Кіріспе

Когнитивтік қателіктердің атрибуциялық түрі

Психологияда жалған консенсус эффектісі, сондай-ақ консенсус қателігі деп те аталады, адамдарды "өздерінің мінез-құлық таңдаулары мен бағалауларын салыстырмалы түрде көптеген адамдардың осы жағдайға лайықты деп санайтынына көндіруге" бейімдейтін кең таралған когнитивтік қателік. Басқаша айтқанда, олар өздерінің жеке ерекшеліктерінің, қасиеттерінің, сенімдерінің және іс-әрекеттерінің жалпы халық арасында кең таралғанын есептейді. Бұл жалған консенсус маңызды, себебі ол өзіне сенімділікті арттырады (артық сенімділік эффектісі). Бұл басқалармен үйлесу және олардың құрметін алу қалауынан туындауы мүмкін. Бұл қателік, әсіресе, топтық ортада жиі кездеседі, онда адамдар өз тобының пікірінің үлкен халықтың пікірімен сәйкес келеді деп ойлайды. Топ мүшелері консенсусқа келіп, оған қарсы шығушылармен сирек кездесетін болғандықтан, олардың барлығы бірдей ойлайды деген сенімге ие болады. Жалған консенсус эффектісі адамдар өздерінің құндылықтары көпшілік тарапынан бөліседі деп ойлайтын жағдайлармен ғана шектелмейді, бірақ бұл олардың сенімдерінің дәрежесін жоғары бағалау ретінде де көрінеді. Сонымен қатар, консенсус жоқ екенін көрсететін дәлелдерге тап болғанда, адамдар олармен келіспейтіндердің қандай да бір кемшілігі бар деп есептейді. Бұл когнитивтік қателіктің жалғыз себебі жоқ; қолжетімді эвристикасы, өзін-өзі бағалау қателігі және наївті реализм кем дегенде ішінара себептер ретінде ұсынылған. Бұл қателік әлеуметтік емес стимулдардың сыйлықтық байланыстарынан да туындауы мүмкін. Бұл когнитивтік қателікті сақтау салыстырмалы түрде аз ақпаратпен шешім қабылдау бейімділігімен байланысты болуы мүмкін. Адамдар белгілі бір жағдайға байланысты шешім қабылдағанда, оны "өздеріне жақын" деп бағалайды. Бұл жеке білімді жалпылау үшін пайдаланғанда, көбінесе көпшіліктің бөлігі болудың жалған сезіміне әкеледі. Жалған консенсус эффектісі кеңінен байқалып, эмпирикалық деректермен расталды. Алдыңғы зерттеулер когнитивтік және қабылдау факторларының (мотивацияланған проекция, ақпаратқа қолжетімділік, эмоция және т.б.) консенсус қателігіне әсер етуі мүмкін екенін көрсетті, ал соңғы зерттеулер оның нейрондық механизмдеріне назар аударды. Жақында жүргізілген зерттеулер консенсус қателігі басқа адамдардың таңдаулары туралы шешімдерді жақсартуы мүмкін екенін көрсетті. Росс, Грин және Хаус 1977 жылы жалған консенсус эффектісін тұңғыш рет анықтады, адамдар өз жауаптарының жалпылығына баса назар аударды; алайда, психологияда осыған ұқсас проекциялық құбылыстар бұрыннан-ақ назар аударды. Атап айтқанда, жеке адамның жеке бейімділігі мен олардың әріптестерінің бағалаулары арасындағы байланыстарға қатысты алаңдаушылықтар әдебиетте біраз уақыт бойы көтерілді. Мысалы, Кац пен Оллпорт 1931 жылы студенттердің алдау жиілігі туралы басқалардың бағалауларының олардың өз мінез-құлқымен оң байланысты екенін көрсетті. Кейін, 1970 жылдар шамасында, осындай құбылыстар саяси сенімдер және тұтқындардың дилеммалық жағдайында да табылды. 2017 жылы зерттеушілер қатысушылар басқа адамдардың тағамдық қалауларын білгенде, өз-өзіне деген қателікке бейімділікті анықтады. Сонымен қатар, соңғы зерттеулер жалған консенсус эффектісі кәсіби шешім қабылдаушыларға да әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді; атап айтқанда, тіпті тәжірибелі маркетингтік менеджерлер өздерінің жеке өнімдік қалауларын тұтынушыларға проекциялайды.

Негізгі теориялық тәсілдер

Жалған консенсус эффектісін әлеуметтік қабылдаудың екі параллель теориясына, "басқа адамдар туралы әсерлерімізді қалай қалыптастыратынымызды және олар туралы қорытындылар жасайтынымызды зерттеуге" байланыстыруға болады. Біріншісі – әлеуметтік салыстыру. Леон Фестингердің (1954) әлеуметтік салыстыру теориясының негізгі қағидасы – адамдар өз ойлары мен көзқарастарын басқа адамдарға сүйене отырып бағалайды. Мұның себебі өздігінен растау қажеттілігі мен жақсы сезінуге ұмтылыс болуы мүмкін. Бұл теорияны кеңейте келе, адамдар әлеуметтік шындықты анықтау және мінез-құлықты басқару үшін басқаларын ақпарат көзі ретінде пайдалана алады. Бұл ақпараттық әлеуметтік ықпал деп аталады. Бірақ мәселе мынада, адамдар көбінесе басқалардың әлеуметтік нормаларын және нақты көзқарастарын дұрыс қабылдай алмайды. Яғни, зерттеулер көрсеткендей, адамдар "интуитивті психологтар" ретінде нашар және әлеуметтік қабылдауларымыз жиі қате болады. Бұл жайт, бейтараптық өңдеу және әлеуметтік қабылдаудың бұрмалануын түсінуге негіз салды. Жалған консенсус эффектісі – осындай қателіктердің бір мысалы ғана. Екінші ықпалды теория – проекция, яғни адамдар өздерінің көзқарастарын және сенімдерін басқаларға жатқызады. Бұл проекция идеясы жаңа емес. Шын мәнінде, оны Зигмунд Фрейдтің проекцияның қорғаныс механизмі туралы еңбегінде, Д.С. Холмстің "атрибутивтік проекция" (1968) туралы жұмысында және Густав Ихайссердің әлеуметтік қабылдау (1970) туралы зерттеулерінде кездестіруге болады. Мысалы, Д.С. Холмс әлеуметтік проекцияны адамдардың "өздерінің ерекшеліктерін басқа адамдарға жатқызу арқылы өз сенімдерін растауға тырысатын" процесі ретінде сипаттады. Осы тұста әлеуметтік салыстыру және проекцияның екі теориясы арасында байланыс орнатуға болады. Біріншіден, әлеуметтік салыстыру теориясы түсіндіргендей, адамдар үнемі өздеріне ұқсас адамдарды анықтамалық топ ретінде қарастырады және өз көзқарастары мен сенімдерін растау үшін осылай етуге ұмтылады. 1977 жылы Росс, Грин және Хаус анықтаған жалған консенсус эффектісі – осыған дейінгі көптеген байланысты теориялардың нәтижесі болды. Төрт зерттеудің белгілі сериясында Росс және оның әріптестері адамдар өз сенімдері мен қалауларының танымалдығын асыра бағалайтынын болжады және дәлелдеді. Зерттеулер сауалнамалар арқылы жорамал жағдайларда және нақты қақтығыс жағдайларында жүргізілді. Сауалнамалық зерттеулерде қатысушыларға жорамал оқиғалар ұсынылып, олар өздерінің мінез-құлық таңдауларын және ерекшеліктерін көрсетіп қана қоймай, сонымен қатар "актерлер" деп аталатын әріптестерінің жауаптары мен қасиеттерін бағалау сұралды. Нақты жағдайлардағы зерттеулерде қатысушылар нақты қақтығыс жағдайларына тап болды, онда олар мінез-құлықтың баламаларын таңдап, зерттеуге қатысқан екі адамның қасиеттерін және шешімдерін бағалау сұралды. Жалпы, бағалаушылар өздерінің басымдықтарымен келіспейтін актерлердің жеке басы туралы "күшті болжамдар" жасады. Шынында, бағалаушылар басқаша жауап беретін адамдарда қандай-да бір кемшілік бар деп ойлаған болуы мүмкін. Ықпалды Росс және басқалардың зерттеуінен кейінгі он жылда жалған консенсус эффектісі туралы 50-ге жуық мақала жарияланды. Теориялық тәсілдер де кеңейтілді. Бұл дәуірдің теориялық көзқарастарын төрт санатқа бөлуге болады: (а) таңдаулы қабылдау және танымдық қолжетімділік, (б) маңыздылық және назар аудару, (с) логикалық ақпаратты өңдеу және (d) мотивациялық процестер. Жалпы, осы теорияларды зерттеушілер мен жасаушылар бір ғана дұрыс жауап жоқ деп санайды. Керісінше, олар теориялардың бір-бірімен байланысты екенін және жалған консенсус эффектісі осы факторлардың жиынтығынан туындауы мүмкін екенін мойындайды.

Селективті әсер ету және когнитивтік дайындық

Бұл теория қолжетімділік эвристикасымен тығыз байланысты, ол ұқсастық (немесе айырмашылық) туралы түйсіктердің, осы қасиеттерді есте сақтаудың қаншалықты оңай екендігіне байланысты болатынын көрсетеді. Күткендей, адам өзіне ұқсас нәрселерді, айырмашылықтардан гөрі оңайрақ есіне алады. Бұл ішінара адамдардың көбінесе өздеріне ұқсас адамдармен қарым-қатынас жасайтынымен байланысты. Ұқсас адамдарға бағытталған назар, "әлеуметтік ортадағы пікірлердің нақты әртүрлілігі туралы ақпараттың үлгісін" бұрмалауы немесе шектеуі мүмкін. Таңдаулы қарым-қатынас және қолжетімділік эвристикасының нәтижесінде, ұқсастықтар адамның ойларында басым болуы заңды. Бір белгілі зерттеуде, жалған консенсус әсерінің жасөспірімдер тобы арасындағы әсерін анықтау үшін, студенттердің тікелей достарымен салыстырғанда, жалпы қоғамда жалған консенсус әсерінің деңгейі жоғарырақ екенін анықтауға тырысты. Бұл тәжірибеге 18-25 жас аралығындағы (орташа жасы 18,5) 203 студент қатысты. Қатысушыларға сауалнама беріліп, түрлі әлеуметтік тақырыптар бойынша сұрақтарға жауап берулері сұралды. Әр тақырып бойынша, олар өз пікірлерін білдіруі және олармен келісетін достарының пайызын бағалауы тиіс болды. Нәтижелер көрсеткендей, қатысушылар өз колледж қауымдастығының қалған бөлігін сипаттағанда жалған консенсус әсері өте кең таралған. Қарастырылған жиырма тақырыптың он алтауында жалған консенсус әсері анық байқалды. Бұл зерттеуде байқалған жалған консенсус әсерінің жоғары деңгейі зерттелген топтың ерекшелігімен байланысты болуы мүмкін; қатысушылар өздерін үнемі араласатын (және өте ұқсас деп санайтын) достарымен салыстыруды сұрағандықтан, жалған консенсус әсерінің деңгейі артты.

Көңіл аудару және назар аудару

Бұл теория адам тек өзі ұнататын позицияға ғана назар аударғанда, оның таралуын жоғары бағалауға бейім екенін көрсетеді, соның салдарынан жалған консенсус эффектісіне ұшырайды. Өйткені, оның санасында тек сол позиция ғана болады. Осы позицияны қолдайтын әрекеттер жасау оны есімізде қалдырады және жалған консенсус эффектісін күшейтуі мүмкін. Алайда, егер адамға көбірек позициялар ұсынылса, жалған консенсус эффектісінің күші айтарлықтай азаюы мүмкін.

Логикалық ақпаратты өңдеу

Бұл теория белсенді және көрінетін рационалды ойлау адамдардың бір-біріне ұқсастығын бағалауының негізінде жатады деп есептейді. Фокс, Инон және Майраз жүргізген зерттеуде зерттеушілер жалған консенсус әсерінің деңгейі әртүрлі жас топтарында өзгеретінін анықтауға тырысты. Қорытындыға келу үшін зерттеушілер қатысушыларды төрт түрлі жас тобына бөлуге мұқтаж болды. Жүзге жуық қатысушы қолданылды, ал жыныс фактор ретінде қарастырылмады. Бұрынғы зерттеуде болғандай, осы зерттеуде де ақпараттың басты көзі ретінде сауалнама пайдаланылды. Нәтижелер жалған консенсус әсерінің барлық топтарда кең таралғанын көрсетті, бірақ ең үлкен жас тобында (қарттар үйінде тұратын қатысушылар) ең көп кездесті. Олар сұрақ қойылған барлық 12 салада жалған консенсус әсерін көрсетті. Ең үлкен жас тобында байқалатын жалған консенсус әсерінің артуы олардың шешімдерінің артындағы "логикалық" ойлаудың жоғары деңгейімен байланысты болуы мүмкін; ең үлкен жас тобы ең ұзақ өмір сүргендіктен, өзінің сенімдерін барлық жас топтарына (көрінетін объективті) өмірлік тәжірибесі мен даналығы арқасында проекциялай алады деп санайды. Жастар өзінен үлкендермен логикалық байланыс орната алмайды, себебі олар мұндай тәжірибеден өткен жоқ және осы объективті шындықтарды білетіндей болып көрінбейді. Бұл нәтижелер қарт адамдардың ішкі себептерге қарағанда, жағдайлық себептерге (өмірлік тәжірибеге) көбірек сүйенетінін көрсетеді.

Қозғалыс процестері

Бұл теория жалған консенсус әсерінің артықшылықтарын атап көрсетеді: атап айтқанда, күшейтілген әлеуметтік мақұлдау, әлеуметтік қолдау және өз-өзіне деген сенім. Сонымен қатар, адамдарды ұнату мақсатында әлеуметтік жағдайлардағы ұқсастықтарды арттырып көрсету де пайдалы болуы мүмкін.