Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша қала-мемлекеті (1815–1846)
Polish city state (1815–1846)
Краковтың еркін, тәуелсіз және қатаң бейтарап қаласы және оның аумағы, көбінесе Краковтың еркін қаласы және Краков Республикасы деп аталады, 1815 жылы Вена конгресімен құрылған қала республикасы. Оған Польшаның Краков қаласы және оны қоршаған аймақтар кірді. Ол үш көрші мемлекет (Ресей, Пруссия және Австрия) тарапынан бірлесіп басқарылды және тәуелсіз Польша үшін күрестің орталығы болды. 1846 жылы, сәтсіз аяқталған Краков көтерілісінен кейін, Краковтың еркін қаласы Австрия империясымен аннексияланды. Бұл 1815 жылғы конгрестен кейін үш мемлекет арасында бөлінген Варшава Герцогтігінің қалдығы еді. Краковтың еркін қаласы басым түріде поляк тілінде сөйлейтін қала-мемлекет болды: тұрғындарының 85% католик, 14% еврей, ал қалған діндер 1% -дан азды құрады. Краков қаласының өзінде еврей халқының саны шамамен 40% -қа жетті, ал қалғандары негізінен поляк тілінде сөйлейтін католиктер еді.
The Free, Independent, and Strictly Neutral City of Cracow with its Territory, more commonly known as the Free City of Cracow, and the Republic of Cracow, was a city republic created by the Congress of Vienna in 1815, which included the Polish city of Cracow and its surrounding areas. It was jointly controlled by its three neighbours (Russia, Prussia, and Austria), and was a centre of agitation for an independent Poland. In 1846, in the aftermath of the unsuccessful Kraków Uprising, the Free City of Cracow was annexed by the Austrian Empire. It was a remnant of the Duchy of Warsaw, which was partitioned among the three states after the Congress in 1815. The Free City of Cracow was an overwhelmingly Polish speaking city state; of its population 85% were Catholics, 14% were Jews, while other religions comprised less than 1%. The city of Cracow itself had a Jewish population reaching nearly 40%, while the rest were almost exclusively Polish speaking Catholics.
Тарих
Еркін қала 1815 жылғы 3 мамырдағы Австрия, Пруссия және Ресей арасындағы шарттың VII бабымен бекітіліп, кепілдендірілді. Бұл мемлекеттік құрылым сол кезде бастапқы конституциясын алды, ол 1818 жылы қайта қаралып, кеңейтілді, қала үшін маңызды автономияны орнатты. Ягеллон университеті Польшаның бөлінген территориясынан студенттерді қабылдады. Осылайша, Еркін қала бөлінген Польша территориясындағы поляк саяси қызметінің орталығына айналды. 1830-1831 жылдардағы қараша көтерілісі кезінде Краков Ресей бақылауындағы Польша Корольдігіне қару-жарақ контрабандасы үшін база ретінде пайдаланылды. Көтеріліс аяқталғаннан кейін Еркін қаланың автономиясы күрт шектелді. Полиция Австрияның бақылауында болды және президент сайлауы үш державаның мақұлдауынан өтуі керек еді. Содан кейін Краков 1836 жылдан 1841 жылға дейін Австрия әскерімен оккупацияланды. 1846 жылғы сәтсіз Краков көтерілісінен кейін, Еркін қала 16 қарашада 1846 жылы Австрияға Краков Ұлы Герцогтығы ретінде қосылды.
The Free City was approved and guaranteed by Article VII of the Treaty between Austria, Prussia, and Russia of 3 May 1815. The statelet received an initial constitution at the same time, revised and expanded in 1818, establishing significant autonomy for the city. The Jagiellonian University could accept students from the partitioned territory of Poland. The Free City thus became a centre of Polish political activity on the territories of partitioned Poland. During the November Uprising of 1830–1831, Kraków was a base for the smuggling of weapons into the Russian controlled Kingdom of Poland. After the end of the uprising the autonomy of the Free City was severely restricted. The police were controlled by Austria and the election of the president had to be approved by all three powers. Cracow was subsequently occupied by the Austrian army from 1836 to 1841. After the unsuccessful Kraków uprising of 1846, the Free City was annexed by Austria on 16 November 1846 as the Grand Duchy of Kraków.
География, халық және экономика
Краков еркін қаласы Варшава герцогтігінің оңтүстік-батыс бөлігінен құрылды (Висла өзенінің сол жағалауындағы бұрынғы Краков департаментінің бір бөлігі). Ең кішкентай аумағы 1164–1234 км² аралығында болды (мәліметтер әртүрлі). Ол Ресей империясы, Пруссия Корольдігі және Австрия империясымен шектесетін. Оған Краков қаласы және оның айналасы кірді; еркін қала басқарған аймақтағы басқа елді мекендерге 224 ауыл және үш қала (Хрзанув, Тржебня және Нова Гора) кірді. 1815 жылы халық саны 95 000 адамды құрады, ал 1843 жылы – 146 000 адамға жетті. Олардың 85% католик, 14% еврей, ал қалған 1% басқа діндерді ұстанды. Ең белгілі шляхта әулеті – Кржешовицеде сарайы бар Потоцки магнаттары болды. Еркін қала – Ресей, Пруссия және Австриямен сауда жасауға рұқсат етілген бажсыз аймақ еді. Салықтар өте төмен болды және көршілес елдер түрлі экономикалық жеңілдіктер берді. Осының нәтижесінде, ол Еуропаның экономикалық либерализм орталықтарының біріне айналды, жаңа кәсіпорындар мен иммигранттарды тартты, бұл қаланың қарқынды өсуіне әкелді. Пруссиялық Силезиядан келген тоқымашылар Австрия мен Польша Корольдігінің шекарасындағы кедендік тосқауелдерден қашу үшін жиі еркін қаланы контрабандалық сауда орталығы ретінде пайдаланды. Бірақ Австрияның еркін қаланы аннексиялауымен пруссиялық тоқыма экспорті айтарлықтай азайды.
The Free City of Cracow was created from the southwest part of the Duchy of Warsaw (part of the former Kraków Department on the left bank of the Vistula river). At is smallest, the city encompassed an area of 1164 to 1234 km2 (sources vary). It bordered the Russian Empire, the Kingdom of Prussia and the Austrian Empire. It comprised the city of Kraków and its environs; the other settlements in the area administered by the Free City included 224 villages and three towns (Chrzanów, Trzebinia and Nowa Góra). In 1815, its population was 95,000; as of 1843, it had a population of 146,000. 85% of them were Catholics, 14% Jews, while other religions comprised 1%. The most notable szlachta family was the Potocki family of magnates, who had a mansion in Krzeszowice. The Free City was a duty free area, allowed to trade with Russia, Prussia and Austria. In addition to no duties, it had very low taxes, and various economic privileges were granted by the neighbouring powers. As such, it became one of the European centres of economic liberalism and supporters of laissez faire, attracting new enterprises and immigrants, which resulted in impressive growth of the city. Weavers from Prussian Silesia had often used the Free City as a contraband outlet to avoid tariff barriers along the borders of Austria and the Kingdom of Poland, but with Austria's annexation of the Free City came a significant drop in Prussian textile exports.
Саясат
Шағын мемлекет 1815 жылы негізінен ханзада Адам Ежи Чарторыски жасаған алғашқы конституцияны алды. Конституция 1818 жылы қайта қаралып, кеңейтілді, соның нәтижесінде қала үшін маңызды автономия орнатылды. Заң шығару билігі Өкілдер жиналысына (Izba Reprezentantów) берілді, ал атқару билігі Үкіметтік Сенатқа жүктелді. 1833 жылы қараша көтерілісінен және кейбір польшалық белсенділердің Краковта көтеріліс ұйымдастыру жоспарының сәтсіз аяқталуынан кейін, бөліскен елдер жаңа, әлдеқайда шектеулі конституция қабылдады: сенаторлар мен депутаттардың саны азайтылып, олардың өкілеттіктері шектелді, ал бөліскен елдердің комиссарларының өкілеттіктері кеңейтілді. Баспасөз бостандығы да шектелді. 1835 жылы үш бөліскен ел арасындағы құпия шарты бойынша, Польшада қосымша тәртіпсіздіктер туындаған жағдайда, Австрияға қаланы басып алып, аннексиялау құқығы берілді. Бұл 1846 жылғы Краков көтерілісінен кейін орын алды. Заңнама Наполеон азаматтық кодексіне, француз коммерциялық және қылмыстық заңдарына негізделген. Польша тілі ресми тіл болды. 1836 жылы жергілікті полиция күші таратылып, оның орнына австриялық полиция келді; 1837 жылы бөліскен елдер олардың талаптарына бағынбаған жергілікті соттардың өкілеттіктерін шектеді. Краков еркін қаласы Польша тарихындағы тұңғыш таза республикалық үкімет болды.
The statelet received an initial constitution in 1815 which had mainly been devised by Prince Adam Jerzy Czartoryski. The constitution was revised and expanded in 1818, establishing significant autonomy for the city. Legislative power was vested in the Assembly of Representatives (Izba Reprezentantów), and the executive power was given to a Governing Senate. In 1833, in the aftermath of the November Uprising and the foiled plan by some Polish activists to start an uprising in Cracow, the partitioning powers issued a new, much more restrictive constitution: the number of senators and deputies was lowered and their competences limited, while the commissars of the partitioning powers had their competences expanded. Freedom of the press was also curtailed. In 1835 a secret treaty between the three partitioning powers presented a plan in which in case of additional Polish unrest, Austria was given the right to occupy and annex the city. That would take place after the Kraków Uprising of 1846. The law was based on the Napoleonic civil code and French commercial and criminal law. The official language was Polish. In 1836 the local police force was disbanded and replaced by Austrian police; in 1837 the partitioning powers curtailed the competences of the local courts which refused to bow down to their demands. The Free City of Cracow was the first purely republican government in the history of Poland.