Кіріспе
Француз христиан миссионері Огюст Шапделэйн, қытайша аты Ма Лай (1814 жылдың 6 ақпаны – 1856 жылдың 29 ақпаны) – Париждің шетелдік миссионерлер қоғамының француз христиан миссионері. Франция оның өлімін – Шапделэйн қытай шенеуніктерінің жазалауынан қайтыс болды – Екінші опиум соғысына қатысуының себебі (casus belli) ретінде пайдаланды. Тайпин көтерілісі христиандарға күдік туғызды және шетелдіктерге аймаққа кіруге тыйым салынды. Гуанчжоуда болғаннан кейін, 1854 жылдың көктемінде Гуйчжоу провинциясының астанасы Гуйянға көшіп келді. Желтоқсан айында Лу Тиньмеймен бірге Гуанси провинциясының Силин округіндегі Яошан ауылына барды, онда 300-ге жуық адамнан тұратын жергілікті католик қауымын кездестірді. Ол 1854 жылдың 8 желтоқсанында алғашқы миссасын өткізді. Келгеннен кейін он күн өткен соң тұтқындалып, Силин округінің түрмесіне қамалды және он алты немесе он сегіз күннен кейін босатылды. Жеке қауіп-қатерлерге байланысты Шапделэйн 1855 жылдың басында Гуйчжоуға оралды және сол жылдың желтоқсанында қайтадан Гуансиге келді. 1856 жылдың 22 ақпанында, жергілікті сот демалыста болған кезде, жаңадан дінге өткен адамның туысы Бай Сан оны айыптады. 1856 жылдың 25 ақпанында Яошанда басқа қытай католиктерімен бірге, жаңадан тағайындалған жергілікті мандарин Жан Минфэннің бұйрығымен тұтқындалды. Шапделэйн бүлік шығаруға ықпал еткені айыпталды және пара беруден бас тартты. Қабырғаға тігіліп азаптауға (zhanlong) кесілген ол алдымен былғары баумен жүз рет бетінен соққыға ұшырады, нәтижесінде тістері ұшып кетті, беті қиылды және жақ сүйегі жараланды. Оны кішкентай темір торға қамап, түрме қақпасына іліп қойды. Ол тұрған тақтайшалар біртіндеп алынып, мойын бұлшық еттеріне күш түсірілді, бұл баяу және қиналыспен тұншығудан өлімге әкелді. Ол басы кесілгенге дейін өліп қалған еді. Оның басын шашынан ағашқа іліп қойды. Балалар оның басына тас лақтырған, нәтижесінде басы жерге түсіп, көшедегі иттілер мен шошқалар жеп қойды.
Auguste Chapdelaine, Chinese name Mǎ Lài (; 6 February 1814 – 29 February 1856) was a French Christian missionary of the Paris Foreign Missions Society. France used his death–– Chapdelaine was executed by Chinese officials–– as a casus belli for its participation in the Second Opium War. The Taiping Rebellion led to suspicion of Christians, and foreigners were forbidden to enter the area. After a stay in Guangzhou, he moved to Guiyang, capital of the Guizhou province, in the spring of 1854. In December, he went, together with Lu Tingmei, to Yaoshan village, Xilin County of Guangxi, where he met the local Catholic community of around 300 people. He celebrated his first mass there on 8 December 1854. He was arrested and thrown into the Xilin county prison ten days after his arrival and was released after sixteen or eighteen days of captivity. Following personal threats, Chapdelaine returned to Guizhou in early 1855, and came back to Guangxi in December of the same year. He was denounced on February 22, 1856, by Bai San, a relative of a new convert, while the local tribunal was on holiday. He was arrested in Yaoshan, together with other Chinese Catholics, by orders of Zhang Mingfeng, the new local mandarin on 25 February 1856. Chapdelaine was accused of stirring up insurrection and refused to pay a bribe. Condemned to cage torture (zhanlong), he was first beaten one hundred times on the cheek by a leather thong, which caused his teeth to fly out, his face mutilated, and his jaw lacerated. He was locked into a small iron cage, which was hung at the gate of the jail. The planks he stood on were gradually removed, placing a strain in the muscles of the neck, and leading to a slow and painful death from suffocation. He had already died when he was decapitated. His head was hung from a tree by his hair. Children were said to have thrown stones at the head until Chapdelaine's head fell to the ground and was devoured by street dogs and hogs.
Дипломатиялық
Оның өлімі туралы 12 шілдеде Гонконгтағы француз миссиясының басшысы хабарлады. Макаодағы де Курси 17 шілдеде өлім жазасы орындалғанын біліп, 25 шілдеде Қытай императорлық вице-королі Е Минченге қатысты наразылық білдірді. 30 шілдеде ол француз сыртқы істер министрлігіне жазалау туралы есеп жіберді. Вице-король де Курсиге жауап ретінде Шапделиннің ішкі аймақта христиан дінін уағыздау арқылы Қытай заңын бұзғанын (Франциямен 1844 жылы жасалған келісім-шарт бойынша христиан дінін таратуға рұқсат тек француз сауда портерінде ғана болған) айтты. Ол сондай-ақ, дін қызметкері бүлікшілер бақылауындағы аумақта болғанын және оның көптеген ізбасарлары мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін тұтқындалғанын мәлімдеді. Вице-король Шапделиннің миссиясының дін таратумен ешқандай қатысы жоқ екенін де жеткізді. Француз дипломатиясының қысымымен оның өліміне бұйрық берген мандарин кейіннен шенінен төмендетілді. Сол жылы Ұлыбритания Қытаймен соғысқа шықты (Екінші Опиум соғысының басталуы, 1856–60), Франция бастапқыда бейтараптық саясатын ұстанды, бірақ де Курси француздардың Шапделин оқиғасына байланысты британдықтарға көңіл білдіргенін жеткізді. Британияның Қытайдағы жоғарғы комиссары лорд Элгин Франция соғысқа кірер алдындағы француз ультиматумы туралы былай деді: "Грос [Францияның елшісі] маған бірнеше күн бұрын онымен кездескенімде жобалық нотаны көрсетті. Ол өте ұзын және жақсы жазылған. Шындығында, бізден гөрі оның дауға себебі күштірек болды, кем дегенде, риторика үшін оған көбірек мүмкіндік бар еді. Соғыстың соңында қол қойылған Қытай-Француз Пекин конвенциясының Алтыншы бабының қытай нұсқасы христиандарға өз діндерін Қытайда таратуға және француз миссионерлеріне мүлікке ие болуға құқық берді."
Танылу және дау-дамай
Шапделен 1900 жылы мақамы биіктеп, жарылқаған. Ол 2000 жылғы 1 қазанда Рим папасы Иоанн Павел II тарапынан Қытайда 17-20 ғасырларда шейіт болған 120 христиан шейітімен бірге қасиетті деп жарияланды. Энтони Кларк Қытай тарихының нұсқасы "көп жағдайда жасалма" әрі мүлдем негізсіз екенін, ал Шапделеннің "құмарлыққа берілген, әйелдерге тойымсыз" және тыңшы болған деген айыптаулар "ешқандай тарихи құжатта расталмаған" деп мәлімдейді.