Көше сатушылары: жеміс-жидек және көкөніс саудагерлерінің тарихы

Кіріспе

Көшедегі жеміс-көкөніс сатушы:

Британ қалаларындағы жеміс-көкөніс сатушы – костермонгер, костер немесе костард. Бұл термин «костард» (алманың орта ғасырлық түрі) сөзінен шыққан. Кейбір тарихшылар костермонгерлер арасындағы иерархиялық жүйеге назар салған, онда костермонгерлер қол арбасымен немесе жануарлар жеккен арбамен сауда жасаса, қарапайым саудагерлер тауарын себетте тасыған. Костермонгерлер көтерме нарықтардан (мысалы, Лондонда: ет үшін Смитфилд, жеміс-көкөніс үшін Спиталфилдс немесе балық үшін Биллингсгейт) жылдам тамақ тарату қажеттілігін қанағаттандырып, еңбекші табына ыңғайлы жерлерде бөлшек сауда жасады. Костермонгерлер өнімді тасымалдау және көрсету үшін әртүрлі құралдарды пайдаланды: арба базардағы дүкенде тұрақты болуы мүмкін, жылжымалы (ат жеккен немесе арба) құрылғы немесе жеңіл тауарларға (мысалы, шөптер мен гүлдерге) қолға ұсталатын себет қолданылды. Костермонгерлердің тарихы қырлы болғанмен, олардың класын көшеден жоюға жасалған көптеген әрекеттерден аман қалды. Олардың қызметін шектеуге бағытталған бағдарламалар Елизавета I және Карл I патшалықтары кезінде пайда болды және Виктория дәуірінде ең жоғары деңгейге жетті. Алайда, костер қауымдастығының әлеуметтік бірлігі және халықтың қолдауы оларға жоюға қарсы тұруға мүмкіндік берді. Олар әуенді сату сөздерімен, өлеңдермен және әндермен танымал болды, оларды назар аудару үшін пайдаланды. Костермонгерлердің дыбысы мен сыртқы келбеті Лондон және Париж сияқты басқа да Еуропа қалаларындағы ерекше көше өмірін қалыптастырды, әсіресе 18 және 19 ғасырларда. Олардың дауысты әндері немесе шумақтары адамдардың назарын аударды және Ұлыбритания мен Еуропаның ірі қалаларындағы көше өмірінің бір бөлігіне айналды. Костермонгерлер ерекше ерекшеліктерді көрсетті. Жеке адамдар костер қауымдастығына жататынын киім арқылы, әсіресе мойнына байланған үлкен мойын орамалы – «кингсмен» арқылы көрсетті. Полицияға деген олардың қарсылығы туралы аңыз бар. Костермонгерлердің ерекше мәдениеті мен өнері суретшілер, драматургтер, комедия актерлары, жазушылар мен музыканттар үшін тартымды тақырыпқа айналды. Виктория заманындағы музыкалық залдарда костермонгердің және оның өмір салтының пародилері жиі кездесетін. Костермонгерлер Викториялық Англияда кең таралған, бірақ 20 ғасырдың екінші жартысында олардың саны реттелген нарықтарда орын алуды бастаған кезде азая бастады.

A costermonger, coster, or costard is a street seller of fruit and vegetables in British towns. The term is derived from the words costard (a medieval variety of apple) Some historians have pointed out that a hierarchy existed within the costermonger class and that while costermongers sold from a handcart or animal drawn cart, mere hawkers carried their wares in a basket. Costermongers met a need for rapid food distribution from the wholesale markets (e. g., in London: Smithfield for meat, Spitalfields for fruit and vegetables or Billingsgate for fish) by providing retail sales at locations that were convenient for the labouring classes. Costermongers used a variety of devices to transport and display produce: a cart might be stationary at a market stall; a mobile (horse drawn or wheelbarrow) apparatus or a hand held basket might be used for light weight goods such as herbs and flowers. Costermongers experienced a turbulent history, yet survived numerous attempts to eradicate their class from the streets. Programmes designed to curtail their activities occurred during the reigns of Elizabeth I, Charles I and reached a peak during Victorian times. However, the social cohesion within the coster community, along with sympathetic public support, enabled them to resist efforts to eradicate them. They became known for their melodic sales patter, poems and chants, which they used to attract attention. Both the sound and appearance of costermongers contributed to a distinctive street life that characterised London and other large European cities, including Paris, especially in the 18th and 19th centuries. Their loud sing song cry or chants used to attract attention became part of the fabric of street life in large cities in Britain and Europe. Costermongers exhibited a distinct identity. Individuals signalled membership of the coster community through a dress code, especially the large neckerchief, known as a kingsman, tied round their necks. Their hostility towards the police was legendary. The distinctive identity and culture of costermongers led to considerable appeal as subject matter for artists, dramatists, comedians, writers and musicians. Parodies of the costermonger and his way of life were frequent features in Victorian music halls. Costermongers were ubiquitous in mid Victorian England, but their numbers began to decline in the second half of the 20th century when they began to take up pitches in the regulated markets.

Этимология

"Костермонджер" термині алғаш рет ағылшын тілінде 16 ғасырдың басында қолданылған. "Костер" термині "костард" деп аталатын алма түрінен, ал "моңгер" – саудагер немесе делдал деген мағынадан бұзылып туындаған. Бұл терминді алғаш рет қолданған адам – ақын және дін қызметкері Александр Барклей, ол 1518 жыл шамасында жарық көрген "Файфте Эглог" атты шығармасында айтқан: "Мен көптеген hucster [= huckster], бір costardemonger және hostlerмен таныс болдым". "Костермонджер" терминінің шығу тегі Сэмюэл Джонсонның 1759 жылы жарық көрген ағылшын тілінің сөздігінде де еске алынған. Чарльз Найттың 1851 жылы жарық көрген "Лондон" басылымында да костермонджерлер бастапқыда алма сатушылар болғандығы көрсетілген. "Костермонджер" термині бастапқыда көшпенді алма сатушыларды білдіргенімен, уақыт өте келе, себет, қолымен итерілетін арба немесе уақытша дүкеннен жаңа жеміс-жидектер мен көкөністер сататын кез келген адамды атау үшін қолданыла бастады. Бұл термин сыртта немесе көшеде тауар сататын кез келген адамды сипаттауға қолданылады және көше сатушысының синонимі болып саналады.

Тарих

Костерлер Лондонға кем дегенде 15 ғасырдан бері және мүмкін одан да ертерек келген. 1840 жылдары жазған Мейхью, жағалау саудасын «көне кәсіп» деп атады және көше сатушыларының ерекше дауыстары мен сату тілінің алғашқы жазба сипаттамаларын Джон Лайдгейттің «Лондон Ликпени» атты балладасында кездестірді, бұл шамамен 1300 жылдардың соңында жазылған және 1409 жыл шамасында алғаш рет орындалған. Шекспир мен Марлоу өз шығармаларында костерлерді атап өткен. «Костермонгер» термині кез келген көшпелі сатушыны сипаттау үшін қолданылса да, ол 18-ші және 19-шы ғасырларда олардың санының өсуінен кейін Лондонға негізделген көше сатушыларымен тығыз байланысты болды. Олар Виктория дәуірінде ең көп кездесетін, Мейхью олардың Лондондағы санын 1840 жылдардың соңында 30 000 мен 45 000 аралығында деп бағалаған. Ұлы Лондон өртінен кейінгі онжылдықтарда 1773 жылы Лондонның негізгі өнім нарығы – Акциялар нарығын алып тастауға әкелген ірі қайта құру бағдарламасы жүргізілді. Ашық нарықтың стратегиялық емес жерге ауысуы бөлшек сауда нарықтарының құлдырауына себеп болды. Көтерме сауда нарықтары өркендегенмен, бөлшек сауда нарықтары өз орнын жоғалтты. Костерлер бұл орынды жұмысшы табына арзан өнімді шағын көлемде ұсыну арқылы толтырды, олар өз кезегінде ұзақ сағаттар бойы ауыр жұмыстармен айналысып, қала орталығынан алыс базарларға баруға уақыт таба алмады. Лондонға адамдардың көптеп келуімен, өнеркәсіптік революциядан кейінгі жылдары сұраныс бөлшек сауда қуатынан асып кетті, сондықтан костерлер жұмысшы табына азық-түлік пен қызмет көрсетуде «маңызды рөл» атқарды. Көпшілік арасынан ерекшелену үшін костерлер ерекше дауыстарды қолдана бастады. Мейхью Ламбетте, өзеннің оңтүстігінде орналасқан Нью-Кат көшесінде сенбі күні түні болған оқиғаны сипаттайды. Көше қабырғадан қабырғаға дейін толы болды. 19 ғасырда саудагерлер «жаман әдеттері, ойсыздығы, құмар ойындарына құмарлығы, білімсіздігі, заңды неке рәсімдерін елемеуі және ерекше жаргон тілін қолдануы» үшін жағымсыз беделге ие болды. Мейхью бұл беделді білген, бірақ оларға қатысты екіталай көзқарас танытты. Бір жағынан, ол оларды өсімқорлар деп сипаттап, алдамшылықтың кең таралғанын атап өтті. Өнімдер үлкен және ауыр көрінуі үшін салмақтарды тегістеп, өлшемдерді қалың немесе жалған түбімен жабдықтап, дұрыс емес өлшемдерді көрсеткен. Екінші жағынан, Мейхью өзінің жеке тәжірибесі бойынша, «олар көбінесе күдіктелгендей жаман емес екенін» атап өтті. Викториялық журналист және әлеуметтік сарапшы Джеймс Гринвуд та костерлерді және олардың нарықтарын сипаттау үшін кемсітуші тілді қолданды, бірақ олардың қамтамасыз еткен маңызды қызметін білді, егер олар костерлер мәдениетіне қол жеткізуден бас тартса, кедейлер түпкілікті «жоғалушылар» болатынын атап өтті. Методтық жазушы Годфри Холден Пайк демалыс күні сауда жасайтын саудагерлердің қарапайым адамдар екенін айтқан, бірақ кейінірек жазған хатында «басты газеттерде оның [костердің] жалған екені жиі айтылатынын» атап өтті. Джонс сияқты тарихшылар костерлер туралы стереотиптік бейнені тарату Лондон көшелерін тез өсіп келе жатқан мегаполисте көлік қозғалысын және көше тығынын шектеген тәртіпсіз көше сатушыларынан тазартудың кең ауқымды күн тәртібінің бөлігі болды деп дәлелдеді. Сонымен қатар, жексенбілік сауданы жоюға бағытталған қозғалыстың қарқыны күшейіп, бейресми, реттелмеген бөлшек саудаға назар аударды. Сол кездегі газеттерде костерлердің айналасындағы моральдық құлдырау туралы әңгімелер жазылған. Қаладағы көше саудагерлерін жоюға қатысты бастамалар 19 ғасырда пайда болған. Чарльз Найт Елизавета I (1558–1603) және Чарльз I (1625–1649) тұсында көшедегі сауда-саттықты шектеудің түрлі әрекеттерін жазды. Алайда 1840 жылдардан бастап, костерлер қауымдастығы үш түрлі жақтан қарсылық көбейе түсті: көше базарларын қоғамдық тәртіпсіздіктің ошағы ретінде қараған сакральдық; жексенбілік сауданы жою қозғалысы; және реттелмеген нарықтардың өсуі мен көше тығынымен байланысты проблемаларға алаңдайтын мемлекеттік органдар. 1860 жылдары полиция комиссары Ричард Мейн костерлерге қарсы соғыс бастады және бірнеше базарларды жабуға қол жеткізді, ал билік пен көрнекті меценаттар көшедегі сатуды алмастыру үшін жаңа жабық базарлар салуды бастады. Лондонның Бетнал Грин қаласында билік пен костерлер арасындағы қақтығыс 1870 жылдардың аяғында шыңына жетті. Сакральдық, костерлер көшелерді бөгеп, көшеде қоқысқа себеп болып, құмар ойындар мен жыныстық кәсіпті ынталандырады деп мәлімдеді, белгілі бір уақытта көшедегі сауда-саттықты тыйым салатын ежелгі заңды қайта жандандырды. Олар Көше реттеу комитетін құрды және сәйкестікті бақылау үшін жалақы төленетін Көше инспекторын жұмысқа алды. Олар жұмысқа баратын жұмыскерлерге ыстық сусын қажет болғанда, дәл 7:30-да жабылатын кофе стендтерін жапқан талап қойды. Шамамен 700 жергілікті тұрғын заңға қарсы петиция берді. Көрер көзге қоғамдық қолдауға қарамастан, сакральдықтың талпынысы көптеген көше сатушыларының айып төлеуіне әкелді. Клуб көшесі мен Склатер көшесіндегі костерлер сөзді түрдегі ұрысқа ұшырады, олардың стендтері аударылып, арбалары мен көліктері тәркіленді және кейде олардың өнімдері жақын жердегі арыққа төгіліп кетті. 1888 жылдың ақпанында Бетнал Грин Костерлері мен стенд иелерінің қоғамы құрылды. Оның басты мақсаты адвокаттың көмегімен костерлерге қарсы қудалаумен күресу болды, адвокатқа айлық төленді. Топ Сент-Люк приходында және Сент-Джордж приходында костерлерге қарсы ұқсас шаралар жүріп жатқанын білгеннен кейін, топ өзінің базасын кеңейтіп, Лондон Біріккен Костерлер лигасына айналды. Қоғамдық қолдау костерлердің жағында болды. Көптеген адамдар сакральдықтың ниетіне күдікпен қарады және дүкен иелері бәсекелестік қысымды азайту үшін арзан өнімді жою үшін мәселені пайдаланды деп сенді. Әділет судьясы Монтагю Уильямс жеке Склатер көшесіне барып, сакральдық шағымдануға негіз жоқ екенін қорытындылады. Осыдан кейін судьялар стенд иелеріне ең төменгі айыппұлдарды тағайындады, сакральдықтың қарсылық бағдарламасының күшін жойды. Костерлер демеушілікке, Шафтсбери графына жүгінді, ол сакральдықпен костерлердің мәселесін көтерді. Жазалау шаралары ақыры күшін жойды. Костерлердің көшеден жоюға жасалған түрлі әрекеттерге қарсы тұруына байланысты оқиғалар полицияға деген олардың ашуын одан да күшейтті, бұл ашу өте күшті болуы мүмкін. Көптеген жұмысшы табының мүшелері үшін костерлердің айқын қарсылығы оларды батырларға айналдырды. Бір тарихшы атап өткендей: «Наввилермен азаматтық билікпен үнемі соғыс жағдайы болды, бірақ бұл қажет емес еді; Лондон костерлері үшін бұл аксиома болды». 19 ғасырдың соңына қарай костерлер біртіндеп құлдырады. Олар 1960 жылдарға дейін көшпелі көше сатушылары ретінде жоғалып кеткен жоқ, сол кезде қалғандары жергілікті базарларда орындар алды.

Costermongers were known to have been in London from at least the 15th century, and possibly much earlier. Mayhew, writing in the 1840s, called costermongering an "ancient calling" and attributed the first written descriptions of the street sellers' distinctive cries and sales patter appearing in a ballad, entitled London Lyckpeny by John Lydgate probably written in the late 1300s and first performed around 1409. Shakespeare and Marlowe mention costermongers in their writings. Although the term 'costermonger' was used to describe any hawker of fresh produce, it became strongly associated with London based street vendors following a surge in their numbers in the 18th and 19th centuries. They were most numerous during the Victorian era, when Mayhew estimated their London numbers at between 30,000 and 45,000 in the late 1840s. In the decades after the Great Fire of London, a major rebuilding programme led to the removal of London's main produce market, Stocks Market, in 1773. The displacement of the open market to a less strategic location led to a period of decline for retail markets. While wholesale markets continued to prosper, retail markets lost their foothold. Costermongers filled the gap by providing inexpensive produce in small quantities to the working classes, who, for their part, worked long hours in arduous occupations leaving them no time to attend markets far from the city centre. With the influx of people in London, in the years after the Industrial Revolution, demand outstripped retail capacity, such that costermongers performed a 'vital role' providing food and service to the labouring classes. To stand out amid the crowd, costers began to develop distinctive cries. Mayhew describes a Saturday night in the New Cut, a street in Lambeth, south of the river,

Lit by a host of lights the Cut was packed from wall to wall The hubbub was deafening, the traders all crying their wares with the full force of their lungs against the background din of a horde of street musicians. During the 19th century, costermongers gained an unsavoury reputation for their "low habits, general improvidence, love of gambling, total want of education, disregard for lawful marriage ceremonies, and their use of a peculiar slang language." Mayhew was aware of this reputation, but exhibited an ambivalent attitude towards them. On the one hand, he described them as usurers and pointed out that cheating was widespread. Weights were flattened to make products look bigger and heavier, and measures were fitted with thick or false bottoms to give false readings. On the other hand, Mayhew also noted that in his own personal experience, "they are far less dishonest than they are usually believed to be. James Greenwood, a Victorian journalist and social commentator, also used derogatory language to describe costermongers and their markets but was aware of the essential service they provided by noting that the poor would be the ultimate "losers" if they were denied access to the costermongering culture which supported them. The Methodist writer, Godfrey Holden Pike, argued that the Sabbath market was vulgar, but in later writings, he noted that "influential newspapers have often misrepresented him [the costermonger]." Historians such as Jones have argued that the promulgation of a stereotypical image of costermongers was part of a broader agenda to clear London's streets of unruly street vendors, who obstructed traffic in a rapidly growing metropolis that was barely coping with an increasing amount of vehicular traffic and street congestion. In addition, a movement to eradicate Sunday trading altogether was gathering momentum and set its sights on the informal, unregulated retail trade. Broadsheets of the day served to perpetuate costermongers' stigmatised status by stories of the moral decay that surrounded places where costers congregated. Initiatives to rid the city of street traders were by no means new to the 19th century. Charles Knight wrote of various attempts to curtail street based trading during the reigns of Elizabeth I (1558–1603) and Charles I (1625–1649). However, from the 1840s, the community of costermongers faced increasing opposition from three distinct quarters: the vestry, which viewed street markets as the focus of public disorder; the movement to abolish Sunday trading; and public authorities who were concerned with the rise of unregulated markets and problems associated with street congestion. Throughout the 1860s, the Commissioner of the Police, Richard Mayne, waged war on costermongers and succeeded in closing several markets while authorities and prominent philanthropists began constructing new covered market places designed to replace street selling. In London's Bethnal Green, hostilities between authorities and costers reached a peak by the late 1870s. The vestry, claiming that costers were obstructing the streets, contributing to street litter and encouraging gambling and prostitution, resurrected an ancient law to prevent street trading at certain times. They created a Street Regulation Committee and employed a salaried Street Inspector to oversee compliance. They insisted that coffee stalls close by 7.30am daily, precisely when workers, on their way to work, might be in need of a hot drink. Some 700 local residents petitioned against the laws. In spite of the apparent public support, the vestry's persistence resulted in many street vendors being fined. Costermongers in the markets of Club Street and Sclater Street were subject to verbal abuse, had their stalls overturned, their barrows and carts impounded and occasionally their products tipped down a nearby drain. In February, 1888, the Bethnall Green Costermongers' and Stallkeepers' Society was formed. Its primary aim was to fight prosecutions against costers with the help of a solicitor, who was paid a retainer. When the group learned that similar crackdowns on costers were occurring in St Luke's Parish and St Georges Parish, the group broadened its base, by forming the London United Costermongers' League. Public support was very much on the side of the costermongers. Members of the public were skeptical of the vestry's motivations and believed that shopkeepers were using the issue to eliminate the cheaper produce in order to reduce competitive pressures. Justice of the Peace, Montagu Williams, visited Sclater Street personally and concluded that the vestry had little cause for complaint. From then on, the justices ensured that stall holders were given minimal fines, taking much of the steam out of the vestry's programme of opposition. The costers also pleaded for assistance from a philanthropist, the Earl of Shaftesbury, who pressed the costers' case with the vestry. Punitive orders were eventually rescinded. The events surrounding the costermongers' resistance to various attempts to eradicate them from the streets only heightened their animosity towards the police, which could be extreme. For many members of the working class, the costermongers' highly visible resistance made them heroes. As one historian noted:
With the navvies a state of permanent warfare with civil authority was common, but not inevitable; with the London costermongers it was axiomatic. By the end of the 19th century, the costermongers were in gradual decline. They did not disappear as mobile street sellers until the 1960s, when the few that remained took pitches in local markets.

Құқықтық мәртебе

Лондондағы көшпелі сауда заңмен реттеледі, оны Метрополия полиция комиссары басқарады. Егер сауда орны тұрақты болса, жергілікті кеңестердің қағидалары да қолданылады. Заңнама 1867 жылғы Метрополитен көшелері заңының алтыншы бабында (30 және 31 Vict. c. 134) жолдар мен тротуарларды тауарлармен кедергіге салу мәселесі қарастырылған. Одан бері бірнеше түзетулер енгізілді, алғашқысы бастапқы заң қабылданғаннан кейін бірнеше ай ішінде жасалды.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Қазіргі заманғы жаргон, жарғақ және әдепсіз сөздердің сөздігі, Лондон, Джон Камден Хоттен, Лондон, Гутенберг жобасы басылымы. Онлайн: 1860. https://www.gutenberg.org/files/47018/47018-h/47018-h.htm
Бушардон, Э., Études Prises Dans le Bas Peuple ou les Cris de Paris, 1737 <Онлайн: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b105087672>
Гринвуд, Дж., Лондондағы еңбекшілер, (1883), Додо Пресс, 2009
Гринвуд, Дж., Таныс емес компанияда, (1874)
Хиндли, С., Лондонның дауыстарының тарихы: ежелгі және заманауи, (1885), Гутенберг жобасы басылымы, 2011 <Онлайн: https://www.gutenberg.org/files/37114/37114-h/37114-h.htm>
Найт, С., Knight's Cyclopedia of London, C. Knight & Co, 1851 Онлайн: <https://catalog.hathitrust.org/Record/000156820>
Мейхью, Х., Лондон еңбегі және Лондон кедейлері, 1 том, 1861 Сандық басылымдар: <http://dl.tufts.edu/catalog/tei/tufts:MS004.002.052.001.00001>; <https://archive.org/details/londonlabourand01mayhgoog>