Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдағы ең үлкен көл
Largest lake in China
Цинхай көлі немесе Чинхай көлі, басқа да атаулармен белгілі, Қытайдың ең үлкен көлі болып табылады. Цинхай провинциясындағы ішкі ағынды алапта орналасқан Цинхай көлі сілтілі тұзды көл ретінде жіктеледі. Көлдің ауданы өзгеріп отырады, 20 ғасырдың көп бөлігінде кішірейіп, 2004 жылдан бері үлкейіп келеді. 2008 жылы көлдің бетінің ауданы , орташа тереңдігі және ең тереңдігі құрады.
Qinghai Lake or Ch'inghai Lake, also known by other names, is the largest lake in China. Located in an endorheic basin in Qinghai Province, to which it gave its name, Qinghai Lake is classified as an alkaline salt lake. The lake has fluctuated in size, shrinking over much of the 20th century but increasing since 2004. It had a surface area of , an average depth of , and a maximum depth of in 2008.
Аттар
Циңхай – бұл атаудың стандартты қытай пиньинінің латын әрпімен жазылуы. Қазіргі қытай тілінде көк және жасыл түстердің айырмасы бар, бірақ классикалық қытай тілінде мұндай ерекшелік болған жоқ. (qīng) түсі – көк және жасыл түстердің бөлек тон ретінде қарастырылатын "бір" түс болатын. (Ағылшын тілінде qīng – циан немесе бирюза, сондай-ақ лингвистер оның қытай және басқа тілдерде болуын талқылау үшін "grue" деген сөзді ойлап тапты.) Сондықтан атау әртүрлі "Көк теңіз", "Жасыл теңіз", "Көк-жасыл теңіз", "Көк/Жасыл теңіз" және т.б. деп аударылады. Сюньнумен болған соғыстардан кейін Хан Қытайы бір кезде көлді аңызға айналған "Батыс теңізімен" байланыстырды, ол Шығыс Қытай теңізін теңестіруге арналған деп есептелді. Бірақ Хан империясы Тарым бассейніне батысқа қарай кеңейгенде, басқа көлдер бұл атауға ие болды. Ол Солтүстік-Батыс Қытайдағы Циңхайдың солтүстік-шығысында, Хайбэй Тибет автономиялық облысы мен Хайнань Тибет автономиялық облысының арасында орналасқан. Көлдің көлемі өзгереді, 20 ғасырдың көп бөлігінде кішірейді, ал 2004 жылдан бері үлкейіп келеді. 2008 жылы оның бетінің ауданы , орташа тереңдігі , ал ең тереңдігі құрады. Циңхай көліне 23 өзен мен арна құяды, олардың көпшілігі маусымдық. Бес тұрақты арна жалпы ағынның 80% -ын қамтамасыз етеді. Ағынның салыстырмалы түрде аз болуы және жоғары булану деңгейі Циңхайды тұзды және сілтілі етеді; тұз концентрациясы қазіргі уақытта салмағы бойынша шамамен 1,4% (теңіз суының тұз концентрациясы шамамен 3,5%), pH көрсеткіші 9,3-ке тең.
Qinghai is the romanized Standard Chinese pinyin pronunciation of the name Although modern Chinese distinguishes between the colors blue and green, this distinction did not exist in classical Chinese. The color (qīng) was a "single" color inclusive of both blue and green as separate shades. (English for qīng is cyan or turquoise, also linguists have coined the portmanteau "grue" to discuss its existence in Chinese and other languages.) The name is thus variously translated as "Blue Sea", "Green Sea", "Blue Green Sea", "Blue/Green Sea", etc. For a time after its wars with the Xiongnu, Han China connected the lake with the legendary "Western Sea" assumed to balance the East China Sea, but as the Han Empire expanded further west into the Tarim Basin other lakes assumed the title. It lies between Haibei Tibetan Autonomous Prefecture and Hainan Tibetan Autonomous Prefecture in northeastern Qinghai in Northwest China. The lake has fluctuated in size, shrinking over much of the 20th century but increasing since 2004. It had a surface area of , an average depth of , and a maximum depth of in 2008. Twenty three rivers and streams empty into Qinghai Lake, most of them seasonal. Five permanent streams provide 80% of the total influx. The relatively low inflow and high evaporation rates have turned Qinghai saline and alkaline; the salt concentration is presently about 1.4% by weight (seawater has a salt concentration of about 3.5%), with a pH of 9.3.
Климат
Көл қыста үш ай бойы үздіксіз мұзымен қапталған күйде қалады. 2-ші дереккөз = www.yr.no (температураның орташа көрсеткіштері)
The lake often remains frozen for three months continuously in winter. |source 2 =www. yr. no (temperature averages)
Тарих
Хан әулеті кезінде (б.з.д. 206 – 220 жж.) шығыстағы Синьин аңғарында көптеген хан қытайлары тұрды. 17 ғасырда моңғол тілінде сөйлейтін ойрат және халха тайпалары Цинхайға көшіп келіп, Цинхай моңғолдары деп белгілі болды. 1724 жылы Цинхай моңғолдары Цин әулетіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Енчжэн императоры көтерілісті басып, Цинхайдың тәуелсіздігін жойып, тікелей басқаруды орнатты. Көл маңында тибеттіктер де тұрғанмен, Цин Гуши хан заманынан бері Далай ламаның батыс билігі (қазіргі Тибет автономиялық аймағынан сәл кіші) мен шығыстағы тибеттік аймақтар арасында әкімшілік бөлініс сақталды. Юнчжэн моңғолдардың ықпалын азайту үшін маньчжу және хан қоныс аударушыларын жіберді. Ұлтшыл үкімет кезінде (1928–1949) Цинхай провинциясының көп бөлігін хандар құрады, бірақ Хуй (қытай мұсылмандары) үкіметте үстемдік құрды. Гоминьданның Хуй генералы Ма Буфан қазақ мұсылмандарын шақырып, Цинхай губернаторы және басқа да жоғары лауазымды Цинхай және ұлттық үкімет шенеуніктерімен бірге Көкөнур көліне табыну рәсімін өткізді. Рәсім барысында Қытайдың мемлекеттік әнұраны орындалып, барлық қатысушылар Гоминьданның негізін қалаушы Сунь Ятсеннің портретіне және көл құдайына бас иді. Хан және мұсылман қатысушылар құдайға құрбандық шалды. 1949 жылғы Қытай революциясынан кейін 1950-ші жылдардағы «Оңшылдарға қарсы» қозғалысынан қашқандар Цинхай көлінің батыс жағына қоныстанды. 1908 жылдан 2000 жылға дейін көлдің беті 11,7%-ға азайды. Осы кезеңде көлдің төменгі жағы ашылып, көптеген су нысандары негізгі көлден бөлінді. 1960 жылдары солтүстікте Гахай көлі (尕海, Gǎhǎi) пайда болды, ал 1980 жылдары солтүстік-шығыста Шадао көлі (沙岛, Shādǎo) пайда болды, содан кейін Хаян көлі (海晏, Hǎiyàn) бөлінді. 2004 жылы тағы бір кішірек көл бөлінді. Қазір көл шекарасында ондаған шағын көлдерге бөлінген. Цинхай провинциясының қашықтан зондтау орталығы Цинхай көлінің бөлінуін су деңгейінің төмендеуі және аймақтағы шөлдеу салдарынан су бетінің азаюымен байланыстырды. Соңғы үш он жылда су беті қысқарды.
During the Han dynasty (206 BCE – 220 CE), substantial numbers of Han Chinese lived in the Xining valley to the east. In the 17th century, Mongolic speaking Oirat and Khalkha tribals migrated to Qinghai and became known as Qinghai Mongols. In 1724, the Qinghai Mongols led by revolted against the Qing dynasty. The Yongzheng Emperor, after putting down the rebellion, stripped away Qinghai's autonomy and imposed direct rule. Although some Tibetans lived around the lake, the Qing maintained an administrative division from the time of Güshi Khan between the Dalai Lama's western realm (slightly smaller than the current Tibet Autonomous Region) and the Tibetan inhabited areas in the east. Yongzheng also sent Manchu and Han settlers to dilute the Mongols. During Nationalist rule (1928–1949), the Han formed a majority of Qinghai Province's residents, although Chinese Muslims (Hui) dominated the government. The Kuomintang Hui general Ma Bufang, having invited Kazakh Muslims, joined the governor of Qinghai and other high ranking Qinghai and national government officials in conducting a joint Kokonuur Lake Ceremony to worship the God of the Lake. During the ritual, the Chinese national anthem was sung and all participants bowed to a Portrait of Kuomintang founder Sun Yat sen as well as to the God of the Lake. Participants, both Han and Muslim, made offerings to the god. After the 1949 Chinese revolution, refugees from the 1950s Anti Rightist Movement settled in the area west of Qinghai Lake. Surface area decreased 11.7% in the period from 1908 to 2000. During that period, higher lake floor areas were exposed and numerous water bodies separated from the rest of the main lake. In the 1960s, the Gahai Lake (尕海, Gǎhǎi) appeared in the north; Shadao Lake (沙岛, Shādǎo), covering an area of to the northeast, followed in the 1980s, along with Haiyan Lake (海晏, Hǎiyàn) of Another daughter lake split off in 2004. In addition, the lake has now split into half a dozen more small lakes at the border. Qinghai Provincial Remote Sensing Center, attributed the separation of Qinghai Lake to shrinkage of the water surface as a result of a lowered water level and desertification in the region. The water surface has shrunk by over the last three decades.
Жабайы табиғат
Бұл көл Азиядағы бірнеше құс көші-қон жолының тоғысқан жерінде орналасқан. Көптеген түрлер көшіп бара жатырғанда Қинхайды аралық тоқтау орны ретінде пайдаланады. Осы себепті, бұл құс тұмауы (H5N1) бойынша жаһандық алаңдаушылықтың орталық нүктесі болып табылады, себебі мұнда ірі жарылыс вирусты Еуропа мен Азияға таратуы мүмкін, бұл пандемия қаупін одан әрі арттырады. Көлде H5N1 вирусының шағын ошақтары анықталған. Құс аралдары 1997 жылдан бері Қинхай көлінің табиғи қорғау аймағының қасиетті орны болып табылады. Көлде бес туаған балық түрі бар: көлде ең көп кездесетін жеуге жарамды жалаңаш карп (Gymnocypris przewalskii) және төрт тас балық (Triplophysa stolickai, T. dorsonotata, T. scleroptera және T. siluroides). Бұрын Сары өзендегі басқа балық түрлері де кездескен, бірақ олар голоценнің басында тұздылығы мен сілтілігінің артуына байланысты жойылып кетті.
The lake is located at the crossroads of several bird migration routes across Asia. Many species use Qinghai as an intermediate stop during migration. As such, it is a focal point in global concerns regarding avian influenza (H5N1), as a major outbreak here could spread the virus across Europe and Asia, further increasing the chances of a pandemic. Minor outbreaks of H5N1 have already been identified at the lake. The Bird Islands have been sanctuaries of the Qinghai Lake Natural Protection Zone since 1997. There are five native fish species: The edible naked carp (Gymnocypris przewalskii, ), which is the most abundant in the lake, and four stoneloaches (Triplophysa stolickai, T. dorsonotata, T. scleroptera and T. siluroides). Other Yellow River fish species occurred in the lake, but they disappeared with the increasing salinity and basicity, beginning in the early Holocene.
Мәдениет
Көлдің батыс бөлігінде ғибадатханасы мен бірнеше усақ кешіккен орындары бар арал орналасқан. Ол "Махадева, көлдің жүрегі" (mTsho snying Ma hā de wa) деп аталады және тарихи тұрғыдан буддалық монастырьға қонақ үй болған. Ғибадатхана діни мақсаттар мен рәсімдер үшін де қолданылған. Жаз айларында қайықтар пайдаланбағандықтан, монахтар мен паломниктер тек қыс айларында көл мұзы қатып қалғанда ғана баратын және қайтатын. Бір көшпелі адам аралдың мөлшерін былайша сипаттады: "Егер таңертең бір ешкі аралдың шөбін сағат тілімен, ал оның баласы кері бағытта жайып жүрсе, олар тек түніне ғана кездеседі, бұл аралдың қаншалықты үлкен екенін көрсетеді". Бұл орын 1620 жылдары Гушри хан мен басқа Хошут моңғолдарының қоныс аударған жері ретінде де танымал. Қазіргі уақытта көлді паломниктер, көбінесе тибет буддистері, әсіресе 12 жылдық циклдың жылқы жылында толық айналып өтеді. Николай Пржевальскийдің есебінше, көлді атпен айналуға шамамен сегіз күн, ал жаяу жүруге он бес күн уақыт керек. Бірақ паломниктер атпен айналуға шамамен он сегіз күн, ал жаяу жүруге жиырма үш күн кететінін хабарлайды.
There is an island in the western part of the lake with a temple and a few hermitages called "Mahādeva, the Heart of the Lake" (mTsho snying Ma hā de wa) which historically was home to a Buddhist monastery. The temple was also used for religious purposes and ceremonies. No boat was used during summer, so monks and pilgrims traveled to and from only when the lake froze over in winter. A nomad described the size of the island by saying that: "if in the morning a she goat starts to browse the grass around it clockwise and its kid anti clockwise, they will meet only in the night, which shows how big the island is." It is also known as the place to which Gushri Khan and other Khoshut Mongols migrated during the 1620s. The lake is currently circumnavigated by pilgrims, mainly Tibetan Buddhists, especially every Horse Year of the 12 year cycle. Nikolay Przhevalsky estimated it would take about eight days by horse or 15 walking to circumambulate the lake, but pilgrims report it takes about 18 days on horseback, and one took 23 days walking to complete the circuit.