Кіріспе

Қытайдағы тау тізбегі Куньлун таулары Азиядағы ең ұзын тау тізбектерінің бірі болып табылады, ол 1500 километрден астамға созылады. Ең кең мағынасында, бұл тізбек Тарим алқабының оңтүстігіндегі Тибет жотасының солтүстік шетін құрайды. Батыс Қытайда орналасқан Куньлун таулары Қытайда "Таулардың атасы" деп белгілі. Куньлун тауларының нақты анықтамасы уақыт өте келе өзгеріп отырады. Ескі дереккөздерде Куньлун атауы Қытайдың орталық бөлігіндегі тау белдеуін – Алтын Таг, Циліань және Цинь тауларын білдірген. Ал қазіргі деректерде Куньлун жотасы Тарим алқабының оңтүстік жағының көп бөлігін алып, содан кейін Алтын Тагтың оңтүстігіне қарай шығысқа қарай жалғасады. Сима Цянь ("Тарихшынің жазбалары", 123-ші том) Хан әулетінің У Ди императоры Сары Өзеннің бастауын табу үшін адамдарды жібергенін және оның бастауындағы тауларға Куньлун деген ат бергенін айтады. Бұл атау, көрінеу, ежелгі қытай мәтіні "Таулар мен теңіздер жөніндегі классикалық кітапта" жартылай мифтік орын ретінде пайда болған.

Ауқымы

Тажикстанның Памир тауларынан шығысқа қарай Куньлун таулары шығыс Шыңжаң арқылы Цинхай провинциясына дейін созылады. Олар қазіргі Тарим алқабының оңтүстік шетінде, атақты Такламакан және Гоби шөлдерімен шектесе орналасқан. Одан бірқатар маңызды өзендер бастау алады, соның ішінде Қарақош өзені ("Қара жаде өзені") және Хотан уахасы арқылы Такламакан шөліне құятын Юрункаш өзені ("Ақ жаде өзені"). Куньлунның оңтүстігінде Тибет жотасының бір бөлігін құрайтын, сирек қоныстанған Чантанг аймағы жатыр. Алтын Тағ немесе Алтын жота – Куньлунның негізгі солтүстік жоталарының бірі. Оның солтүстік-шығысқа қарай созылған тармағы – Қилиан Шань, ол да Куньлунның маңызды солтүстік жотасы болып табылады. Оңтүстікке қарай созылған негізгі тармағы – Минь Шань. Баян Хар таулары – Куньлун тауларының оңтүстік тармағы және Қытайдың ең ұзын екі өзені – Яңцзы және Сары өзендерінің суайдыратын алаптары арасындағы субөлгішті құрайды. Куньлун тауларының ең биік шыңы – Куньлун Құдайы шыңы (7,167 м), ол батыс Куньлун тауларының Керия аймағында орналасқан. Кейбір мамандар Куньлунның солтүстік-батысқа қарай Конгур Тағ (7,649 м) және әйгілі Музтағ Ата (7,546 м) дейін созылатынын айтады. Алайда, бұл таулар физикалық жағынан Памир тобымен (көне Имеон тауы) тығыз байланысты. Арка Тағ (Доға тауы) Куньлун тауларының орталық бөлігінде орналасқан; оның ең биік нүктелері – Улуғ Музтағ (6,973 м) және Букадабан Фенг (6,860 м). Шығыс Куньлун тауларында ең биік шыңдар – Южу шыңы (6,224 м) және Амнэ Мачин [сондай-ақ Драдуллунгшон] (6,282 м); соңғысы Куньлун тауларының негізгі шығыс шыңы болып саналады және осылайша Куньлун тауларының шығыс шегі деп есептеледі. Бұл тау жотасы Кимерлік тақтаның солтүстік жиегінде, Сібірмен соқтығысқан кезде, Кейінгі Триас кезеңінде пайда болды, нәтижесінде Палео-Тетис мұхиты жабылды. Таулы аймақта жолдар өте сирек, оның 3000 км-і тек екі жолмен ғана кесіледі. Батыста 219 тас жолы Шыңжаңның Еченг қаласынан Тибеттің Лхаса қаласына дейін өтеді. Ал шығысқа қарай 109 тас жолы Лхаса мен Голмуд қалаларын байланыстырады.

Куньлун жанартау тобы

Куньлун вулкандық тобын 70-тен астам вулкандық конус құрайды. Бұл жанартаулық таулар емес, конустар. Сондықтан, олар әлемдегі жанартаулық тау шыңдарының тізіміне кірмейді. Бірақ, егер оларды жанартаулық таулар деп есептесек, Азия мен Қытайдағы ең биік жанартау болар еді, сондай-ақ Шығыс жарты шардағы ең биік жанартау (Килиманджаро тауынан кейін) және биіктігі бойынша "Жанартаулық жетеулікке" кірер еді. (Азиядағы ең биік жанартау – Дамаванд тауы, Куньлун конустары емес.) Бұл вулкандық топтағы соңғы белгілі атқышу 1951 жылдың 27 мамырында болған.