Көктемнің сұлу шағы немесе күн батқаннан кейінгі жарық

Кіріспе

Күннің көкжиектің астында атмосфераны жарықтандыруы

Түннің қараңғылығы – күннің атмосфераның жоғарғы қабаттарында шашырауынан пайда болатын жарық, күн көкжиектің астында болғанда төменгі атмосфераны және Жер бетін жарықтандырады. "Түннің қараңғылығы" сөзі осы жарық болатын уақыт аралығын да білдіруі мүмкін. Күн көкжиектің астында неғұрлым төмен болса, түннің қараңғылығы соғұрлым әлсіз болады (атмосфералық жағдайлар сияқты басқа факторлар бірдей болған жағдайда). Күн көкжиектің астында 18° төменге жеткенде, түннің қараңғылығының жарықтығы дерлік нөлге жуық болады, ал кешкі түннің қараңғылығы түнге айналады. Күн тағы да 18° төменгі деңгейге жеткенде, түн таңғы түннің қараңғылығына айналады. Өзінің ерекше қасиеттерінің арқасында, ең алдымен көлеңкенің болмауы және жарық аспанға қарсы нысандардың силуэтінің пайда болуы, түннің қараңғылығы ұзақ уақыттан бері фотографтар мен суретшілердің арасында танымал, олар оны көбінесе француз тіліндегі "l'heure bleue" сөзінен аударған "көк сағат" деп атайды. Кешкі түннің қараңғылығымен салыстырғанда, "түннің қараңғылығы" сөзі кейде метафоралық түрде де қолданылады, бір нәрсенің күшін жоғалтып, соңына жақындағанын білдіреді. Мысалы, өте қарт адамдар "өмірлерінің түннің қараңғылығында" екені айтылуы мүмкін. Түннің қараңғылығына қатысты сөз – крепускуляр, оны осы кезеңде ең белсенді болатын жануарлардың мінез-құлқын сипаттау үшін қолдануға болады.

Геометрия бойынша анықтамалар

Күннің түскі жарығы Күннің геометриялық орталығының көкжиекке қатысты орны болатын θs күн биіктігі бұрышына сәйкес анықталады. Түске қараған күннің үш қалыптасқан және кеңінен қабылданған кіші санаты бар: азаматтық түске қараған күн (көкжиекке ең жақын), теңіздік түске қараған күн және астрономиялық түске қараған күн (көкжиектен ең алыс). Азаматтық түнек – қалалар мен қалаларда жасанды жарық қажет болмайтындай табиғи жарық жеткілікті болатын кезең. АҚШ әскери қызметінде BMCT (таңғы азаматтық түнек басталуы, яғни азаматтық таң) және EECT (кешкі азаматтық түнек аяқталуы, яғни азаматтық кеш) аббревиатуралары тиісінше таңғы азаматтық түнек басталуын және кешкі азаматтық түнек аяқталуын білдіреді. Азаматтық таңертеңнен бұрын таңертеңгі теңіздік түнек, ал азаматтық түнектен кейін кешкі теңіздік түнек болады. Ашық ауа райында азаматтық түнек адам көзіне жер бетіндегі нысандарды анық ажыратуға жеткілікті күн сәулесінің шегіне жуықтайды. Жарық жеткілікті болғанда, көптеген сыртқы іс-әрекеттер үшін жасанды жарық көздері қажет емес. Азаматтық таңда және азаматтық кеште күн сәулесі көкжиекті анық көрсетеді, ал ең жарқын жұлдыздар мен планеталар пайда болуы мүмкін. Жерден байқағанда (көрінетін шамаға қараңыз), аспанға көз тіккендер ең жарқын планета Венераны «таң жұлдызы» немесе «кеш жұлдызы» деп біледі, себебі оны азаматтық түнек кезінде көруге болады. Заң шығарушылар азаматтық түнек тұжырымдамасын заңмен бекітті. Мұндай заңдар әдетте Күннің көкжиектен қанша градус төмен екеніне қарағанда, күн батқаннан кейін немесе күн шыққанға дейін белгілі бір уақытты (көбінесе 20–30 минут) пайдаланады. Мысалдарға автомобиль жүргізушілерінің фараларын қосу қажеттігі (Ұлыбританияда «жарық беру уақыты» деп аталады), аң аулауға шектеулер немесе ұрлық қылмысы түнгі ұрлық ретінде қарастырылып, кейбір юрисдикцияларда ауыр жазалар көзделген жағдайлар жатады. Бұл кезең әуе кемесінің жұмыс істеуі үшін қосымша жабдықтардың, мысалы, соқтығысуға қарсы шамдардың қажеттілігіне де әсер етуі мүмкін. АҚШ-та азаматтық авиация үшін азаматтық түнек Федералдық авиациялық ережелердің (FAR) 1.1 бөлімінде American Air Almanac-та көрсетілген уақыт ретінде анықталады.

Twilight is defined according to the solar elevation angle θs, which is the position of the geometric center of the Sun relative to the horizon. There are three established and widely accepted subcategories of twilight: civil twilight (nearest the horizon), nautical twilight, and astronomical twilight (farthest from the horizon). Civil twilight is the period when enough natural light remains that artificial light in towns and cities is not needed. In the United States' military, the initialisms BMCT (begin morning civil twilight, i. e., civil dawn) and EECT (end evening civil twilight, i. e., civil dusk) are used to refer to the start of morning civil twilight and the end of evening civil twilight, respectively. Civil dawn is preceded by morning nautical twilight and civil dusk is followed by evening nautical twilight. Under clear weather conditions, civil twilight approximates the limit at which solar illumination suffices for the human eye to clearly distinguish terrestrial objects. Enough illumination renders artificial sources unnecessary for most outdoor activities. At civil dawn and at civil dusk sunlight clearly defines the horizon while the brightest stars and planets can appear. As observed from the Earth (see apparent magnitude), sky gazers know Venus, the brightest planet, as the "morning star" or "evening star" because they can see it during civil twilight. Lawmakers have enshrined the concept of civil twilight. Such statutes typically use a fixed period after sunset or before sunrise (most commonly 20–30 minutes), rather than how many degrees the Sun is below the horizon. Examples include when drivers of automobiles must turn on their headlights (called lighting up time in the UK), when hunting is restricted, or when the crime of burglary is to be treated as nighttime burglary, which carries stiffer penalties in some jurisdictions. The period may affect when extra equipment, such as anti collision lights, is required for aircraft to operate. In the US, civil twilight for aviation is defined in Part 1.1 of the Federal Aviation Regulations (FARs) as the time listed in the American Air Almanac.

Теңіздің түскі түні

Наутикалық түнек – Күннің геометриялық орталығы көкжиектің астында 12° және 6° аралығында болған кезде анықталады. Бұл жағдай әскери маңызы да бар. Әскери операцияларды жоспарлау кезінде BMNT (таңғы наутикалық түнек басталуы, яғни теңіз шұғыласы) және EENT (кешкі наутикалық түнек аяқталуы, яғни теңіз қараңғылығы) аббревиатуралары қолданылады және ескеріледі. Әскери бөлім BMNT және EENT уақыттарында қауіпсіздікті күшейту шараларын қолдануы мүмкін, мысалы, "сапқа тұру" арқылы, онда барлық әскери қызметшілер қорғаныс позициясын иеленеді.

Астрономиялық түнек

Астрономиялық түнек Күннің геометриялық орталығы көкжиектің 18° және 12° төменінде орналасқан кезде анықталады.

Бір күннен екінші күнге дейін

Солтүстік немесе Оңтүстік 48°34' ендігінен жоғары ендіктерде, жазғы күн тоғысына жақын күндері (21 маусымда Солтүстік жарты шарында немесе 21 желтоқсанда Оңтүстік жарты шарында), күн батқаннан күн шыққанға дейін түнек созылуы мүмкін, себебі Күн көкжиектен 18 градустан артық төмен түспейді, сондықтан толық қараңғылық тіпті күндізгі түн ортасында да пайда болмайды. Бұл ендіктерге Жердің көптеген тығыз қоныстанған аймақтары кіреді, оның ішінде бүкіл Ұлыбритания және Солтүстік Еуропаның басқа елдері, тіпті Орталық Еуропаның кейбір бөліктері де. Бұл құбылыс Оңтүстік жарты шарында да орын алады, бірақ 21 желтоқсанда болады. Бұл түнек түрі полярлық аймандардағы ендіктерде, күннің түн ортасында пайда болуына аз уақыт қалғанда және одан кейін, бір күннен келесі күнге дейін де кездеседі. Солтүстік жарты шарында жазғы күн тоғысы 21 маусымда, ал Оңтүстік жарты шарында 21 желтоқсанда болады. Азаматтық түнек: шамамен 60°34' және 65°44' солтүстік немесе оңтүстік аралығында. Солтүстік жарты шарында бұл Алясканың орталық бөлігін, Исландияны, Финляндияны, Швецияны, Норвегияны, Фарер аралдарын және Шетланд аралдарын қамтиды. Оңтүстік жарты шарында бұл Оңтүстік мұхитының бөліктері мен Антарктика түбегінің солтүстік ұшын қамтиды. Егер азаматтық түнек түн бойы созылса, ол ақ түн деп те аталады. Теңізшінің түнегі: шамамен 54°34' және 60°34' солтүстік немесе оңтүстік аралығында. Солтүстік жарты шарында бұл Алясканың орталық бөлігін, Ресейді, Канаданы, Эстонияны, Латвияны, Шотландияны, Норвегияны, Швецияны, Финляндияны, Литваны және Данияны қамтиды. Оңтүстік жарты шарында бұл Оңтүстік Американың ең оңтүстік нүктесі және Аргентинадағы Ушуая қаласын қамтиды. Теңізшінің түнегі түн бойы созылса, ол да ақ түн деп аталады. Астрономиялық түнек: шамамен 48°34' және 54°34' солтүстік немесе оңтүстік аралығында. Солтүстік жарты шарында бұл Мани аралының орталық бөлігін, Алеут аралдарын, Ұлыбританияны, Беларусьті, Ирландияны, Нидерландыны, Польшаны, Германияны, Бельгияны, Чехияны, Беллингхемді (Вашингтон штаты), Оркас аралын (Вашингтон штаты), Ванкуверді (Британдық Колумбия), Парижде (Франция), Люксембургті, Гернсиді, Украинаны, Словакияны және Венгрияны қамтиды. Оңтүстік жарты шарында бұл Оңтүстік Джорджия және Оңтүстік Сандвич аралдарының орталық бөлігін, Бувет аралын, Хёрд аралын және Фолкленд аралдарын қамтиды. Сондай-ақ, Аргентинадағы Эль-Калафате және Рио-Галлегос қалалары мен Чилидегі Пуэрто-Наталес қаласы да кіреді. Егер астрономиялық түнек түн бойы созылса, ол ақ түн деп есептелмейді. Бұл құбылыс сұр түн деп аталады, ол астрономдардың терең ғарышты бақылауы үшін жеткілікті қараңғы болмайтын түндер.

At latitudes greater than about 48°34' North or South, on dates near the summer solstice (June 21 in the Northern Hemisphere or December 21 in the Southern Hemisphere), twilight can last from sunset to sunrise, since the Sun does not sink more than 18 degrees below the horizon, so complete darkness does not occur even at solar midnight. These latitudes include many densely populated regions of the Earth, including the entire United Kingdom and other countries in northern Europe and even parts of central Europe. This also occurs in the Southern Hemisphere, but occurs on December 21. This type of twilight also occurs between one day and the next at latitudes within the polar circles shortly before and shortly after the period of midnight sun. The summer solstice in the Northern Hemisphere is on June 21st, while the summer solstice in the Southern Hemisphere is on December 21st. Civil twilight: between about 60°34' and 65°44' north or south. In the northern hemisphere, this includes the center of Alaska, Iceland, Finland, Sweden, Norway, Faroe Islands and Shetland. In the southern hemisphere this includes parts of the Southern Ocean and the northern tip of the Antarctic Peninsula. When civil twilight lasts all night, this is also referred as a white night. Nautical twilight: between about 54°34' and 60°34' north or south. In the northern hemisphere this includes the center of Alaska, Russia, Canada, Estonia, Latvia, Scotland, Norway, Sweden, Finland, Lithuania, and Denmark. In the southern hemisphere this includes the southernmost point of South America, and Ushuaia in Argentina. When nautical twilight lasts all night, this is also referred as a white night. Astronomical twilight: between about 48°34' and 54°34' north or south. In the northern hemisphere, this includes the center of Isle of Man, Aleutian Islands, United Kingdom, Belarus, Ireland, Netherlands, Poland, Germany, Belgium, Czech Republic, Bellingham, Washington, Orcas Island, Washington, Vancouver, British Columbia, Paris, France, Luxembourg, Guernsey, Ukraine, Slovakia and Hungary. In the southern hemisphere this includes the center of South Georgia and the South Sandwich Islands, Bouvet Island, Heard Island, Falkland Islands. It also includes El Calafate and Río Gallegos in Argentina, and Puerto Natales in Chile. When astronomical twilight lasts all night, this does not constitute a white night. This phenomenon is known as the grey nights, nights when it does not get dark enough for astronomers to do their observations of the deep sky.

Бір түннен екіншісіне дейін

Арктика және Антарктикадағы қысқы уақытта полярлық түн сирек жағдайда ғана тәулігіне 24 сағат бойы толық қараңғылық тудырады. Бұл тек полюске шамамен 5,5 градус ендіктегі жерлерде және қысқы күн тоғысуға жақын күндерде ғана мүмкін. Басқа барлық ендіктерде және күндерде полярлық түн күн сайынғы шапақ кезеңін қамтиды, онда Күн көкжиектен көп алыс емес. Қысқы күн тоғысу кезінде, күннің жарыққа қарай бұрылуы баяу өзгеретін кезде, полюсте өзінде бірнеше апта бойы толық қараңғылық сақталады, мысалы, 11 мамырдан 31 шілдеге дейін Амундсен-Скотт Оңтүстік полюсі стансасында. Солтүстік полюсі 13 қарашадан 29 қаңтарға дейін осыған ұқсас жағдайды бастан өткізеді. Полярлық түнде азаматтық шапақта күн ортасы: шамамен 67°24' және 72°34' солтүстік немесе оңтүстік аралығында. Полярлық түнде теңізшілік шапақта күн ортасы: шамамен 72°34' және 78°34' солтүстік немесе оңтүстік аралығында. Полярлық түнде астрономиялық шапақта күн ортасы: шамамен 78°34' және 84°34' солтүстік немесе оңтүстік аралығында. Полярлық түнде түнгі уақытта күн ортасы: шамамен 84°34' және дәл 90° солтүстік немесе оңтүстік аралығында.

24 сағат бойы жалғасады

Солтүстік немесе оңтүстік ендігі 81°25' градустан жоғары болғанда, Күннің бұрыштық биіктігінің өзгеруі 18 градустан кем болғандықтан, түнек тәулік бойына созылуы мүмкін. Бұл жағдай полюске жақын 8°35’ ендікте бір күнге созылады, ал полюске қарай жылған сайын бірнеше аптаға дейін ұзарады. Бұл Солтүстік және Оңтүстік полюстердің маңында орын алады. Осы құбылысты бастан кешіретін жалғыз тұрақты елді мекен – Канаданың Нунавут аймағындағы Алерт поселкесі, онда бұл 22–26 ақпан және 15–19 қазан аралығында байқалады.

Басқа планеталарда

Марста күн бату мен күн шығудың арасындағы қараңғылық Жердегіден ұзаққа созылады, шамамен күн шығуға дейін немесе күн батқаннан кейін екі сағатқа дейін жалғасады. Атмосферадағы шаң жарықты планетаның қараңғы жағына таратып, жайқалтады. Үлкен жанартау жарылыстарынан кейін Жерде де осыған ұқсас қараңғылықтар байқалады.

Христиандық

Христиан дінінде "тынығу" (vigil) рәсімдері көбінесе маңызды мерекелер мен тойлардың алдындағы кеште, күн батқанда өткізіледі. Мысалы, Жасыл жексенбілік тынығу (Easter Vigil) Қасиетті сенбі күні күн батқаннан бастап, Жасыл жексенбі күні күн шыққанға дейінгі қараңғы уақытта өтеді – көбінесе Қасиетті сенбі күнінің кешінде немесе түнгі жартысында, және ол Жасыл жексенбінің алғашқы тойлануы болып табылады, себебі дәстүр бойынша күндер күн батумен басталады.

Индуизм

Индуизм қараңғыда, әдетте сандхья деп аталатын уақытта белгілі бір амалдарды орындауды бұйырады. Бұл уақыт санскрит тіліндегі gōdhūḷi поэтикалық түрімен де аталады, сөзбе-сөз "мал шаңы" деген мағынаны білдіреді, себебі бұл малдар жайылымнан қайтып келгенде шаң көтеріп, даладан оралатын уақыт. Сандхьяванданам және пуджа сияқты көптеген қасиетті амалдар қараңғы уақытта орындалады. Осы уақытта тамақ ішуге кеңес берілмейді. Кейбір ізбасарлардың пікірінше, осы сағаттарда асуралар белсенді болады. Вишнудың бір аватары – Нарасимха қараңғылық уақытымен тығыз байланысты. Хинду діни кітаптарында айтылғандай, асура патшасы Хираньякашипу тәубе етіп, Брахмадан күндіз де, түнде де, адам да, жануар да емес, үйдің ішінде де, сыртында да өлтіруге болмайтын құдайлық нығмат алды. Вишну жартылай адам, жартылай арыстан түрінде (адам да, жануар да емес) пайда болды және Хираньякашипудың өмірін қараңғыда (күн де, түн де емес) үйінің табалдырығында (ішінде де, сыртында да емес) тұрғанда аяқтады.

Ислам діні

Ислам дінінде күн мен түннің арасындағы шапақ маңызды, себебі ол міндетті дұғалардың оқылу уақытын анықтайды. Таңғы шапақ – таңғы намаз (Фаджр) уақыты, ал кешкі шапақ – кешкі намаз (Магриб намазы) уақыты. Сондай-ақ, Рамазан айында таңғы шапақпен суhур (ораза алдындағы таңғы тамақ) аяқталады, ал ораза күн батқаннан кейін тоқтатылады. Ислам құқығында "шынайы таң" мен "жалған таң" арасындағы маңызды пікірталас бар.

Иудаизм

Яһуди дінінде түнек күндіз де, түн де емес; сондықтан ол екі уақыттың да шегіне тиюден сақтандырады. Оны аралық уақыт деп қарастыруға болады. Мысалы, жұма күнінің түнегі сенбі күнінің кеші деп есептеледі, ал сенбі күнінің түнегі сенбі күнінің аяғы деп есептеледі; және осы ереже мереке күндеріне де қатысты.