Жеңіл шайқаш ұшақтары: тиімділік және стратегиялық маңызы

Кіріспе

Қиыршық ұшақтар класы

ұшақтардың жалпы класы

Жеңіл қиыршық немесе жеңіл салмақты қиыршық – қиыршықтар қолданылатын салмақ, құн және күрделілік бойынша практикалық диапазонның төменгі шегіне жататын ұшақ. Жеңіл немесе жеңіл салмақты қиыршық тиімді конструкция мен өнімділікті қамтамасыз ету үшін мұқият таңдалған бәсекеге қабілетті мүмкіндіктерін сақтайды. Жақсы жобаланған жеңіл салмақты қиыршық көптеген міндеттерде ауыр типті ұшақпен теңесе алады немесе одан да жақсырақ болып, одан төмен құнмен жұмыс істей алады. Сондықтан жеңіл салмақты класы стратегиялық тұрғыдан құнды болуы мүмкін. Бұл тиімділікті одан да төмен құнға жеткізу үшін кейбір өндірушілер соңғы жылдары "жеңіл қиыршық" терминін қабылдады, сонымен қатар, негізінен ауадан жерге шабуыл жасайтын жеңіл ұшақтарды, олардың кейбіреулері өзгертілген оқу ұшақтарының конструкцияларына жатады. Бұл арзан жеңіл шабуыл ұшақтары жеңіл шайқас ұшақтары (LCA) ретінде белгілі болды және кейде көп мақсатты жеңіл қиыршықтарды да қамтиды деп есептеледі. 1926 жылдан бастап жеңіл қиыршық концепциясы қиыршықтарды дамытуда үнемі кездесетін мәселе болып табылады, ал кейбір маңызды жобалар кең ауқымда қолданысқа енгізілді.

Жобалау мақсаттары

Жеңіл/жеңіл ұшақтарды жобалаудың басты мақсаты – әуеден әуеге шабуылдаушы ұшақтардың тиімділігіне қойылатын стандартты талаптарды ең төменгі құнмен қанағаттандыру. Бұл талаптар маңыздылығы бойынша реттелген: күтпеген шабуылдан пайдалану мүмкіндігі, әуеде сандық басымдыққа ие болу, жоғары маневрлік қабілет және жеткілікті қару жүйесінің тиімділігі. Жеңіл ұшақтар көбінесе үлкен ұшақтарға қарағанда визуалды және радарлық іздерінің кішірек болуы арқасында күтпеген шабуыл жасау артықшылығына ие болады, бұл өте маңызды, өйткені әуедегі көптеген жеңістерде күтпеген шабуыл шешуші рөл атқарады. Олардың салыстырмалы түрде төмен құны және жоғары сенімділігі бюджетке көбірек ұшақтар алуға мүмкіндік береді. Бір қозғалтқышты жеңіл ұшақ әдетте ауыр, екі қозғалтқышты ұшақтың қару-жарағының жартысына жуығын ғана тасымалдай алады, бірақ оның күтпеген шабуыл және маневрлік артықшылықтары осы қаруды тиімді пайдалану үшін қолайлы жағдай жасауға көмектеседі. Төмен құнға және демек, кішкентай ұшақтарға деген қажеттілік Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар арасында туды. Мысалға, RAF-тың соғыс аралық кезеңдегі бірнеше ұшқыштары мен француздың "Жоки" ұшақтарын келтіруге болады. Алайда, бұл өте жеңіл ұшақтардың ешқайсысы Екінші дүниежүзілік соғыста сәттілікке жете алмады, себебі олардың мүмкіндіктері шектеулі болды. Бүгінгі күні жеңіл ұшақтарға берілетін мағынаға ұқсас, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "кішкентай ұшақ" термині бәсекеге қабілетті өнімділікке, қашықтыққа және қару-жарақ жүктемесіне ие, бірақ қажетсіз салмақ пен құны жоқ бір қозғалтқышты ұшақты сипаттау үшін қолданылды.

Тұжырымдаманың қысқаша мазмұны

Жоғары технология жиі ауыр истребительдердің пайдасына зор фактор ретінде айтылады. Әдетте келтірілетін нақты аргумент – ауыр истребительдерде радардың қашықтығы артық және осы қашықтықты пайдаланатын ұзын қашықтықты BVR зымырандары бар. Радар қашықтығының артықшылығы – қазіргі заманғы ауыр истребительдердің туындауының басты себептерінің бірі, бірақ бірнеше себептерге байланысты әуе шайқасы тарихында маңызды артықшылыққа айналмады. Басты себебі – ұзақ қашықтықтағы BVR зымырандары көбінесе қолдануға жарамсыз болып келді, ал қолдануға мүмкіндік болғанда да, көбінесе сенімсіз болды. Ірі зымырандардың салмағы сонымен қатар, атыс жасау үшін қажетті өнімділік пен қашықтықты төмендетіп қояды. Осы факторларға байланысты, 1958 мен 1982 жылдар аралығында бес соғыста әуеден-әуеге шайқасқа қатысқан ұшқыштар 2014 зымыран атты, бірақ көзге көрінбейтін қашықтықта тек төрт нысан жойылды. Тарихи тұрғыдан ауыр истребительдерге пайдалы деп есептелген, технологияны жетілдірудің жалпы және көбінесе дұрыс түсінілмейтін аргументі – жақсы радар ғана емес, сонымен қатар ұшқышқа басқа да жақтан жақсы қолдау көрсету. Мысалдарға барлық жағдайларда жұмыс істеу мүмкіндігі, дәл электрондық навигация, электрондық қарсы шаралар, ақпаратты жақсарту үшін деректерді байланыстыру және ұшқыштың жұмыс жүктемесін азайту, сондай-ақ ұшқышты шайқасқа қажетті міндеттерге шоғырландыру үшін автоматтандыру кіреді. Бұл күшті аргумент болды, өйткені истребительдің тиімділігі үшін ең маңызды фактор – ұшқыш. Бір танымал сілтеме келтіре отырып: «Әуе шайқасы тарихында, әдетте жалпы санының бес пайызынан кем ұшқыштар, өте талантсыз әріптестерінің есебінен үлкен есептер тіркеді. Сандық теңсіздік соншалық болды, көптеген нәтижелі ұшқыштар қажет болды. Мақсат – әрбір ұшқышты «ас» ету, ал технология оны ең оңай және жалғыз жолы болып көрінді. Осы идея алғашқы екі американдық «супер истребительдерінің» – F-14 Tomcat және F-15 Eagle негізінде жатты». Пилотты жақсы қолдаған ауыр истребительдер үшін технологиялық артықшылық 1970 жылдары (F-14 және F-15 қызметке түскен кезде) жарамды болғанмен, бұл артықшылық уақыт өте келе сақталған жоқ. Қозғалтқыштың өнімділігін жақсарту жүк көтеру қабілетін арттырды, ал ықшам электрониканың арқасында жеңіл истребитель 1980 жылдардан бастап ұшқышты жақсартатын ұқсас техникалық мүмкіндіктерге ие болды. Жеңіл истребительдер BVR зымырандары сияқты бірдей тиімді қару-жарақтармен жабдықталған, сондай-ақ ұқсас шайқас қашықтығы мен ұзақтығына ие. Қазіргі заманғы жеңіл истребитель бұл бәсекеге қабілетті мүмкіндіктерге қол жеткізеді, сонымен қатар күмән, сан және маневрлік сияқты классикалық артықшылықтарын сақтайды. Осылайша, жеңіл истребительдің табиғи артықшылықтары, әуе шайқасына жаңа технологиялардың қосылуына қарамастан, күшінде қалды. F-16 негізіндегі жеңіл истребитель күштерін орналастыру және күту F-15-тің тең санына қарағанда шамамен екі есе арзан. АҚШ Әуе күштерінің мәліметінше, 2013 жылғы деректер бойынша F-16C истребитерін пайдаланудың сағатына шаққандағы жалпы шығыны шамамен 22 500 АҚШ долларына тең, ал ауыр F-15C истребитерін пайдаланудың шығыны 41 900 АҚШ долларына жетеді. Ланчестердің әскери үстемдік туралы заңдары ауыр истребительдің бірліктегі техникалық артықшылығы әрқашан соғысты жеңуге кепілдік бермейтінін көрсетеді. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германияның ең жақсы ұшқыштарымен ұшырылған, олардың көптегені одақтас ұшқыштардан әлдеқайда көп нысандарды жойған «ас» ұшқыштар, салыстырмалы түрде аз санда ауыр шығындарға ұшырады және Германиядағы әуе соғысын түбегейлі өзгерте алмады. Мұндай мәселелер болашақ әскери жоспарлау мен орналастыруға қатысты.

Superior technology has often been quoted as a strong factor favoring the heavy fighter. The specific argument usually presented is that heavy fighters have superior radar range and longer range BVR missiles that take advantage of that range. This radar range advantage is one of the major reasons for the existence of the modern heavy fighter, but it has not turned out to be a significant advantage in air combat history to date for several reasons. A major reason has been because long range BVR missile shots have often been unusable, and often unreliable when they could be taken. The weight of the larger missiles also reduces performance and range needed to get in position to fire. Due to these factors, between 1958 and 1982 in five wars there were 2,014 missile firings by fighter pilots engaged in air to air combat, but there were only four beyond visual range kills. The more general and often misunderstood argument for more technology that has been historically assumed to favor heavy fighters is not just better radar but better systems support for the fighter pilot in other ways as well. Examples include all weather capability, precise electronic navigation, electronic counter measures, data linking for improved information awareness, and automation to lighten pilot workload and keep the pilot focused on tasks essential to combat. This was a compelling argument, as the greatest factor in the effectiveness of a fighter plane has always been the pilot. Quoting a prominent reference, "Throughout the history of air combat, a few outstanding fighter pilots, typically less than five percent of the whole, have run up large scores at the expense of their less gifted brethren. The numerical imbalance was such that a large number of high scorers was needed. The quest was on to turn each fighter pilot into an ace, and technology seemed the easiest, and the only way to achieve it. This was the idea underlying the first two American superfighters; the F 14 Tomcat and the F 15 Eagle.”

While the technology advantage for heavy fighters that better supported the pilot may well have been a valid point in the 1970s (when the F 14 and F 15 first entered service), this advantage has not been maintained over time. Engine performance improvements have improved load carry capability, and with more compact electronics, the lightweight fighter has, from the 1980s onwards, had similar pilot enhancing technical features. The lightweight fighter carries equally effective weapons including BVR missiles, and has similar combat range and persistence. The modern lightweight fighter achieves these competitive features while still maintaining the classic advantages of better surprise, numbers, and maneuverability. Thus, the lightweight fighter natural advantages have remained in force despite the addition of more technology to air combat. fielding and maintaining a light fighter force based on the F 16 is approximately half the cost of the same number of F 15's. The US Air Force reports the total loaded cost per hour (as of 2013) of operating the F 16C to be ~US$22,500 per hour, while that of the heavy F 15C is $41,900 per hour. Lanchester's laws on military superiority suggest that any technical superiority of the heavy fighter on a unit basis will not always translate to winning wars. For example, late in WWII the greatly superior German Messerschmitt Me 262 jet fighter, flown by the finest pilots Germany had left, many of them very high scoring aces with kill counts far in excess of Allied pilots, in its relatively small numbers suffered heavy losses and was unable to fundamentally alter the air war over Germany. Such issues are relevant to future military planning and deployments.

Соғыс аралық кезең

Жеңіл күрес ұшақтары класы 1920 жылдары майдандық ұшақтардың мөлшері мен құнының артуына байланысты туындады. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдары жеңіл күрес ұшақтарына ерекше назар аударылды, әсіресе Францияда. Алғашқы жеңіл күрес ұшақтары жобаларының бірі – 1926 жылғы француз әуе күштерінің «Жокей» жойғыш ұшақ бағдарламасы болды. «Ньюпорт Делаж НиД 48» және «Амиот 110» сияқты бірнеше ұшақтар сынақтан өтті, бірақ олар өндірістегі ұшақтардан көп артықшылық бермеді, сондықтан сәтті болмады. 1920 жылдардың соңында британдықтар да қысқа қашықтықтағы, жылдам көтерілетін күндізгі жойғыштар үшін F.20/27 талапнамасын жариялады. «Де Хавилланд DH.77» және «Викерс Жокей» монопландары талапнамаға сай келетін жеті жобаның арасында болды, бірақ олардың ешқайсысы өндіріске енгізілген жоқ, ал ауыррақ, бірақ жылдамырақ «Хокер Фьюри» бипланы басымдық алды. «Жокей» бағдарламасының сәтсіздігіне қарамастан, француздар 1930 жылдары Францияның әуе күштерін кеңейту және неміс әуе күштерінің күшеюіне қарсы тұру үшін жеңіл ұшақтарға қайта оралды. Бұл басқа ұшақтардың өндірісіне кедеріс келтірмейтін, жылдам құрастырылатын жеңіл ағаш ұшақтарға бағытталды. 1930 жылдардың ортасында бекітілген шанағы бар модельдерді талап ететін талапнама екі прототипті жасады, ал 1936 жылы қайта қарастырылған, қайырылатын шанағы бар талапнама үш прототипке әкелді. Өндіріске енгізілген екі жобаның ең көп саны – «Кодрон C.714» болды. 1940 жылдың басында жеткізілім басталды, бірақ Франция құлағанға дейін 100-ден азы ғана салынды. Ол жеткілікті қуатқа ие болмаса да, Франциядағы польшалық ұшқыштар қажеттілікке байланысты оны пайдаланды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның барысында, іс-қимыл ұшақтары үшін оптималды өлшем, салмақ және қозғалтқыштардың саны талқыланды. Соғыс кезінде жеңіл және орташа салмақты ұшақтар ең тиімді екенін көрсетті. Дұрыс жобаланған және бәсекеге қабілетті салмаққа шаққандағы қуаты мен итеру күшіне шаққандағы қарсылық қатынасына ие болған бұл ұшақтар, жоғары жақыннан шабуыл жасау және маневрлеу қабілетінің арқасында ауыр ұшақтардан ұрыста басым түсті. Олар сонымен қатар шығындарды азайтып, жауынгерлік басымдық үшін көбірек санын қолдануға мүмкіндік берді. Кейбір бір қозғалтқышты ұшақтар (P-51 Mustang және A6M Zero сияқты) ауыр, екі қозғалтқышты ұшақтардың қашықтығымен теңесе немесе одан да асып түсе алатын.

Германия

Неміс Messerschmitt Bf 109 1937 жылы жоғары жылдамдықты ұшқыш-тұтқын ретінде қолданысқа түсті және шамамен 34 000 данасы жасалған тарихындағы ең көп өндірілген ұшаққа айналды. Bf 109 ұшағының жобалау философиясы – Мессершмиттің "жеңіл конструкция" принципін қолданып, қуатты қозғалтқыштың айналасына кішкентай ұшақ корпусын орау, соның арқасында ұшақтың салмағы мен бөліктерінің санын барынша азайту болды. Қанаттың, қозғалтқыштың және қону шассисінің салмағын алдыңғы бөлікке шоғырландыру арқасында Bf 109 құрылымын салыстырмалы түрде жеңіл және қарапайым етуге мүмкіндік болды. Bf 109 – Екінші дүниежүзілік соғыстың екінші ең кішкентай және Еуропа театрларындағы ең жеңіл ұшақ болды. Ұлыбритания шайқасында қолданылған "E" нұсқасының бос салмағы құрады. Соғыстың соңында қолданылған, көбірек қаруланған және қуаттырақ "G" нұсқасының бос салмағы құрады. Салыстыру үшін, оның басты қарсыластарының салмағы құрады.

Жапония

Екінші дүниежүзілік соғыстың ең жеңіл ауыр саяқшысы – жапондық Mitsubishi A6M Zero теңіз ұшағы болды. 1940 жылы қолданысқа түсіріліп, соғыс бойы пайдаланылды. A6M2 нұсқасының бос салмағы өте жеңіл болды, тіпті сол кездегі стандарттармен де. Жобалау тобының жетекшісі Жиро Хорикоси оны мүмкіндігінше жеңіл және икемді етуді көздеді, самурай қылышының қасиеттерін бейнелеуді мақсат етті. Жапон қозғалтқыш технологиясы батыс елдерінен қалып қойғанмен, батыс ұшақтарынан озу қажет болды, сондықтан дизайнерлер салмақты азайтып, ұшу қашықтығы мен маневрлеуді арттырды. Бұл жеңіл қару-жарақтарды қолдану, броньтақталар мен өзін-өзі герметикалайтын жанар май бактерінің болмауы арқылы іске асырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Zero әлемдегі ең қабілетті авиатасымалдағышқа орналасқан ұшақ деп есептелді, ал оның өте ұзын қашықтығы Zero-ның жапон әуе күштерінің жетпейтін жерлеріне де ұшып барып, соққы беруге мүмкіндік берді. Алғашқы жауынгерлік операцияларда Zero өте жақсы жекпе-жек ұшағы ретінде танылды, 12:1 есебімен қарсыласын жеңді. Алайда, Жапония қозғалтқыш технологиясының қалыптасуына байланысты соғыс барысында ұшақты жаңартуды тоқтата алды. 1942 жылдың ортасына қарай жаңа тактика мен жақсырақ ұшақтардың енгізілуі одақтас ұшқыштарға Zero-мен тең немесе артық күштермен кездесуге мүмкіндік берді. Мысалы, үлкен және ауыр Grumman F6F Hellcat маневрлеуден басқа барлық жағдайларда Zero-дан жоғары өнімділік көрсетті. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жоғары оқу стандарттарымен үйлесімде, осы типпен жабдықталған бөлімдер Zero және басқа жапон ұшақтарына қарсы үлкен жеңіске жетті.

Ұлыбритания

Корольдік әуе күштері Екінші дүниежүзілік соғысқа екі заманауи, бір қозғалтқышты ұшақтармен кірді, олар RAF-тің күшті бөлігін құрады – Supermarine Spitfire және Hawker Hurricane. Бастапқыда бомбалаушыларды ұстап тұру үшін жасалған, екеуі де сегіз пулеметпен қаруланды, бірақ соғыс барысында зеңбіректерге ауыстырылды. Р. Дж. Митчелл жасаған Spitfire 1938 жылы пайдалануға беріліп, соғыс бойы өндірісте болды. Ұлыбритания шайқасы кезеңіндегі Spitfire IIA-ның бос салмағы , кейінгі нұсқада артты. Ол жоғары маневрлі және көбінесе неміс қарсыластарымен теңесе алды. Көптеген Spitfire ұшақтары Rolls Royce Merlin қозғалтқышымен жабдықталған, бірақ кейінгі нұсқалары соғыстың ең қуатты қозғалтқыштарының бірі – Rolls Royce Griffon-ды пайдаланды. Spitfire соғыс бойында өндіріліп, жетілдірілді, бірақ жасау қиын болды және ұшу қашықтығы шектеулі болды. Басқа жағынан, ол тамаша жауынгер ұшақ деп есептелді. Hawker Hurricane Ұлыбритания шайқасында маңызды рөл атқарды, бірақ оның мүмкіндіктері Spitfire-ден нашар болды және соғыс кезінде жауынгерлік міндеттен алынып, жердегі нысандарды шабуылдау үшін қолданылды. 1944 жылдың ортасында өндіріс тоқтатылды. Hurricane IIC-нің бос салмағы құрады.

Америка Құрама Штаттары

Соғыс қарсаңында АҚШ әуе корпусы Ranger V 770 қозғалтқышына негізделген бірнеше "өте жеңіл" истребитель жобаларын тапсырыс берді. Бұл қозғалтқыш ауамен салқындатылатын инвертті V12 қозғалтқыш болып, 700 а.к. дейін қуат беретін. Екі прототип – Bell XP 77 (бос салмағы ) және Douglas XP 48 (бос салмағы ) болды. Қозғалтқыш пен өнімділік мәселелері, сондай-ақ қажеттілік болмауы салдарынан екі бағдарлама да тоқтатылды. Дегенмен, олар нақты түрде "жеңіл" немесе "өте жеңіл" истребитель ұшақтары ретінде белгіленді. Оның орнына АҚШ бірнеше стандартты ұшқыш ұшақтарды жасады, олардың ең тиімдісі – салыстырмалы түрде жеңіл North American P-51 Mustang болды. P-51 ұшағы экономикалық тұрғыдан тиімдірек болды, әуедегі түйісу кезінде басқа американдық ұшақтарға қарағанда арзанға түсті. АҚШ Әскери-теңіз күштері де Grumman F6F Hellcat ұшағының жеңілдетілген нұсқасын тапсырыс берді, ол бос салмақта шектеулі маневрлеу қабілетіне және көтерілу жылдамдығына ие болды. Grumman F8F Bearcat-ты алмастыру жоспарланған, ол сол қозғалтқышты пайдаланды, бірақ бос салмағы төмендетіліп, өте жақсы өнімділікке қол жеткізді. Ол екінші дүниежүзілік соғыста қатысуға үлкермей, өндіріске кешігіп кірді. Соғыстан кейін ол Әскери-теңіз күштерінде 24 истребитель эскадрильясын және теңіз жаяу әскерінде шағын бөлімдерді жарақтандырды. Әскери-теңіз күштерінің авторы Джеймс Перри Стивенсон Bearcat-ты "үлгілі жеңіл истребитель" деп атады.

КСРО

1944 жылы қолданысқа енген советтік Яковлев ЯК-3 ұшағы V12 Климов М 107 қозғалтқышының негізінде ең кішкентай және ең жеңіл күрес ұшағын жасауға жасалған әрекет болды. Теңіз деңгейіндегі қалыпты жылдамдығы және жылдамдығы 0,7 км/с құрады, ол одақтас ұшақтардан жылдам болды, бірақ отын қоры 30 минуттан аспады. Сынақ ұшқыштары оны жақсы басқарылатыны және тұжырымдамалық тұрғыдан дұрыс жасалғаны туралы баяндады, ал оның проблемаларын негізгі конструкциялық кемшіліктерден гөрі асығыс жеткізілім деп санайды. Ол ресми түрде қолданысқа енбеді және жақсы даярланған ұшқыштармен, сондай-ақ жақсы жоспарланған операциялық жоспармен ұшып көрмеді. Бөлімдерге барлығы 120 дана жеткізілді және соғыс аяқталғанға дейін тәжірибелік қолданыста бірнеше рет жеңіске жетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін күрес ұшақтарының дизайны реактивтік эраға көшті, көптеген реактивтік ұшақтар екінші дүниежүзілік соғыстың табысты формуласын – өте тиімді, көбінесе бір қозғалтқышты конструкцияны ұстанды. Олардың ішінде 50-ші жылдардың ортасында жасалған британдық Folland Gnat, американдық North American F 86 Sabre, Northrop F 5 және советтік Микоян МиГ-15 ұшақтары бар. Микоян-Гуревич МиГ-15 – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жасалған советтік реактивтік ұшақ. Ол бос салмағы және жоғары трансоникалық жылдамдыққа қол жеткізу үшін қанаттарын кеңінен пайдаланған алғашқы табысты реактивтік ұшақтардың бірі болды. Ол алғаш рет Қытай азамат соғысында қолданылды. Корея соғысы кезінде ұрыста ол тік қанатты реактивтік ұшақтардан басым түсті. Шамамен 18 000 дана өндірілді. North American F 86 Sabre, 1949 жылдан бастап өндірілген трансоникалық реактивтік ұшақ, АҚШ-тың алғашқы қанатты күрес ұшағы болды. Бос салмағы МиГ-15-тен шамамен 40%-ға ауыр болды, бірақ қазіргі заманғы ұшақтармен салыстырғанда жеңіл. F 86 ұшағында шатырлы кабина, кішкентай көлем, орташа құн, жоғары маневрлеу қабілеті және алты калибрлі пулеметтермен қаруланған. Ол кез келген заманауи ұшақтан жылдам бұрыла алатын. Корея соғысы кезінде МиГ-15-ке қарсы жоғары жылдамдықты ұрыс-керісте қатысты. (МиГ-15 ұшағымен бірге) Корея соғысындағы ең жақсы ұшақтардың бірі саналды және 9 860 данасы өндірілген батыстың ең көп өндірілген реактивтік ұшағы болды. Ол 1994 жылға дейін көптеген әуе күштерінде алдыңғы қатардағы ұшақ ретінде қызмет етті. Folland Gnat – британдық жекеменшік жобалау, жеңіл күрес ұшағы және "Тедди" Петтердің күрес ұшақтарын жасау туралы теориясының нәтижесі. Ұлыбританияда тек жаттығу ұшағы ретінде қабылданған болса да, Гнат 1959 жылдан 1979 жылға дейін Үндістанның Әуе күштері үшін сәтті қызмет етті. Үндістан оның жетілдірілген түрін, HAL Ajeet-ті өндірді. Бос салмағы екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең жеңіл реактивтік ұшақ болды, бірақ басқа ұшақтармен салыстырғанда ұшу қашықтығы қысқа болды. 1965 жылғы соғыста Гнат ПАФ ұшақтары түсірген екі Гнат ұшағына қарағанда жеті ПАФ F 86 ұшағын атып түсірген деп есептеледі. 1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы кезінде Үндістандық Гнат бірнеше пакистандық F-86 ұшақтарын жоймай атып түсірді. Гнат жақсы даярланған пакистандық ұшқыштар ұшқан қабілетті F 86, сондай-ақ Dassault Étendard VI, итальяндық Aeritalia G.91 және Aerfer Ariete ұшақтарына қарсы сәтті болды. Басқа бәсекелестердің қатарында Northrop F 5A болды. Британдықтар "Hawker Hunter" ұшағын өндіруді жалғастыруды таңдады, ал француздар бәсекелестікке тәуелсіз жұмыс істеуді шешті. Италия бәсеке кезінде Fiat G.91 ұшағын өндірді және 1957 жылы ол НАТО-ның стандартты шабуылдаушы ұшағы ретінде таңдалды. Ол реактивтік ұшақ үшін өте жеңіл болды. G.91 1961 жылы Италияның әуе күштері, 1962 жылы Батыс Германияның Люфтваффе, кейін Португалияның әуе күштерімен қызмет етті. Ол 19 жыл бойы өндірісте болды, 1977 жылы өндіріс тоқтады, 756 ұшақ жасалды. 1950 жылдардың ортасында күрес ұшақтарының құны қабылдамас деңгейге көтеріліп жатқаны анық болды, және кейбір компаниялар бұл үрдісті ауыртпалық және қымбат ұшақтарға кері бұруға тырысты. Маха 1,3-1,6 Махаға дейінгі Northrop F 5 осының нәтижесі болды. F 5 қазіргі заманғы F 4 Phantom-нан кішірек, арзан және қарапайым болды, ол тамаша өнімділікке ие болды және экспорттық нарықта танымал болды. Бұл ұшақ АҚШ-тың 1960 және 1970 жылдары өндірілген ең тиімді ұшағы болды, ұшу жылдамдығы жоғары, апат деңгейі төмен, маневрлеу қабілеті жоғары және 20 мм-лік оқпен және жылу іздейтін зымыранмен қаруланған. АҚШ F-5 ұшағын негізгі желілік қызмет үшін сатып алмаса да, оны қарсылас күштердің (OPFOR) "агрессоры" ретінде қабылдады, өйткені оның кішкентай көлемі және МиГ-21 советтік ұшағымен өнімділіктерінің ұқсастығы бар. Сондай-ақ, ұшақ пен зымыранның тиімділігін ірі көлемде сынауға қатысты. 1977 жылы Неллис әуе базасында 9 айға созылған AIMVAL/ACEVAL сынағында F 5 "қызыл күш" әлдеқайда үлкен F 14 Tomcat теңіз күштердің ұшағына және F 15 Eagle бір орынды күрес ұшақтарынан құралған "көк күшке" қарсы өте тиімді болды. Бұл заманауи ұшақтар F 5 ұшағының әртүрлі нұсқаларынан бес-он есе қымбат. Соңғы нәтиже F 5 ұшағының көбірек заманауи ұшақтармен тең күшпен шайқасқандығы болды. МиГ-21 ұшағына (Вьетнамда американдық ұшақтарға қарсы жақсы өнер көрсеткен) қарсы тікелей шайқаста F 5 13 жеңіске 4 жеңіліске қарсы есептескен. Әлем бойынша шамамен 1000 F 5A Freedom Fighter және тағы 1400 жаңартылған F 5E Tiger II нұсқасы сатылды. 2016 жылдың қазіргі күніне дейін F 5 көптеген елдерде қызметте, соның ішінде оның қабілеттерін жаңарту үшін цифрлық авионика және радармен басқарылатын зымырандармен жаңарту жүргізілген. Жеңіл орта салмақты Saab 35 Draken – 1955 жылдан 1974 жылға дейін өндірілген және 45 жыл бойы қызмет еткен екінші-үшінші буын Mach 2 ұшағы. Бос салмағы 6,577 кг (14,500 фунт) болды. Бұл қос дельта қанатты, бір қозғалтқышты ұшақ. Оның тік қанатты ішкі дельта қанаты жоғары круиздік жылдамдыққа мүмкіндік берді. Сыртқы қанатындағы көлбеу бұрыш жақсартылған маневрлеуге мүмкіндік берді. Ол кішкентай елдер үшін де арзан, ал соғысқа шақырылған механиктер үшін де қарапайым болу үшін жасалған. Оның жоғары үдеуі, жеңіл қанат жүктемесі және ең жоғары маневрлеу қабілеті оны тамаша күрес ұшағына айналдырды. Алайда, оның өте күрделі отты ашу жүйесі болды. Ол 2005 жылға дейін қызметте болды. Француздық Dassault Mirage III – кешіккен екінші/ерте үшінші буын дельта қанатты Mach 2 ұшағы. Жеңіл, кез келген ауа райында ұшып түсіруге қабілетті ұшаққа француздық талаптан туындаған, ол 1961 жылдан бері қызметте. "E" нұсқасындағы бос салмағы жердегі шабуылға қабілеттілігі қосылған, Mirage III қазіргі стандарттармен жеңіл ұшақ (бірақ бастапқы Mirage I-ден екі есе ауыр). Алайда, Аргентинаның Mirage III ұшақтары 1982 жылғы Фолкленд соғысында британдық Sea Harrier ұшақтарынан нашар өнер көрсетті. F 5 ұшағымен шамамен бірдей көлемдегі ресейлік Микоян-Гуревич МиГ-21 1959 жылы қолданысқа еніп, 1985 жылға дейін өндірілді және бүгінде кеңінен қолданылуда. Кейінгі екінші-үшінші буын Mach 2 МиГ-21 бос салмағы және шамамен 60 елде қызмет етті. Вьетнам соғысында ол 37-ден 104-ке дейін американдық Phantom ұшақтарын атып түсірді, ал Phantom ұшақтары 54-тен 66 МиГ-21 ұшағын атып түсірді. 1966 жылдың желтоқсанында 921-ші FR-дің МиГ-21 ұшқыштары бірде-бір шығынсыз 14 F 105 ұшағын атып түсірді. Оның кемшіліктеріне нашар көріну және салыстырмалы түрде қысқа қашықтық кіреді, бірақ ол жалпы алғанда қабілетті күрес ұшағы болып танылды. Вьетнамда қолданылған АҚШ-тың Vought F 8 Crusader ұшағының салмағы F 4 Phantom ұшағының салмағымен салыстырғанда 15 876 кг (35 000 фунт) болды. Ол қарапайым, дыбыс жылдамдығынан асып түсетін, бір қозғалтқышты, пулемет және жылу іздейтін зымыранмен қаруланған күрес ұшағы болды және 1957 жылдан 1976 жылға дейін жетекші қызметте болды. Онда қарапайым қашықтықты анықтау радиолокациясынан басқа радиолокация болған жоқ. АҚШ Crusader ұшағының (1968 жылға дейін) әрбір жоғалған ұшаққа алты жау ұшағын атып түсіргенін мәлімдейді, ал Phantom ұшағының әрбір жоғалған ұшағына 2,4 есе көп. Әуе шайқасында атып түсірілген үш F 8 МиГ-17 зеңбірегінен зардап шекті. Реактивтік күрес ұшақтарының алғашқы ондаған жылдары жалпы тенденцияда екінші дүниежүзілік соғыстың винттік ұшақтарына ұқсас шайқас тарихын көрсетті. Жеңіл ұшақтар жеткілікті қуатқа ие болғанда...

The Soviet Yakovlev Yak 3, which entered service in 1944, was an attempt to develop the smallest and lightest fighter around the V 12 Klimov M 107 engine. With a top speed of at normal thrust at sea level, and at , it was about faster than Allied fighters but had no more than 30 minutes fuel. Test pilots reported it to be a fine handling and conceptually well designed aircraft, and considered its problems to be rushed delivery more than any fundamental design flaws. It never formally entered operational service, and did not receive the benefit of being flown by well trained pilots using a well considered operational plan. Only 120 were delivered to units, and it scored only a few kills in experimental use before the war ended. After World War II fighter design moved into the jet era, and many jet fighters followed the successful World War II formula of highly efficient mostly single engine designs. Prominent early examples include the British mid 50s Folland Gnat, the American North American F 86 Sabre, Northrop F 5 and the Soviet Mikoyan MiG 15. The Mikoyan Gurevich MiG 15 was a Soviet jet fighter developed shortly after World War II. It weighed empty and was one of the first successful jet fighters to use swept wings for high transonic speeds. It first saw service in the Chinese Civil War. In combat during the Korean War, it outclassed straight winged jet day fighters. Some 18,000 were produced. The North American F 86 Sabre, a transonic jet fighter manufactured from 1949, was the United States's first swept wing fighter. With an empty weight of it was nearly 40 per cent heavier than the MiG 15, but light compared with today's fighters. The F 86 had a bubble canopy, small size, moderate cost, high maneuverability, and an armament of six calibre machine guns. It could turn faster than any modern fighter. It saw combat against the Mig 15 in high speed dogfights during the Korean War. Considered (with the MiG 15) as one of the best fighters in the Korean War, it was the most produced Western jet fighter, with total production of 9,860 units. It continued as a front line fighter in numerous air forces until 1994. The Folland Gnat was a British private venture design for a light fighter and was the product of "Teddy" Petter's theories about fighter aircraft design. Although only adopted by the UK as a trainer, the Gnat served successfully as a fighter for the Indian Air Force and was in service from 1959 to 1979. India produced an improved derivative of it, the HAL Ajeet. With an empty weight of it was the lightest successful post World War II jet fighter, though at the cost of shorter range compared to other fighters. The Gnat is credited as having shot down seven Pakistani F 86s in the 1965 war, for the loss of two Gnats downed by PAF fighters. During the Indo Pakistani War of 1971, Indian Gnats shot down several Pakistani F 86s without loss. The Gnat was successful against the capable F 86 flown by well trained Pakistani pilots and Dassault Étendard VI, the Italian Aeritalia G.91 and Aerfer Ariete. Other competitors included the Northrop F 5A. The British chose to continue production of the Hawker Hunter, while the French decided to work independently of the competition. Italy produced the Fiat G.91 while the competition was underway and, in 1957, this was selected as NATO's standard strike fighter. With an empty weight of it was very light for a jet fighter. The G.91 entered service with the Italian Air Force in 1961, with the West German Luftwaffe, in 1962, and later with the Portuguese Air Force. It was in production for 19 years, with production ceasing in 1977 with 756 aircraft built. In the mid 1950s, it was realized that fighter costs were escalating to possibly unacceptable levels, and some companies sought to reverse the trend to heavier and more expensive fighters. A prominent result was the Mach 1.3 to Mach 1.6, Northrop F 5. Smaller, cheaper and simpler than the contemporary F 4 Phantom, the F 5 had excellent performance and was popular on the export market. It was perhaps the most effective US produced fighter in the 1960s and early 1970s, with a high sortie rate, low accident rate, high maneuverability, and an effective armament of 20mm cannon and heat seeking missiles. Though the United States never procured the F 5 for main line service, it did adopt it as an opposing forces (OPFOR) "aggressor" for dissimilar training role because of its small size and similarity in performance to the Soviet MiG 21. It also participated in large scale trials of aircraft and missile effectiveness. In the extensive 9 month long AIMVAL/ACEVAL trial at Nellis AFB in 1977, the F 5 "Red Force" was quite effective against the considerably larger F 14 Tomcat naval fighter and F 15 Eagle single seat fighters making up the "Blue Force". These modern aircraft are approximately five to ten times more expensive than the various versions of the F 5. The final result was the F 5 fighting the more modern fighters to an effective plane for plane draw. In direct combat against the similar MiG 21 (which performed well against American fighters in Vietnam), the F 5 is known to have scored 13 victories against 4 losses. Just under 1000 of the F 5A Freedom Fighter were sold worldwide, and another 1,400 of the updated F 5E Tiger II version. As of 2016 the F 5 remains in service with many nations, some of which have undertaken extensive upgrade programs to modernize its abilities with digital avionics and radar guided missiles. The light middleweight Saab 35 Draken was a second to third generation Mach 2 fighter produced from 1955 to 1974 and in service for 45 years, with empty weights from 6,577 kg (14,500) to It was a double delta wing single engine fighter. Its steeply swept inner delta wing allowed for a high cruise speed. The double delta, with a shallower rake at the outer wing, improved maneuverability. It was designed to be cheap enough for small countries and simple enough to be maintained by conscripted mechanics. Its high acceleration, light wing loading, and extreme maneuverability enabled it to be an excellent dogfighter. However, it had an overly complex fire control system. It remained in service until 2005. The French Dassault Mirage III is another late 2nd/early 3rd generation delta wing Mach 2 fighter. Stemming from a French requirement for a lightweight all weather interceptor, it has been in service since 1961. With an empty weight of in the "E" version with added ground attack capability, the Mirage III is a light fighter by modern standards (though twice as heavy as initial Mirage I However, Argentina's Mirage IIIs were out performed by British Sea Harriers during the Falklands War of 1982. Similar in size to the F 5, the Russian Mikoyan Gurevich MiG 21 entered service in 1959, was produced until 1985, and is still in widespread use today. The late Generation 2 to Generation 3, Mach 2 MiG 21 has an empty weight of , and has served nearly 60 nations. It shot down 37 to 104 US Phantoms, in the Vietnam War, with the Phantoms shooting down 54 to 66 MiG 21s in return. In December 1966 the MiG 21 pilots of the 921st FR downed 14 F 105s without any losses. Its weaknesses include poor visibility and relatively short range, but has otherwise proven to be a capable fighter. The US's Vought F 8 Crusader used in Vietnam weighed , as compared with for an F 4 Phantom. It was a simple, supersonic, single engine, gun and heat seeker armed fighter in front line service from 1957 to 1976. It had no radar except a simple ranging gunsite radar. The US claims the Crusader (up to 1968) shot down six enemy aircraft for every loss, compared with 2.4 for every Phantom lost. The three F 8s shot down in air to air were all lost to MiG 17 cannon fire. The first few decades of the jet fighter era showed a combat history similar in general trend to that of the propeller fighters of World War II. So long as lighter fighters are of sufficient power to weight ratio and airframe sophistication, and flown by similarly skilled pilots, they tend to dominate over heavier fighters using surprise, numbers, and maneuverability. However, one significant difference did emerge in design strategy in the early jet fighter era. In World War II fighter design was strongly influenced by the seeking of higher speeds that were valuable in combat in order to close with the enemy or to escape. This trend was instinctively continued in some jet fighters through the 3rd generation (F 4 at Mach 2.23) and into the 4th generation (F 14 at Mach 2.35 and F 15 at Mach 2.5+). The aerodynamic requirements to operate at such speeds add considerable complexity, weight, and cost to the airframe. But, these Mach 2 and above class speeds have zero utility in combat. Combat speeds never exceed Mach 1.7 and seldom 1.2, for two reasons. First, it requires extensive use of the afterburner, which typically increases fuel consumption by about a factor of three or even four, and rapidly reduces operational radius. Second, speeds even above about Mach 0.7 to Mach 1 (depending on circumstances) so widen the turn radius in maneuvering combat that the fighter is thrown too wide to get a tracking solution on an opponent. Speed had reached the limit of its practical combat value, such that optimum fighter design required understanding the penalties the endless search for higher speed was imposing, and sometimes deliberately choosing not to accept those penalties. The investment to maintain a competitive modern lightweight fighter air force is approximately $90M to $130M (2013 dollars) per plane over a 20 year service life, which is approximately half the cost of heavy fighters so understanding fighter aircraft design trade offs and combat effectiveness is of national level strategic importance. In the 1960s and 1970s, a US based "Fighter Mafia", led by colonels John Boyd , Everest "Rich" Riccione and analyst Pierre Sprey advocated for production of a 4th generation light fighter. Despite heavy fighter losses in the Vietnam War, most senior US Air Force leaders still opposed the light fighter concept. After much debate, General Dynamics designed the successful F 16. Its competitor, the Northrop YF 17, led to the successful McDonnell Douglas F/A 18 Hornet Navy fighter as a cheaper alternative to the F 14. The F 16 offered excellent air to air combat performance due partly to its fly by wire control system, which improved agility. The F 16 and F/A 18 later added significant weight to become multirole fighters with strong air to ground capabilities, pushing them towards the "middleweight" range of modern fighters. The Soviet counterpart to the F 16 and F/A 18, the Mikoyan MiG 29, was originally part of the Perspektivnyy Lyogkiy Frontovoy Istrebitel (LPFI, or "Advanced Lightweight Tactical Fighter") program. In the 1980s the privately developed F 5G, later renamed the Northrop F 20 Tigershark, aimed to correct weaknesses in the aging F 5 while maintaining small size and low cost. Its empty weight was Its General Electric F404 engine produced 60 per cent more power than the F 5, and it had a higher climb rate and acceleration, better cockpit visibility, and more modern radar. Chuck Yeager, test pilot and the first man to break the sound barrier, referred to the F 20 as "the finest fighter" of the mid 1980s. Despite its high performance and cost effectiveness, the F 20 lost out for foreign sales against the similarly capable, more expensive F 16, which was being procured in large numbers by the US Air Force and was viewed as having greater support. The Tigershark was cancelled having made no sales. The HAL Tejas has an empty weight of , and is the lightest fighter among current production light fighters. Introduced into limited service in 2014, with 16 IOC specification aircraft delivered to January 2020, it was the lowest cost fighter aircraft with competitive air to air capability in production at that time, at an equivalent cost of US$27 million. 83 Tejas MK1As are ordered, with another 100 planned, making it the lightest 4.5 generation aircraft in production. The design is similar to the Mirage III and JAS 39 Gripen, being a light tailless delta wing single engine fighter with ground attack capability. The French Dassault Mirage 2000 was designed for the French Air Force (Armée de l'Air) in the late 1970s, as a lightweight single engine fighter. Based on the Mirage III, it entered service in 1982, and has since evolved into a multirole aircraft. In heavier multirole form, it has empty weight of More than 600 were built and it has served in the air forces of nine nations. South Korea's KAI T 50 Golden Eagle, designed by Lockheed Martin with Korea Aerospace Industries, is based on the F 16 multirole fighter. Its latest variant, the FA 50 Fighting Eagle, is designated as a light fighter and trainer. It uses the same air frame as the T 50 advanced trainer introduced in August 2002. It is now deployed with South Korean Air Force and the Philippine Air Force. The CAC/PAC JF 17 Thunder light fighter was developed jointly by China's Chengdu Aircraft Corporation and Pakistan's Pakistan Aeronautical Complex in the early 2000s. it was inducted into the Pakistan Air Force in February 2010. At least 66 aircraft have been delivered to Pakistan. More aircraft are scheduled to be introduced in 2018. A twin seater variant was undergoing flight testing as of late 2015. The JAS 39 Gripen is a single engine light fighter manufactured by the Swedish aerospace company Saab. With an empty weight of it is the second lightest fighter in production as of 2016. Though primarily an air superiority fighter, the design has effective air to ground capability as well. Its delta wing offers high cruise and super cruise (above Mach 1 without using after burner), low wing loading and high maneuverability. It can operate from short airstrips and sections of road, can be serviced by moderately trained mechanics, and has high sortie rates. Among Western 4th generation fighters the Gripen has the lowest operating cost at about $4,700 per flight hour (as of 2012). The lowest operating cost in current range of fighters discussed above is of HAL Tejas of about $4,000. Among western fighters, next best operating cost fighter is the F 16 at about $7,000 per flight hour. The Gripen has relaxed stability fly by wire flight controls for maximum agility, a top speed of Mach 2, a 27mm cannon, heat seeking missiles, and radar guided missiles.

Қазіргі үрдістер

Ұрысшының салмағы, құны және күрделілігі тұрғысынан ең тиімді орналасу мәселесі әлі де қызу дау тудырып отыр. Жасұру технологиясы (радар және жылу сигнатураларын күрт азайтатын ұшақ пен қозғалтқыш құрылымы) ұрысшының тиімділігінің ең маңызды факторы – күтпеген шабуыл жасау мүмкіндігін күшейтуге бағытталған. Қазірге дейін бұл технология тек ауыр және қымбат ұшақтарда қолданылып келеді, атап айтқанда F-22 Raptor және F-35 Lightning II. Бұл ұшақтар жасырын ғана емес, сонымен қатар белсенді электронды сканерленген массивтік (AESA) радарлары мен жаудың орналасуы және өз күштерінің жағдайы туралы сыртқы сигналдарды алу үшін деректерді байланыстыру арқасында жағдайды бақылау және ақпарат алу артықшылықтарына ие. Олардың дәстүрлі радарларға көрінбеуі, жоғары жауынгерлік санасы, желілік байланысы және сенімді Көрнеу Шегінен Асқан (BVR) зымырандары оларға жаудың OODA цикліне терең енуге және жау ұшақтарын олардың пилоттары қауіпті сезбей тұрып-ақ жоюға мүмкіндік береді. Ұшқышсыз ұшақтар (қараңыз: Адамсыз әскери ұшақтар) жеңіл ұрысшылардың сол бірдей тактикалық және тиімділік принциптерін басшылыққа алып дамытылуда. Олардың күшті жақтары – төмен құн мен көп саны ғана емес, сонымен қатар олардың бағдарламалық жасақтамаға негіделген «ұшқышына» жылдар бойы оқыту қажет емес, әр ұшақ үшін тиімділік деңгейі әрқашан бірдей (адам пилоттарының жағдайынан айырмашылығы, тарихи деректерге сәйкес, пилоттардың жоғарғы 5% -ы барлық жойылғандардың шамамен 50% -ін құрайды), физиологиялық шектеулерден бос және ұшақ жаумен шайқаста жоғалған жағдайда өмірді жоғалту қаупі жоқ. Адам пилоттарын ауыстыруға қарсы мәдени кедергілер мен өмір мен өлім туралы шешімдерді роботтық бағдарламалық жасақтамаға тапсыру туралы алаңдаушылықтар болғанымен, мұндай ұшқышсыз ұшақтардың ақырында қолданысқа енгізіледі деп күтілуде.