Босния және Герцеговинаның Ливански кантоны

Кіріспе

Босния және Герцеговинадағы Кантон 10 (босниялық: Kanton 10/Livanjski kanton) – Босния және Герцеговина Федерациясының он кантонының бірі, Босния және Герцеговинаның саяси бірлігі. Аумағы бойынша ең үлкен, ал халқы бойынша сегізінші кантон. Жергілікті басқару орталығы Ливнода, ал ассамблея Томиславградта орналасқан. Кантон бес муниципалитетке бөлінеді: Босанско Грахово, Двар, Гламоч, Купрес, Томиславград және бір қала – Ливно. Кантон 1996 жылы құрылды, бұл 1994 жылғы Вашингтон келісімімен Босниялық хорват соғысы аяқталғаннан кейін болды. Халықтың көп бөлігі этникалық хорваттар, олар кантонның оңтүстік бөлігінде тұрады, ал екінші ең ірі серб халқы солтүстік бөлігінде қоныстанған. Босния соғысы кезінде Хорватия қорғаныс кеңесі (HVO) кантонның оңтүстік бөліктерін бақыласа, қалған бөліктерін, көбінесе солтүстік бөлігін, 1994 жылға дейін Серб Республикасының серб армиясы бақылады. 1994 жылдан кейін HVO Хорватия армиясының қолдауымен оларды қайтарып алды. Вашингтон келісіміне сәйкес, бұл аумақтар Босния және Герцеговинаның хорват-босниялық федерациясына қосылды. 1996 жылдан 2005 жылға дейін кантонның құрамына тек хорваттар мен босниялықтар ғана кірді, бірақ 2005 жылдан бастап сербтер де құрамына енгізілді және олар аз санды босниялықтардан бұрын аталады.

Атауы, символдары және тілі

Хорват тілінде жупания термині қолданылады, ал серб және босния тілдерінде бұл термин – кантон. Кантонды Босния және Герцеговина Федерациясы ресми түрде 10-кантон (Kanton 10 немесе Županija 10) деп атайды. Жергілікті билік оны Герцег-Босна округі деп атайды және жергілікті конституцияда осы атауды қолданады. Бұл атау Федерацияның Конституциялық соты конституциялық емес деп жариялады, өйткені атау барлық кантондарға ортақ сипаттама болып табылады, себебі олардың барлығы Босния мен Герцеговинаның құрамында. Кантонның конституциясына сәйкес гербі тарихи хорват гербінің нұсқасы болып табылады. Тудың ортасында елтаңба орналасқан, ал алқабы үш түстес – қызыл, ақ және көк түсті. Бұл символдарды бұрынғы Хорват Республикасы Герцег-Боснасы қолданды. Батыс Герцеговина кантоны да осы ту мен гербті қолданады. Оларды кантонның ресми символы ретінде пайдалану Федерацияның Конституциялық соты конституциялық емес деп тапты, өйткені "олар тек бір құрылатын ұлтты білдірді". 2005 жылдан бастап конституция "хорваттар, сербтер және босниялықтар сөйлейтін тілдерді" ресми тілдер ретінде тізімдейді, бірақ оларды атамайды, латын және кириллица әріптері бірдей мәртебеге ие. Қазіргі Герцег-Босна округінің аумағының көп бөлігі 1922 жылы сол кездегі Травник аймағына тиесілі болған, ал солтүстіктегі кішігірім бөліктері Бищан аймағына тиесілі болған. 1929 жылы 6 қаңтарда диктатура орнатылғаннан кейін және мемлекет бановиналарға бөлінгеннен кейін Герцег-Босна округінің хорват аймақтарының көпшілігі штаб-пәтері Сплитте орналасқан Приморска бановинасының құрамына кірді, ал солтүстік серб аймақтары штаб-пәтері Баня-Лукада орналасқан Врбас бановинасына қосылды. 1939 жылы Хорватия бановинасы құрылғаннан кейін, барлық Приморска бановинасы оның бөлігіне айналды, оның ішінде 10-кантонның хорват аймақтарының көпшілігі. НДХ құрылғаннан кейін және оның әкімшілік бөлінісінен кейін, қазіргі Герцег-Босна округінің аумағының көп бөлігі Яйцеде орналасқан Плива мен Рама үлкен еншісінің бөлігі болды, ал солтүстік бөлігі Кіші Крбава мен Псатаның үлкен еншісіне тиесілі болды. 1945 жылы Осі державаларының жеңілісінен кейін Герцег-Босна округінің аумағы Югославияның сол кездегі федералды бірлігінің, Босния мен Герцеговинаның бөлігі болды. Демократиялық процесте округтегі хорват муниципалитеттерінің көпшілігі – Купрес, Ливно және Томиславград Хорват Герцег-Босна Республикасының құрамына енді. Босния мен Герцеговинаның тәуелсіздігімен Герцег-Босна округінің солтүстік және батыс бөлігінде СДС басшылығымен сербтер көпшілік аймақтар Серб Республикасы армиясының жағына шығып, Двар, Грахово, Гламочта хорваттар мен босниялықтарды өлтірді, Купреске шабуыл жасады және Ливно мен оның маңындағы елді мекендерді бомбалады. HVO әскери бөлімдері құрылғаннан кейін, алдымен Купрес аймағы босатылды. Хорваттар мен босниялықтар Вашингтон келісімі арқылы Босния мен Герцеговина Федерациясын құрды, оған Герцег-Босна округінің бүкіл аумағы HVO бақылауына кірді, ал сәлден кейін, 1995 жылдың жазында HVO мен HV серб күштерін шешуші жеңіске ұшыратты. Олар Грахово, Гламоч және Двар қалаларына шабуыл жасап, басып алды, бұл HVO, HV және RBiH армиясының басқа жеңістерімен бірге Дейтон бейбіт келісімін қол қоюға жағдай жасады. Соғыстан кейін Герцег-Босна 1996 жылы өздігінен жойылып, Босния мен Герцеговина Федерациясы округтерге бөлінді. Герцег-Босна округі құрылған кезде ФБиХ-тың ең үлкен округі болды. Герцег-Босна кантонының Конституциясын кантондық жиналыс 1996 жылы 19 желтоқсанда қабылдады.

In Croatian, the term županija is used, while in Serbian and Bosnian, the term is kanton. The canton is officially referred to by the Federation of Bosnia and Herzegovina as Canton 10 (Kanton 10 or Županija 10). The local government refers to it as the Herzeg Bosnia County and uses that name in the local constitution. This name was declared unconstitutional by the Constitutional Court of the Federation because the name is a characteristic shared by all the cantons in the sense that all of them are within Bosnia and Herzegovina. The coat of arms of the canton under its constitution is a variant of the historical Croatian coat of arms. The flag is a horizontal tricolour of red, white and blue, with the coat of arms in the middle. These symbols were used by the former Croatian Republic of Herzeg Bosnia. The West Herzegovina Canton also uses this flag and coat of arms. Their use as the official symbols of the canton was deemed unconstitutional by the Constitutional Court of the Federation, because "they only represented one constituent nation". Since 2005, the constitution lists the "languages spoken by Croats, Serbs and Bosniaks" as the official languages, without naming them, with both the Latin and the Cyrillic script having equal status. Most of the present day area of Herzeg Bosnia County belonged to the then Travnik area in 1922, while the smaller northern parts belonged to the Bišćan area. After the introduction of the January 6 dictatorship and the division of the state into banovinas in 1929, most of the Croatian areas of Herzeg Bosnia county became part of Primorska banovina with headquarters in Split, while the northern Serbian areas were annexed to Vrbas banovina, with headquarters in Banja Luka. With the creation of Croatian Banovina in 1939, all of Primorska Banovina became part of it, including the majority of Croat areas of Canton 10. After the creation of the NDH and its administrative division, most of the area of today's Herzeg Bosnia County was part of the Great Parish of Pliva and Rama with its seat in Jajce, while the smaller northern part belonged to the Great Parish of Krbava and Psata with its seat in Bihać. After the defeat of the Axis powers in 1945, the area of Herzeg Bosnia County became part of the then federal unit of SFR Yugoslavia, Bosnia and Herzegovina. During the democratic process, most of the Croatian municipalities in the county, Kupres, Livno and Tomislavgrad, became part of the Croatian Republic of Herzeg Bosnia. With the independence of Bosnia and Herzegovina in the northern and western part of Herzeg Bosnia County under the leadership of the SDS, the Serb majority areas sided with the Army of Republika Srpska killing Croats and Bosniaks in Drvar, Grahovo, Glamoč, attacking Kupres and shelling Livno and surrounding settlements. After the formation of HVO military units, first, the Kupres area was liberated. Croats and Bosniaks formed the Federation of Bosnia and Herzegovina through the Washington Agreement, which included the entire area of Herzeg Bosnia County under HVO control, and a little later, in the summer of 1995, HVO and HV defeated Serb forces decisively. They attacked and captured Grahovo, Glamoč and Drvar, which, together with other victories of the HVO, HV and the RBiH Army, created the conditions for the signing of the Dayton Peace Agreement. After the war, Herzeg Bosnia was self abolished in 1996 and the Federation of Bosnia and Herzegovina was organized into counties. Herzeg Bosnia County was the largest county in FBiH when it was created. The Constitution of Herzeg Bosnia Canton was adopted by the Cantonal Assembly on 19 December 1996.

География

Кантонның жалпы ауданы шамамен Босния және Герцеговинаның жер бетінің оннан бір бөлігін, ал Федерацияның 19% құрайды. Аймақ батысында Далмациямен, солтүстігінде Уна-Сана кантонымен, шығысында Орталық Босния кантонымен, оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында Батыс Герцеговина кантоны және Герцеговина-Неретва кантонымен шектеседі. Бұл аймақтың табиғи және географиялық ерекшеліктері алуан түрлі: құнарлы және кең далалар, жайылымдар, өзендер мен көлдер, ғасырлар бойы қалыптасқан жапырақты және мәңгі жасыл орман бар. Бұл ауыл шаруашылығы өндірісі, мал шаруашылығы және ағаш өнеркәсібіне негізделген өмір мен экономикалық дамуға мол мүмкіндіктер береді. Экологиялық таза табиғат, қолайлы континенттік климат, географиялық орналасуы, сондай-ақ көршілес Хорватиямен жақын және жақсы көлік байланысы – әлемге ашылған қақпа, Орталық Далмация және Герцеговинаның барлық аймақтарымен байланыс, осы аймақтағы экономикалық өркендеудің маңызды факторлары болып табылады.

Демография

1991 жылғы санақ бойынша кантонның халқы 115 682 адамды құрады. Хорваттар халықтың 51,5%-ын, сербтер – 35,7%-ын, ал босниялық мұсылмандар – 10,4%-ын құрады. Хорваттар кантонның оңтүстік-шығыс бөлігінде (Ливно, Купрес, Томиславград) негізінен қоныстанса, сербтер солтүстік-батыс бөлігінде (Грахово, Гламоч, Дрвар) тұрды. Соғыс жылдарында (1992–1995) халықтың айтарлықтай көшіп-қонуы болды. 1992 жылы серб әскері Купресті және айналасындағы аймақты басып алып, серб емес тұрғындардың көп бөлігін ығыстырды. Хорваттар Купресті қайта басып алғаннан кейін 1994 жылдың соңында оралды. Хорват әскері Граховоны басып алғаннан кейін, Босния мен Герцеговинаның басқа аймақтарынан (серб немесе босниялық күштерінен қашып келген) босқындар-хорваттар сербтер бұрын қоныстанған бос жатқан жерге қоныстанды. Соғыстан кейін БҰҰ және бейбітшілікті сақтау күштерінің ықпалымен серб босқындары өз үйлеріне қайта оралды. 2013 жылы кантон халқының құрамында шамамен 77% хорваттар, 13% сербтер және 9,6% босниялықтар болды, ал қалған <0,4% басқа ұлт өкілдеріне тиесілі болды. Кантон 10 Босния және Герцеговина Федерациясындағы серб этникалық тобының ең көп санына ие болды. Дегенмен, босниялық соғыс аяқталғаннан бері олардың саны тұрақты түрде азайып келеді.

1991 жылғы халық санағы

Муниципалитет Ұлты барлығы хорваттар % сербтер % мұсылмандар % Басқа % Ливно 29,324 72,22 3,913 9,63 5,793 14,26 1,570 3,87 40,600 Томиславград 25,976 86,56 576 1,91 3,148 10,49 309 1,02 30,009 Гламоч 184 1,46 9,951 79,02 2,257 17,92 201 1,58 12,593 Купрес 3,812 43,19 4,081 46,23 802 9,08 131 1,47 8,826 Боссанское Грахово 226 2,71 7,888 94,91 12 0,14 185 2,22 8,311 Двар 31 0,20 14,846 96,76 29 0,18 437 2,86 15,343 Кантон 59,553 51,48 41,255 35,66 12,041 10,41 2,833 2,45 115,682

2013 жылғы халық санағы

Муниципалитет Ұлттық Жалпы Хорваттар % Сербтер % Босниялықтар % Басқа % Ливно 29,273 85.76 438 1.28 4,047 11.85 216 0.63 34,133 Томиславград 29,006 91.81 22 0.06 2,467 7.80 30 0.09 31,592 Гламоч 906 23.47 1,679 43.49 1,251 32.40 13 0.33 3,860 Купрес 4,474 88.47 318 6.28 255 5.04 5 0.09 5,057 Босанско Грахово 393 16.04 2,028 82.80 6 0.24 10 0.40 2,449 Двар 552 7.85 6,420 91.24 11 0.15 24 0.34 7,036 Кантон 64,604 76.79 10,905 12.96 8,037 9.55 581 0.69 84,127

Экономика

Кантонның маңызды табиғи ресурстары бар, оның ішінде көмір мен ағаш қорының молдығы, сондай-ақ су және жел энергетикасы да бар. Экономикалық себептерге байланысты (кантонның кірістері шығыстарға қарағанда жеткіліксіз болғандықтан) Батыс Герцеговина кантонымен бірігу ұсынылып отыр. Соғысқа дейінгі экономикалық төмендеу және, әрине, осы аймақтағы соғыс халық санының айтарлықтай өзгеруіне әкелді, яғни Батыс Еуропа елдеріне эмиграциялау немесе Босния және Герцеговинаның басқа аймақтарына көшіп кету. Бұл аймақтың табиғи және географиялық ерекшеліктері алуан түрлі: құнарлы және кең далалар, жайылымдар, өзендер мен көлдер, ғасырлар бойында қалыптасқан жапырақты және мәңгі жасыл ормантар. Бұл ауыл шаруашылығы өндірісі, мал шаруашылығы және ағаш өнеркәсібіне негізделген өмір мен экономикалық даму үшін мол мүмкіндіктер ұсынады. Экологиялық таза табиғат, қоңыржай континенттік климат, географиялық орналасуы, Босния және Герцеговинаның басқа аймақтарымен және көршілес Хорватиямен, әсіресе Далмациямен жақсы көлік байланысы осы аймақтың экономикалық дамуы үшін маңызды факторлар болып табылады. Кантон соңғы соғыс кезінде ауыр зардап шекті және Босния және Герцеговина Федерациясындағы ең қиын жағдайға тап болған аймақтардың біріне айналды. Қайта құру процесі баяу және қиынға соғып жатыр, бірақ экономикада жаңару белгілері көрініс тапты, бұл негізінен құрылыс, ағаш өңдеу өнеркәсібі, шағын бизнес және қолөнер салаларында байқалады. Сауда әлі де экономиканың басым саласы болып табылады, бірақ компаниялардың жалпы саны бойынша (429 белсенді компанияның 191-і немесе 44,50% және жалпы кірістің 30%) бұл көрсеткіш байқалады. 1998 және 1999 жылдардағы кірістерді қарастырғанда, құрылыс, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы, сондай-ақ көлік, өнеркәсіп және тау-кен өндірісінде айтарлықтай өсім тіркелді. Саудадағы кіріс 1998 жылмен салыстырғанда 2 индекстік бірлікке төмендеді, сонымен қатар басқа өндірістік салалардың пайдасына, әсіресе құрылыс, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығының үлесі кантондық деңгейдегі жалпы кірісте 1998 жылғы 44,80% -дан 1999 жылғы 30% -ға дейін төмендеді. Бұл, әсіресе 1999 жылы кантондық деңгейде өндірілген жалпы кіріс 1998 жылмен салыстырғанда 25% -ға өскенін ескерсек, оң көрсеткіштерді көрсетеді. 10-кантонның жұмыспен қамтылғандар саны бойынша негізгі экономикалық салалары – көтерме және бөлшек сауда, өңдеу өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы. 10-кантондағы орташа жалақы 1168 КМ (2024 жылғы деректер). Ең жоғары орташа жалақы Ливнода (1269 КМ), ал ең төменгі жалақы Дварда (928 КМ) төленеді.

The canton has significant natural resources, with large reserves of coal and timber, as well as hydro & wind power. Due to economic reasons (insufficient canton revenues compared to expenses) unification with West Herzegovina Canton has been proposed. The pre war economic recession, and certainly the war in this area, caused significant population fluctuations in the form of emigration to Western European countries or relocation to other areas of Bosnia and Herzegovina. The natural and geographical features of this area are diverse, from fertile and vast fields and vast pastures, rivers and lakes to centuries old deciduous and evergreen forests, and provide abundant opportunities for life and economic development based on agricultural production, livestock and the timber industry. The ecologically clean and intact nature, the temperate continental climate, the geographical position and the proximity and good transport connections with other parts of Bosnia and Herzegovina and neighboring Croatia, especially Dalmatia, which traditionally and economically gravitate, are important factors for the economic development of this area. The canton suffered severe damage during the last war and is one of the worst affected areas in the Federation of Bosnia and Herzegovina. The rebuilding process is slow and difficult, but the economy is already showing signs of recovery, mainly visible in the construction, wood processing industry, small business and handicrafts segment. Although commerce is still the dominant branch of the economy, in terms of the total number of companies (191 or 44.50% of the total of 429 active companies and 30% of total income). Viewed from the revenue aspect of 1998 and 1999, there was a significant increase in construction, agriculture and forestry, as well as transportation, industry and mining. Commerce registered a decrease in income compared to 1998 by 2 index points, as well as a decrease in the participation in total income at the cantonal level from 44.80% in 1998 to 30% in 1999 in favor of other productive activities, and especially construction agriculture and forestry, especially if we take into account that the total income generated at the cantonal level in 1999 increased by 25% compared to 1998. All these are positive indicators of economic recovery and the basis of the expected future development. The main economic branches of Canton 10 according to the number of employees are the wholesale and retail trade, the processing industry and agriculture, forestry and fishing. The average salary in Canton 10 is 1168 KM (2024). The highest average net salary is paid in Livno (1269 KM) and the lowest in Drvar (928 KM).