштері немесе жерлеу өнерінің басқа да түрлері.
Құрылысы мен функциялары
Ескерткіштер мыңдаған жылдар бойы жасалып келеді және олар көбінесе ежелгі өркениеттердің ең берік және танымал белгілері болып табылады. Тарихи дәуірге дейінгі үйінділер, дольмендер және осыған ұқсас құрылыстар әлемдегі көптеген тарихи дәуірге дейінгі мәдениеттерде құрылған. Қоғамның бай және күшті мүшелерінің монументальді қабірлерінің көптеген түрлері біздің көпшілігіміздің ақпарат көзі және сол мәдениеттердегі өнер. Қоғамдар үлкен масштабта ұйымдасқан сайын, египет пирамидалары, грек Парфеноны, Қытайдың Ұлы қабырғасы, Үндістанның Тадж-Махалы немесе Пасха аралының Моаи сияқты, қирату қиын ескерткіштер өз өркениеттерінің символына айналды. Соңғы уақытта "Еркіндік мүсіні" және "Эйфел мұнарасы" сияқты монументальды құрылыстар қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердің таңбалық эмблемаларына айналды. Монументалдылық термині ескерткіштің символикалық мәртебесі мен физикалық болуына қатысты. Осыған байланысты неміс өнер тарихшысы Хельмут Шарф былай дейді: "Ескерткіш нысан түрінде де, сонымен қатар оның символы ретінде де бар. Тіл символы ретінде ескерткіш әдетте нақты бір нәрсеге қатысты, кейбір сирек жағдайларда ол метафоралық түрде де қолданылады. Ескерткіш бірнеше ескерткіштердің бірлігі үшін немесе тек бір ғана ескерткіш үшін тіл символы болуы мүмкін, бірақ кең мағынада оны барлық танымал болмыстың барлық деңгейлерінде қолдануға болады. Ескерткіш ретінде қарастырылатын нәрсе әрқашан белгілі бір тарихи және әлеуметтік жағдайдың басым немесе дәстүрлі санасына қандай мән беретіндігіне байланысты". Негізінде, ескерткіш терминінің анықтамалық жүйесі қазіргі тарихи жағдайларға байланысты. Есте сақтау мәдениеті мен мәдени естелік аспектілері, сондай-ақ қоғамдық сфера мен тұрақтылық (есте қалғанның) және ескерткіштің нысаны мен мазмұны туралы сұрақтар осыған байланысты. Өнер тарихы тұрғысынан алғанда, мазмұн мен форманың қарама-қарсылығы ескерткіштің "тілдік қабілеті" мәселесін ашады. Тіл ескерткіштің маңызды бөлігі екені анық және ол көбінесе "абстрактілі емес" немесе "архитектуралық ескерткіштерде", кем дегенде тақтамен бейнеленеді. Осыған байланысты, талқылау есте сақтаумен байланысты әлеуметтік механизмдерге қатысты. Бұл ескерткішті объект ретінде қабылдау, оның мазмұны және осы мазмұнның әсері. Ескерткіштер қала немесе жердің көрінісін жақсарту үшін жиі қолданылады. Вашингтон, Нью-Дели және Бразилия сияқты жоспарланған қалалар көбінесе ескерткіштердің айналасында салынған. Мысалы, Вашингтон монументінің орналасуын Л'Энфант қаладағы қоғамдық кеңістікті ұйымдастыруға көмектесу үшін ойлап тапты, одан бұрын оның дизайны жасалмаған және құрылысы басталмаған. Ескі қалаларда ескерткіштер маңызды орындарға орналастырылады немесе кейде біреуіне назар аудару үшін қайта құрылады. Шелли өзінің "Озимандиас" атты атақты өлеңінде ("Менің шығармаларыма қараңыз, сендер, құдіреттілер, және үмітсіз!"), ескерткіштердің мақсаты көбінесе әсер ету немесе қорқыту болып табылады. Өзінің жасы, көлемі немесе тарихи маңызы бойынша ерекшеленетін басқа мақсаттар үшін құрылған құрылыстар да ескерткіш ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл үлкен жасқа және өлшеміне байланысты болуы мүмкін, мысалы Ұлы Қытай қабырғасы, немесе онда маңызды оқиға болғандықтан, мысалы Францияның Орадур-сюр-Глен ауылы. Көптеген елдер қорғалған құрылыстарды немесе археологиялық орындарды ресми атау үшін "көне ескерткіш" немесе осыған ұқсас терминдерді қолданады, олар бастапқыда қарапайым үйлер немесе басқа ғимараттар болуы мүмкін. Ескерткіштер де тарихи немесе саяси ақпаратты жеткізу үшін жиі жасалып, олар белсенді әлеуметтік-саяси әлеуетті дамыта алады. Олар қазіргі саяси биліктің басымдығын нығайту үшін пайдаланылуы мүмкін, мысалы Траян бағанасы немесе Кеңес Одағындағы Лениннің көптеген мүсіндері. Олар халықты өткендегі маңызды оқиғалар мен кейіпкерлер туралы хабардар ету үшін пайдаланылуы мүмкін, мысалы, Нью-Йорктегі ескі пошта ғимаратының есімін бұрынғы АҚШ пошта директоры Джеймс Фарлидің есімімен Джеймс А. Фарли ғимараты деп өзгерткен. Өзінің ақпараттық және білім беру функцияларын орындау үшін ескерткіш жұртшылыққа ашық болуы керек, яғни оның кеңістіктік өлшемі, сондай-ақ оның мазмұны жұртшылыққа әсер етуі мүмкін және тұрақты болуы керек. Біріншісі ескерткішті қоғамдық кеңістікте орналастыру арқылы немесе ескерткіш пен оның мәні туралы қоғамдық талқылау арқылы, екіншісі ескерткіштің материалдық болуымен немесе оның мазмұны бірден ұжымдық немесе мәдени естелікке айналса. Ескерткіштердің әлеуметтік мағыналары сирек бекітілген және нақты болып табылады және көбінесе әртүрлі әлеуметтік топтармен "тартысқа" түседі. Мысалы: бұрынғы Шығыс Германияның социалистік мемлекеті Берлин қабырғасын батыстың идеологиялық тазалығынан "қорғау" құралы ретінде қараса, наразылар және басқалар оның сол мемлекеттің туа біткен репрессиясы мен паранойясының символы екенін жиі айтатын. Осы мағынаның қақтығысы қазіргі заманғы "постпроцессуалдық" археологиялық дискурстың орталық тақырыбы болып табылады.
Жоғалу және жойылу
Көптеген көне ескерткіштер бүгінге дейін сақталып тұрғанымен, ескерткіштердің қасақана немесе кездейсоқ түрде жойылған жағдайлары да бар. Көптеген ескерткіштер уақыт өте келе және эрозия сияқты табиғи күштердің әсерінен жоғалып кеткен болуы мүмкін. 772 жылы саксондық соғыстар кезінде Карл Ұлы ежелгі дінді қаралау мақсатымен Ирминсуль ескерткішін әдейі қиратты. 1687 жылы Афинадағы Парфенон венециялық минометтің оғынан жартылай қирады, бұл түрік қорғаушылары сақтаған оқ-дәрі қорын өртеп жіберді. Францияның орталық бөлігіндегі археологиялық қазбалар бұрын жойылған мегалиттік ескерткіштің қалдықтарын ашты. "Кейбір ескерткіштер сияқты, Морбиандағы Белз ескерткіші де, Вейре Монтонның менгирлері ландшафттан жоғалу үшін құлатылған. Үлкен шұңқырларға итеріліп, кейде қиратылып немесе топырақпен жабылып, бұл монолиттер жойылған. Бұл – иконалық жестердің нысаны, бәлкім, қоғамдық құрылым немесе сенімдердің өзгеруіне байланысты айыптау түрі."
Қорғау және сақтау
Бұл термин көбінесе маңызды және заңды түрде қорғалатын тарихи еңбек болып табылатын кез келген құрылысты сипаттау үшін қолданылады. Көптеген елдерде Ұлыбритания заңнамасында "Жетістірілген ескерткіш" деп аталатын нәрсенің баламасы бар, ол көбінесе тұрғын үй немесе өнеркәсіптік мақсаттар үшін салыстырмалы түрде жаңадан салынған ғимараттарды қамтиды, сол кезде олар "ескерткіштер" ретінде қарастырылатыны ескерілмеген. Бұған дейін археологтар көбінесе ірі ескерткіштерді зерттеп, оларды жасаған қоғамдардың күнделікті өміріне аз көңіл бөлген. Археологиялық деректердің мәні туралы жаңа идеялар, кейбір заңнамалық және теориялық көзқарастар ескерткіштердің бұрынғы анықтамаларына тым көп назар аударғанын көрсетті. Мысалы, Ұлыбританияның Ежелгі ескерткіштер туралы заңдарын қарастыруға болады. Өз құзырындағы ескерткіштерді қорғайтын муниципалитеттер мен ұлттық үкіметтерден басқа, ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізімі және Әлемдік ескерткіштер қоры сияқты әлем үшін ерекше табиғи немесе мәдени маңызы бар ескерткіштерді қорғау және сақтауға бағытталған ұйымдар бар. Соңғы кезде CyArk сияқты ұйымдар арқылы көбірек ескерткіштер цифрлық түрде (3D модельдерде) сақталуда.
Түрлері
Мемлекеттік мекеме немесе жеке зерттеу фирмасы орналастырған өлшемдер. Ерекше ерекшеліктері бар, әдетте ең биік, ең үлкен немесе ерекше дизайнмен жобаланған ғимараттар, мысалы, Дубайдағы Бурдж Халифа – әлемдегі ең биік құрылыс, немесе One World Trade Center – АҚШ-тағы ең биік ғимарат, 11 қыркүйектегі шабуылды еске алу үшін салынған. Басқа жерде жерленген қайтыс болғандарды құрметтеуге арналған кенотафтар және соғыс немесе апат құрбандарын еске алу үшін орнатылған басқа да ескерткіштер, мысалы, Үндістан қақпасы мен Вими Ридж мемориалы, немесе Титаник мемориалы (Белфаст). Қайтыс болғандардың қабірінің үстінде немесе жанында орналасқан шіркеу ескерткіштері, көбінесе мүсіндерімен, мысалы, Санкт-Петер базиликасы немесе Л'Акуила қаласындағы ортағасырлық Sta Maria di Collemaggio шіркеуі. Көп жағдайда мүсінмен әшекейленген бағаналар, мысалы, Берлиндегі Жеңіс бағанасы, Лондондағы Нельсон бағанасы және Римдегі Траян бағанасы. Белгісіз сарбаздарды құрметтеу үшін әрдайым жанып тұратын мәңгі оттар, мысалы, Мәскеудегі белгісіз сарбаздың қабірінде немесе Вирджиния штатындағы Арлингтон ұлттық зиратында Джон Ф. Кеннедидің қабірінде. Формальды бақтарда немесе қала алаңдарында орналасқан су құятын құрылыстар – фонтандар, мысалы, Конкорд фонтандары және Версаль бақтары. Қайтыс болғандарға арналған шағын ескерткіштер – мазар тастары, олардың қабірлеріне орнатылған, мысалы, Лес Инвалидес және Сребреница геноцидінің мемориалындағы ардагерлердің қабірлері мен мазарлары. Өлгендерді құрметтеу үшін салынған мавзолейлер мен қабірлер, мысалы, Гизаның Ұлы пирамидасы, Дугганың Либия-Пуникалық мавзолейі және Тадж-Махал. Діни немесе еске алу мақсатында орнатылған монолиттер, мысалы, Стоунхендж. Күмбездері мен минареттері аспан сызығында ерекше көзге түсетін ғибадат орындары – мешіт ескерткіштері. Олар көбінесе ислам каллиграфиясының және геометриялық өнердің шеберлігін көрсетеді, мысалы, Пайғамбар мешіті. Ұлы басшыларды немесе маңызды оқиғаларды еске алу үшін орнатылған төбелер, мысалы, Костюшко төбесі. Ұлы тұлғаларды еске алу үшін орнатылған обелисктер, мысалы, Лондондағы Клеопатра инесі, Орталық Джакартадағы Ұлттық ескерткіш ("Монас") және Вашингтон ескерткіші (Вашингтон, Д.С.). 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылды еске алу үшін Нью-Йорктегі Ұлттық 11 қыркүйек мемориалы мен мұражайындағы жарық сәулесін жобалайтын іздеу шамдары. Танымал тұлғалардың немесе символдардың мүсіндері, мысалы, Гессендегі Нидервальдденкмал (Германия), Нью-Йорктегі Әлемді жарықтандыратын бостандық мүсіні (көбінесе Бостандық мүсіні деп аталады) және Волгоградтағы "Ана Ел шақырады" монументі. Қажылық, рәсім немесе еске алу мақсатында салынған ғибадатханалар немесе діни құрылыстар, мысалы, Магелангтағы Боробудур және Меккедегі Кааба. Авенюлердің соңында орналасқан қалалық ескерткіштердің орналасуын жоспарлау – Vistas аяқтау, мысалы, Париждегі Opera Garnier. Әскери жеңістерді еске алу үшін салынған жеңіс аркалары, мысалы, Римдегі Константин аркасы және Париждегі Arc de Triomphe de l'Étoile. Соғыс ескерткіштері, мысалы, Арлингтондағы Иво Джима мемориалы (ВИА), Лабое теңізшілер мемориалы, Сент-Авольдтағы Лорейн американдық зираты мен мемориалы және Берлиндегі Кеңес соғысының мемориалы.
Palaces, imposing royal residences designed to impress people with their grandeur and greatness, e. g., Forbidden City in Beijing, Palace of Versailles, and Schwerin Palace in Schwerin. Searchlights to project a powerful beam of light, e. g., Tribute in Light in the National September 11 Memorial & Museum in New York City, commemorating the September 11 attacks of 2001. Statues of famous individuals or symbols, e. g., the Niederwalddenkmal (Germania) in Hesse, Liberty Enlightening the World (commonly known as the Statue of Liberty) in New York City, and The Motherland Calls in Volgograd. Temples or religious structures built for pilgrimage, ritual or commemorative purposes, e. g., Borobudur in Magelang and Kaaba in Mecca. Terminating Vistas, layout design for urban monuments on the end of an avenue, e. g., Opera Garnier in Paris. Triumphal arches, almost always to commemorate military successes, e. g., the Arch of Constantine in Rome and Arc de Triomphe de l'Étoile in Paris. War memorials, e. g., the Iwo Jima Memorial in Arlington, VA, the Laboe Naval Memorial, the Lorraine American Cemetery and Memorial in St Avold, and the Soviet War Memorial in Berlin.