Кіріспе
Француз драматургі (1733–1816)
Жан Франсуа Дюки (dysi; 22 тамыз 1733 – 31 наурыз 1816) – француз драматургі және Шекспирдің туындыларын өңдеуші.
Өмірбаян
Дукис Версальде туған, он баланың бірі. Оның әкесі Пьер Дюки, тегі Савойядан, Версальде зығыр мата сатқан, ал анасы Мария Тереза Раппе, Тулуза графының сақшысының қызы болды. Өмір бойы ол буржуазиялық білімінен қалыптасқан қарапайым талғам мен еркіндігін сақтап келді. 1768 жылы ол өзінің алғашқы трагедиясын – «Амелизаны» жазды. Бұл алғашқы әрекетінің сәтсіздігі «Гамлет» (1769) және «Ромео мен Джульетта» (1772) пьесаларының табысымен толықтай өтелді. 1778 жылы жарық көрген «Эдип Адметте» (Œdipe chez Admète) шығармасы Эврипид пен Софоклдің шығармаларынан үзінділерді қамтиды. 1783 жылы «Патша Лир» де сәтті болды. 1784 жылы «Макбет» жақсы қабылдамады, ал 1791 жылы «Жан без земля» (Jean sans terre) көңіл көншітпеді; бірақ 1792 жылы «Отелло», Талманың актерлік шеберлігімен қолдау тауып, зор қол соғуға ие болды. Оның шөл даладағы өмірді бейнелеуі «Абуфар ou la Famille arabe» (1795) түпнұсқа драмасына жоғары баға әкелді. Дукис Шекспирдің алты пьесасын аударғанмен танымал. Дукистің адаптациялары, кейде кейіпкерлердің аттарын өзгерту және сюжетті қайта қарауды қамтиды, итальян және Шығыс Еуропа тілдеріне аудармалардың негізі болды. Мысалы, Дукистің «Отелло» нұсқасы титулдық кейіпкердің Дездемонамен келісіп, Ягоны кешіруімен аяқталады. «Федор және Вальдамир, немесе Сібір отбасы» (1801) атты ұқсас шығармасының сәтсіздігінен кейін Дукис сахнаға арналған туындылар жазуды тоқтатты және қалған өмірін Версальде тыныш зейнеткерлікте өткізді. 1798 жылы ол Ежелгілер Кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, бірақ лауазымдық міндеттерін атқармады. Наполеон оған империядағы құрметті лауазым ұсынғанда ол бас тартты. Мейірімді, діндар және шаруа тіршілігіне бейім болған ол, қатал, күмәнді және қайғылы заманмен көңілдес болған жоқ. «Ай-қай!» деді ол революция кезінде, «трагедия көшелерде, есіктен шықсам, аяқтарыма қан тамшылайды. Атрейді тақпақ киген күйін көріп шаршадым, енді сахнаға Атрей шығаруға батылым жоқ». Шекспирге деген адал құрметімен жетекшілік еткенімен, Дукис Шекспирдің өзі емес. Ағылшын тілін білмеуі оны Пьер Летурнердің (1736–1788) және Пьер де ла Плейстің (1707–1793) аудармаларына тәуелді қылды. Тіпті бұл өзгертілген Шекспир де француздық талғамның қатал сын-пікіріне ұшырамас бұрын тазарту мен түзетуден өтуі керек еді. Бұл жағдайдың кінәсі Дукисте емес, ол отандастарының пікірін өзгертуде үлкен қызмет етті. Ол қайта жаңғыртуды емес, үзінділер жасауды және қайта құруды көздеді. Сондықтан француз пьесасы көбінесе ағылшын пьесасынан тек атымен ғана ерекшеленеді. Сюжеті, кейіпкерлері, мотивтері және көрінісі әртүрлі. «Достық тойы» (Le Banquet de l'amitié) атты төрт әндіден тұратын өлең (1771), «Сардиния короліне» (Au roi de Sardaigne, 1775), «Француз академиясына қабылдау сөзі» (Discours de réception à l'académie française, 1779), «Достыққа арналған хаттар» (Épîtres à l'amitíé, 1786) және «Өлеңдер жинағы» (Recueil de poésies, 1809) Дукистің жарияланымдарының тізімін толықтырады.