Кіріспе

Тибет буддизмінің Джонанг мектебі – индо-тибет буддизмінің мектебі. Оның Тибеттегі бастауы 12 ғасырдың басындағы Юмо Микё Дордже шеберге дейін жетеді. Ол 14 ғасырдағы белгілі тұлға Долпопа Шераб Гьялценнің еңбектері арқылы кеңінен танылды. Джонанг мектебінің негізгі практикасы – Калачакра тантрасы (Уақыт доңғалағы тантрасы), және олар «шентонг» («басқадан бос») деп аталатын философияны қорғаумен мәшһүр. Белгілі бір кезеңнен кейін, Джонанг дәстүрі бірнеше кері кетулерге ұшырады, оның ішінде 17 ғасырда Бесінші Далай-ламаның тұсында саяси үстемдікке ие болған Гелуг мектебінің оны басуы да болды. Джонанг Амдода сақталды, содан кейін Голок, Нахи және Хам сияқты басқа аймақтарда қайта орналасты. Олар осы күнге дейін үздіксіз тәжірибелерін жалғастырып келеді. Бүгінде осы аймақтарда Джонанг дәстүрінің шамамен 5000 монахы мен монахы бар. Алайда, олардың үйретімдері 19 ғасырдың Риме қозғалысы Тибет буддизмінің Гелуг емес дәстүрлерін зерттеуді ынталандырғанға дейін осы аймақтармен шектелген еді. Джонангтың шентонг көзқарасы басқа тибет буддистік мектептеріндегі түрлі тұлғаларға әсер етті, соның ішінде 3-ші Кармапа Ранджунг Дордже (1284–1339), сегізінші Тай Ситупа (1700–1774), Каток Цеванг Норбу (1698–1755), Ситу Панчен (1700–1774), Жамгон Конгтрюль (1813–1899), Калу Ринпоче (1905–1989) және Кхенпо Цултрим Гямцо (1934 – қазірге дейін).

Даму

1243–1313 жылдары өмір сүрген Кунпанг Тукье Цондру монахы Ү Цангтағы (қазіргі Шигаце) Ташилунпо монастырының солтүстік-батысында, Джомонанг аңғарында кумбум немесе ступа вихара салды. Жонанг дәстүрі өз атын осы «Жомонанг» монастырынан алды, онда Цондру Калачакра Тантраның толу сатысындағы он жеті түрлі практикалық дәстүрді біріктірген тәжірибе дәстүрін құрды. Жонанг дәстүрі екі нақты ілімді үйлестіреді: «басқадан бос» (шентонг) мадхьямака философиясы және Калачакра Тантраның Дро тұқымы. Бұл үйлесімнің Тибеттегі бастауы Юмо Микё Дорджеге (шамамен 11–12 ғасырлар), Кашмирлік Соманата ұстазының шәкіртіне қатысты. Оның трактаттары Калачакра Тантраның босқа ерекше көзқарасын көрсететін көздерді жинақтады. Шентонг көзқарасы бойынша, сананың (будда табиғатының) екі емес табиғаты нақты (және табиғатынан бос емес), ал барлық басқа құбылыстар осылайша бос. Будда табиғатын бос деп сипаттауға болады, бірақ оның өзіндік табиғаты емес, керісінше, ол барлық лас және иллюзорлық құбылыстардан бос. Сондықтан, Жонангта, соңғы шындықтың бос болуын салыстырмалы құбылыстардың бос болуымен бірдей сипаттамау керек. Өйткені соңғы шындық – бұл шексіз Будда сапаларымен жаратылған жарқын ағын (прабхасвара сантана). Ол жалғанның бәрінен бос, бірақ оның табиғаты болып табылатын шексіз Будда сапаларынан емес. Жонангтағы маңызды тұлға – Долпопа Шераб Гьялцен (1292–1361), шентонг философиясын кеңінен насихаттаған ұлы йог және ғалым. Ол бастапқыда Сакья монастырында білім алған, сондай-ақ Кагью және Ньиңма дәстүрлерін зерттеген. Ол Жонанг монастырының йогилеріне қатты әсер етті және ақырында Кхетсун Йонтен Гьяцодан (1260–1327) оқыды, ол Джонанг Калачакра дәстүрін толыққанды қабылдады. 17 ғасырда Гелуг мектебі Тибеттегі басым саяси күшке айналды, оны қазір Далай-ламалар басқарды. Гелуг мектебі Джонанг мектебін және оның ерекше шентонг философиясын басуға тырысты. Қазіргі тарихшылар Гелугпалардың Джонангпаларды басып тастауына себеп болған тағы екі себепті анықтады. Біріншіден, Джонангпалардың саяси байланыстары Гелугпалар үшін өте қиындық тудырды. Джонанг мектебі Кагьюмен бірге Цангпаның күшті үйімен тарихи одақтас болды, ол Орталық Тибетті бақылау үшін 5-ші Далай-ламамен және Гелуг мектебімен бәсекелесті. Бұл жеткілікті жамандық болды, бірақ Тарантаның қайтысынан кейін одан да қауіпті оқиға болды. Тарантаның тулкусы Орталық Халханың ханзадасы Тушет ханның ұлы Занабазар екені анықталды. Тушет хан мен оның ұлы Боржигин тегінен (Чингис хан мен оның мұрагерлерінің императорлық руы) шыққан, яғни олар қаған болуға туғаннан бергі билікке ие болды. Жас бала Монголияның рухани басшысы болып жарияланғанда, Гелугпалар Азияның бұрынғы әскери супердержавасымен соғысқа түсу мүмкіндігіне тап болды. Моңғол империясы өзінің гүлдену кезеңін ұзақтан өткен болса да, бұл қорқынышты перспектива болды және Далай-лама моңғолдардың назарын аударудың алғашқы мүмкіндігін іздеп, Джонанг монастырларын бақылауға алды. Джонангтың басылуы нәтижесінде Долпопа Шераб Гьялценнің және тіпті шентонгты қолдаған Сакьяның жазбалары (мысалы, Сакья Чокденнің) жабылып, жариялануға және зерттеуге тыйым салынды. Джонанг монастырлары да саяси билік тарапынан біртіндеп Гелуг дәстүріне айналдырылды. 14-ші Далай-лама Джонангты басудың басты себебі діни емес, саяси сектанттық екенін де айтты (өйткені 5-ші Далай-лама өзі көптеген дәстүрлердің, соның ішінде Бонның да шәкірті болған).

Тірілу және қайта жандану

Жонанг дәстүрі Амдо аймағында сақталды, онда Дзамтанг және Ргиал ронгта бірнеше монастырьлар негізі салынды. Осы жерден Жонанг Голог және Нгава сияқты басқа да аймақтарға тарады. Қазіргі Жонанг өкілдері Джамгон Конгтрүл (1813–1899) және Патрул Ринпоче (1808–1887) сияқты секталық емес (Рим) қозғалысының шеберлерімен жақын байланыста болды, сонымен қатар осы Рим қозғалысының өкілдері Дзамтангқа келіп, онда оқыды. 14-ші Далай-лама Моңғолияның Джебцундамба Хутуктуды (Гелуг дәстүрі бойынша Таранаттаның жаңа тууы саналады) Жонанг дәстүрінің жетекшісі етіп тағайындады. Соңғы кезде Жонанг мектебі Батыста (Хентрул Жамфел Лодро Ринпоче және Кхенпо Чоки Нангва сияқты ұстаздардың басшылығымен) және қытайлар арасында (Тулку Жамянг Лодро және Мхан по Чоки Дбангпьюг сияқты ұстаздардың басшылығымен) кеңінен таралуда.

Тантралық көздер

Джонанг дәстүріндегі ең маңызды буддалық тантра – Калачакра тантрасы. Тантралық түсіндірмелерге қатысты, Джонанг «Бодхисаттва трилогиясына» (sems 'grel skor gsum) сүйенеді, ол келесі үш мәтінді қамтиды: «Вималапрабха» (Калачакра тантрасына 11 ғасырлық үнді түсіндірмесі), «Хеваджарапиндартхатика» (Toh 1180, 6000 жолдан тұратын Хеваджара тантрасына түсіндірме) және Ваджрапани жазған «Лаксабидханадуддхтралагутантрапиндартавиварана» (Toh 1402), ол Чакрасамвара тантрасына түсіндірме.