Кіріспе

Жазылымға қатысушының іс-әрекеті (/s//uː/'/v//eɪ//l//ə//n//s/ sooVAYlənss) – билік өкілі емес, жалпы халықтың жазбасы, әдетте киілетін немесе тасымалданатын жеке технологиялар арқылы жасалады. Стив Манн енгізген термин француз тіліндегі sur, яғни «жоғарыда», және sous, яғни «төменде» деген сөздердің қарама-қарсылығынан туындайды. «Бақылау» көктегі көзге» ұқсатып, жоғарыдан бақылау жасауды білдіреді, ал «сувельянс» бақылау құралдарын адам деңгейіне түсіруді білдіреді, физикалық тұрғыдан (ғимараттарға емес, адамдарға камералар орнату) немесе иерархиялық тұрғыдан (жоғары билік орнына қарапайым адамдар бақылау жасау). Бақылау және сувельянс көбінесе визуалды бақылауға қатысты болса да, олар аудио бақылау немесе сувельянс сияқты басқа да бақылау түрлерін білдіре алады. Аудио жазбаларында (мысалы, телефон әңгімелерін жазу) сувельянс кейде «бір жақтың келісімі» деп аталады. Undersight (кері бақылау) – жоғары деңгейдегі сувельянс, мысалы, «азаматтық кері бақылау» Конгресс бақылау комитетіне немесе осыған ұқсас комитеттерге қарсы болады. Кері бақылау – бұл «төменнен бақылауға» баса назар аударатын сувельянстың бір түрі және бақылау жүйелерін, бақылауды қолдайтындарды және мүмкін билік өкілдерінің жазбаларын жазу, бақылау, зерттеу немесе талдаумен айналысатын бақылау тергеуінің немесе құқықтық қорғаудың бір түрі. Кері бақылау әдетте бақылауға түскендер тарапынан жүзеге асырылады, сондықтан оны этнография немесе этнометодологияның бір түрі деп қарастыруға болады (яғни бақылауға түскен қоғамның мүшесі ретінде бақылауға алынғандарды талдау). Сувельянс көбінесе белгілі бір саяси мақсатқа ұмтылмастан, бірінші тұлғаның көзқарасынан қоғамдық жазбаларды қамтиды, ал кері бақылау – бұл әдетте бақылауды немесе оның жақтаушыларын талдау немесе зерттеу үшін деректер жинауға бағытталған сувельянстың бір түрі (мысалы, полицияның немесе наразылық митингісінде наразылық білдірушілердің әрекеттері). Сувельянс міндетті түрде бақылауға қарсы бағытталмайды. Сувельянс бақылауға қарсы қолданылуы мүмкін, немесе толыққанды «бақылау» құру үшін бақылаумен бірге қолданылуы мүмкін («Бақылау – сувельянссыз жартылай шындық»). «Бақылаушыларды кім бақылайды?» деген сұрақ сувельянс емес, метавельянс тақырыбында (бақылаудың бақылауы) дұрыс қарастырылады.

Кері бақылау

Кері бақылау – сувельянцияның бір түрі. Сувельянция тұжырымы кері қадағалаудан және 20-ғасырдың саяси “біз бен олар” аясынан асып түседі, азаматтардың полицияны суретке түсіруі, дүкеншілердің дүкен иелерін, немесе жолаушылардың такси жүргізушілерін суретке түсіруі сияқты жағдайларды қамтиды. Говард Райнгольд өзінің “Ақылды топтар” кітабында, мұның жаяу жүргінші-көлік жүргізуші тұжырымына ұқсас екенін, яғни, бұл рөлдерді көптеген адамдар уақыт-уақыт алмастырып отыратынын айтты. Сувельянцияның көптеген аспектілері Дэвид Бриннің 1997 жылғы “Ашық қоғам” атты ғылыми-публицистикалық кітабында және Бриннің романдарының ішінде “өзара жауапкершілік” деген жалпы санатта қарастырылған. Кері бақылау жөніндегі бірінші халықаралық семинар, IWIS, 2004 жылы өтті, оны Д-р Джим Геммелл (MyLifeBits), Джои Ито, Анастасиос Венецанопулос және Стив Манн сияқты мамандар басқарды. Кері бақылаудың танылуына себеп болған нәрселердің бірі – күзетшілердің электр көру құралдарына және осыған ұқсас сувельянция тәжірибелеріне реакциясы болды. Бастапқыда, мекемедегі камералардың саны неғұрлым көп болса, күзетшілер электр көру құралдарын қолдануға соншалықты қарсы болды. Электр көру құралдарын жай ғана кию арқылы, пассивті бақылаушы ретінде, бақылау мен сувельянцияның қақтығыс тудыруы, кейде тіпті жанжалға әкелуі мүмкін екені анықталды. Бұл кейбір зерттеушілерді бақылауды жүзеге асырушылардың сувельянцияға деген күдігінің себебін зерттеуге итермеледі, соның нәтижесінде кері бақылау ұғымы сувельянция зерттеулерінің жаңа және қызықты аспектісі ретінде анықталды. Азаматтардың мемлекеттің бақылауын жүргізуі сайлаудағы алаяқтықтар мен бұзушылықтарды жоюға, сондай-ақ тиімді басқаруды қамтамасыз етуге көмектеседі. Мысалы, 2007 жылы Сьерра-Леоне мен Ганада сайлау кезінде заңсыздықтар мен қорқытуларды тексеру үшін ұялы телефондар қолданылды. IWIS-тегі соңғы зерттеулер бақылау мен сувельянция арасындағы тепе-теңдікке қатысты болды. Қазіргі “эквиваленттілік теориясы” сувельянцияның, белгілі бір деңгейде, бақылау қажеттілігін азайтатынын немесе жоятынын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, бақылаудың паноптикалық көзқарасын, жеке тәжірибелерді жинақтауға бағытталған, кең тараған қоғамдық тәжірибеге ауыстыруға болады. Мысалы, қылмыстар жоғарыдан бақылау орнатудың орнына, азаматтардың ынтымақтастығы арқылы шешілуі мүмкін. Бірақ бұл мәселе осылай қарапайым емес. Атап айтқанда, азаматтардың көршілерін бақылауы міндетті түрде “жақсырақ” емес: қоғамдық өзін-өзі қамтамасыз етудің артуы ыңғайсыз “әңгімеге құмар көрші” әсерімен теңдестірілуі мүмкін. Манн, Нолан және Веллман “жеке сувельянцияны” “қосылу” деп атады. Copwatch – “полицияны полициялайтын” американдық және канадтық ерікті ұйымдардың желісі. Copwatch топтары полицияның қызметін бақылауға, полицияның іс-қимылын видеоға түсіруге және жұртшылықты полицияның бұрыс іс-әрекеттері туралы хабардар етуге қатысады. Fitwatch – Ұлыбританиядағы Forward Intelligence Team (полиция фотографтарының) суреттерін түсіретін топ. 2008 жылы Кембридж зерттеушілері (MESSAGE жобасында) велосипед курьерлерімен бірлесіп, қалада жүргенде ауаның ластануын өлшеуге және жеткізуге тырысты. 2012 жылы Данияның күнделікті газеті және Dagbladet Information онлайн-журналы оқырмандарын бейнебақылау камераларының орналасқан жерін фотоға түсіруге және геолокациялауға шақырды, олар үшін тегін Android және iOS қосымшасы ұсынылды.

Жеке бақылау

Жеке қадағалау – жеке тәжірибені түсіру, өңдеу, сақтау, алу және беру өнері, ғылымы және технологиясы, мысалы, кибернетикалық протездер арқылы, көру көмекші құралдары, визуалды есте сақтау құралдары сияқты өмір бойы аудиовизуалды жазу. Бүгінгі күні камералы телефондар мен веб-блогтар сияқты жеке қадағалау технологиялары да қауымдастық сезімін қалыптастыруға бейім, бұл кейбір адамдардың пікірінше, қауымдастыққа зиян келтіретін бақылаудан өзгеше. Жеке қадағалауға байланысты құқықтық, этикалық және саяси мәселелер көбінесе зерттелмеген, бірақ телефон арқылы сөйлесуді жаздыруға қатысты әлеуметтік және құқықтық нормалармен салыстыруға болады. Егер әңгімелесудің бір немесе бірнеше тарапы оны жазса, бұл "қадағалау" деп аталады, ал әңгімелесуге қатыспаған адам (мысалы, клиент-заңгер қарым-қатынасын бұзатын түрме күзетшісі) жазса, бұл "бақылау" деп аталады. "Нысаналы қадағалау" – белгілі бір жеке тұлғаны бір немесе бірнеше басқа адамдардың қадағалауы. Әдетте, нысаналы тұлға бақылаудың өкілі немесе жақтасы болады, сондықтан нысаналы қадағалау көбінесе кері қадағалау немесе иерархиялық қадағалау болып табылады. "Иерархиялық қадағалау" мысалы, азаматтардың полиция қызметкерлерін суретке түсіруі, дүкеншілердің дүкеншілерді суретке түсіруі немесе такси жолаушыларының такси жүргізушілерін суретке түсіруі. Мысалы, Ақ үйдің бұрынғы күзетшісі адмирал Джон Поиндекстерді нысаналы қадағалау осы саяси бағытқа сәйкес келеді. Classy's Kitchen журналы қадағалауды "қоғамдық кеңістікке қосымша терең ойлау мүмкіндігін ұсынатын, қоғамды ашық ұстап, әлемді кішірейтіп, қауіпсіз ететін тағы бір жол" деп сипаттайды. Осылайша, қадағалау бақылаудың орнын басатын мүмкіндік ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл бақылау-қадағалау алмасуында, камераларға операторды міндетті түрде қосу қажеттігін талап ететін әлеуметтік норманы қарастыруға болады. Мұндай жағдайда, камераға қарсылық білдіру үшін шам бағанасына қарағанда, басқа адаммен тікелей әрекеттесу оңайырақ болады. Сондықтан, адамдарға бекітілген камералар, жансыз заттарға бекітілген камераларға қарағанда аз наразылық тудыруы керек, себебі камераны басқаруға жауапты кем дегенде бір адам бар. Бұл жауапты тарап туралы аргумент автокөлікті басқару кезінде қолданылатын аргументке ұқсас, онда жауапты жүргізуші болады, ал автокөлікті қашықтан немесе автоматтандырылған түрде басқарудан өзгеше. Академиялық зерттеулерде қарастырылған саяси немесе иерархиялық құрылымды бұзудан басқа, өнеркәсіпте қадағалау туралы жылдам дамып келе жатқан пікірталас – "жеке қадағалау", яғни іс-әрекетке қатысушының осы іс-әрекетті жаздыруы. Технологиялар кішірейіп, қолдану оңайлаған сайын, күнделікті өмірді түсіру, жазу және қайта ойнату күтпеген жағдайларда спонтанды түрде бастау оңайырақ болады. Мысалы, видеокамера жабдықтарын өндіруші Дэвид Оллила Нью-Йорк қаласындағы JFK әуежайында Comair ұшағында төрт сағатқа тоқтады. Ол ұшқышпен болған жағдай туралы сұхбатты жаздырғаннан кейін, полиция шақырылды, Оллила сұраққа алу үшін алып кетілді және барлық жолаушылар ұшақтан түсірілді. Жағдайды жазу – қадағалау процесінің бір бөлігі ғана. Коммуникация да маңызды. YouTube және Flickr сияқты видео және фотосурет бөлісу сайттары маңызды рөл атқарады. Мысалы, полиция агенттерінің Монтебелло, Квебекте Канада, Мексика және АҚШ басшыларына қарсы демонстрацияға кіргені YouTube-та тез анықталды (2007 жылдың тамызы). Квебек полициясының басшысы полицияның қатыспағанын мәлімдеген кезде, видеоқадағалау оның қате екенін көрсетті. Ол полиция провокаторлары бейбіт бақылаушылар екенін айту үшін мәлімдемесін қайта қарастырғанда, сол видеода олардың бетперде кигені, полиция аяқкиімдері кигені және бір жағдайда тас ұстап тұрғаны көрінді. Осыған ұқсас көптеген мысалдар бар, мысалы, UCLA кампусындағы полиция қызметкерлерінің студентті электршокермен ұрып салғанын көрсететін YouTube-тағы видео кеңінен таралды. Ресейде, сондай-ақ басқа елдерде де, жол пайдаланушылары бір-біріне де, полицияға да сенбейтін жағдайда, көлік камералары соншалықты кең таралған, мыңдаған автокөлік апаттары мен қатерлі жағдайлардың видеолары жүктелді. 2013 жылы күтпеген ресейлік метеорлық оқиға осы құрылғыларды пайдалану арқылы оншама бұрыштардан жақсы жазылды. Сонымен қатар, 2015 жылдың ақпан айында TransAsia Airways GE235 рейсінің апатына қатысты құнды кадрларды даш-камералар түсірді.

Көрінбеушілік/апозематикалық костюм

Киімге арналған көрінбейтін/ескертетін костюм, С. Манн, 2001, – екі жұмыс режимі бар киілетін өнер туындысы: ол (1) «көрінбейтін» болады, хамелеонның жасыру плащын еске түсіреді (қоршаған ортадан жасыру үшін). Бұл режимде бейне дисплейлер киген адамның артында не бар екенін көрсетеді, тіпті оны алдынан да, артынан да көруге болатындай; немесе (2) айна сияқты шағылыстырады, осылайша ескертетін рөл атқарады (яғни, оларға көптеген жасырын киілетін камералар бақылап отырғанын білдіреді). Бұл режимде киген адам екі жақты бейне айнаға айналады. Егер шабуылдаушы киген адамға алдынан жақындасса немесе артынан келе жатса, ол өзін ескертетін костюмде көреді, бұл дүкендердегілер сияқты, кіреберісте орналасқан қадағалау камераларының үлкен бейне дисплейлері арқылы ұрыларға олар бақыланып отырғанын ескертеді. Мысалы, полицияның зорлық-зомбылық көрсетуі сияқты, зорлық-зомбылық жағдайларын түсіру немесе тікелей эфирде тарату әрқашан сотқа жеткізіп, кінәліні жазалауға әкелмейді. Мысалы, 2014 жылы Эрик Гарнер есімді ер адамды Стейтен аралында полиция қызметкері ұстағаннан кейін, ол босаң темекі сату күдігімен ұсталғаннан кейін қайтыс болды. «Гарнердің өлімін оның досы Рамзи Орта түсірді және видео кеңінен таратылды. Видеодәлелдерге қарамастан, сот Гарнердің өлтірушісін айыптаудан бас тартты, бұл кеңінен наразылық пен ашуға әкелді. (Айнымалы жағдай, Гарнердің өліміне байланысты айыпталған жалғыз адам Орта болды, ол полицияның күдігіне ілігіп, «байланыссыз» қару ұстау айыбымен ұсталды. Орта қазір Нью-Йорктегі түрмеде отыр. Бақылаудың да өз құны бар.)» Дегенмен, егер видео кеңінен таратылса, зорлық-зомбылық көрсету жағдайы жазалануы мүмкін. Бұл бақылауды тиімді және саяси мағыналы етеді, өйткені ол халықтың көп бөлігіне биліктің теріс пайдалануын көрсетеді. Осылайша, YouTube және Snapchat сияқты бейнеплатформалардың, Periscope және Twitch сияқты тікелей эфир платформаларының дамуы бақылаудың тиімділігінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл 2016 жылы «Еңбек заңына» қарсы Франциядағы демонстрациялар кезінде көрсетілді, онда демонстрацияшылардың бірі зорлық-зомбылық деп атаған билік өкілдерін көрсеткен Periscope тікелей эфирін 93 362 адам тамашалады. Бұл видео Twitter-де жарияланды. Дегенмен, бұл жеке платформаларға қауіпті тәуелділікті тудыруы мүмкін, олар көбінесе үкіметтермен ортақ мүдделері бар (мысалы, Google, YouTube сияқты) интернет алыптары басқарады және олардың контентін пайдаланушылар бақылай алмайтын алгоритмдер арқылы өзгертеді. Сонымен қатар, кейбір адамдар бақылауды мемлекеттік бақылауға көмектеседі деп санайды, тіпті оны халық жүргізсе де. Мысал ретінде, Израильдің c Now (бұрын Reporty деп аталған) қосымшасын қарастыруға болады, ол адамдарға қоғамдық қауіп-қатерлер туралы хабарлауға көмектеседі. 2018 жылдың қаңтар айында c Now-ты Ницца мэрі Кристиан Эстрози сынақтан өткізді, бұл жағымсыз пікірталастарға әкелді, ал қауіпсіздік сақтаушылары қосымшамен байланысты шпиондық бағдарлама туралы хабарлады. Сонымен қатар, c Now директоры – Израильдің бұрынғы премьер-министрі Эхуд Барак, ол Израиль және АҚШ үкіметтерімен тығыз байланыста болды деп күдіктенеді. Осы себептерге байланысты қауіпсіздік сақтаушылар бұл қосымшаның Американың жаһандық бақылау бағдарламасына қызмет ететінін (Эдвард Сноуден 2013 жылы ашқан) санайды және бақылау шынымен «кері бақылау» болып табылады ма деген сұрақ туындайды.