Кіріспе

Флоридадағы тарихи жергілікті халықтар, АҚШ

Калуса (/k//ə/'/l//uː//s//ə/ kəLOOsə) Флориданың оңтүстік-батыс жағалауындағы үнді халықтарының бірі болған. Калуса қоғамы Эверглейдс аймағындағы ежелгі халықтардың салдарынан қалыптасқан. Бұл аймақта бұрынғы жергілікті мәдениеттер мыңдаған жылдар бойы өмір сүрген. 16-17 ғасырларда еуропалықтармен байланыс орнаған кезде, тарихи Калуса халқы Калусахатчи мәдениетінің өкілдері болды. Олар ауыл шаруашылығына емес, су айдындарының балық шаруашылығына негізделген күрделі мәдениетті дамытты. Калусаның жері Шарлотта шығанағынан Сабель мысығына дейін, қазіргі Шарлотта, Ли және Коллиер округтерінің барлығын қамтыды, және кейде Флорида кілстерін де қамтыған болуы мүмкін. Олар Оңтүстік Флоридада ең жоғары халық тығыздығына ие болды; еуропалықтармен алғашқы байланыс кезіндегі жалпы халық саны 10 000-нан бірнеше есе көп болуы мүмкін, бірақ бұл болжамдық мәліметтер. Калусаның саяси ықпалы мен билігі Оңтүстік Флоридадағы басқа тайпаларға да тарады, соның ішінде Окичоби көлі маңындағы Майами тайпасына, сондай-ақ түбектің оңтүстік-шығыс жағалауындағы Текеста және Жаэга тайпаларына. Калусаның ықпалы Флориданың орталық шығыс жағалауындағы Айс тайпасына да жеткен болуы мүмкін.

Мәдениет

Алғашқы испан және француз деректемелерінде ру, оның бас қаласы және басшысы Калос, Калус, Каалус және Карлос деп аталады. 16 ғасырда Калуза тұтқындарына түскен испандық Эрнандо де Эскаланте Фонтанеда, олардың тілінде "Калуза" сөзінің "қатыгез халық" деген мағынаны білдіретінін жазған. 19 ғасырдың басында аймақтағы ағылшын-американдықтар халықты Калуса деп атады. Бұл атау, осы күнгі семинол және микосуки тайпаларының тілдеріндегі (сондай-ақ крик тілінен) Калосахатчи өзені маңында қоныстанған халықтардың этнонимдеріне негізделген – Мвскоке және Микасуки. 1560 жылдардың соңында Калузаға миссионерлік сапармен келген иезуит Хуан Рогель басшының есімін Карлос деп атап, бірақ патшалықтың аты Эскампаба екенін, ал Эскампаха – баламалы жазылу түрі екенін жазды. Рогель сондай-ақ басшының аты Каалус екенін және испандықтар оны Карлос деп өзгерткенін айтты. Маркардт 1570 жылдарға қарай "Карлос шығанағы үнді тілінде Эскампаба деп аталады, себебі бұл қаланың кацигі, кейіннен императорға құрмет көрсету үшін өзін Карлос деп атады" (Император V Карл, Киелі Рим императоры) деген мәлімдеме келтіреді. Эскампаба, 16 ғасырдың басындағы картада белгіленген Стапаба деген жермен байланысты болуы мүмкін. 500 жылға дейін Флоридада біркелкі болған Архаикалық мәдениет, ерекше аймақтық мәдениеттерге ауысты. 500 мен 1000 жылдар арасында аймақта кең таралған, әшекейсіз, құммен араласқан қыш ыдыстар "Белле Глейд Плейн" қыш ыдыстарымен алмастырылды. Бұл ыдыстар, тұщы су шүберектерінің (Spongilla) қалдықтарын қамтитын саз балшықтан жасалған және алғаш рет Окичоби көлі маңындағы жерлерде пайда болды. Бұл өзгеріс халықтың ішкі аймақтан жағалауға көшуінен немесе сауда мен мәдени әсерлерден туындаған болуы мүмкін. Осыдан кейін қыш ыдыстар жасау дәстүрінде көп өзгеріс болған жоқ. Калусалар еуропалықтармен қарым-қатынасқа дейін кем дегенде 1000 жыл бұрын және одан да ұзақ уақыт бойы осы аймақта өмір сүрген адамдардың ұрпақтары еді. Руды бірнеше басшылар басқарды. Олар Калуса халқының еңбегімен қамтамасыз етілді. Басшылардың арасында ең биік басшы, яғни "патша", әскери басшы (испан тілінде capitan general) және бас діни қызметкер болды. Калусаның астанасы, билеушілер басқарған жері – қазіргі Эстеро, Флоридаға жақын орналасқан Моунд-Кей. 1566 жылғы куәгердің баяндамасында Моунд-Кейдегі "патшаның үйі" "ішінде 2000 адам тұра алатын" қанағаттанарлықтай үлкен болғандығы айтылады. Қазіргі археологтар Макмахон мен Маркардт бұл мәлімдеме "кландық қарындасқа" үйлену талабын дұрыс түсінбеу болуы мүмкін деп болжайды. Басшы сондай-ақ өзіне бағынған қалалар мен одақтас тайпалардан әйелдерге үйленді. Бұл некелердің одақтарды нығайту үшін қолданылуы, Карлос 1566 жылы испан саяхатшысы Педро Менендес де Авилеске өзінің қарындасы Антонияны үйленуге ұсынғанда көрсетілді. Кейбір авторлар Калусалар жүгері мен Замия интегралифолиясын (конти) тамақ үшін өсіргенін айтады. Бірақ Видмер, Калусаның жүгері өсіруіне қатысты дәлелдер, Нарваэс және де Сото экспедициялары Тампа шығанағына емес, Шарлотта портына қонды деген болжамға байланысты екенін айтады, бұл қазір жалпыға бірдей мойындалмайды. Калусамен байланысты ешбір жерде Замия тозаңы табылған жоқ, сондай-ақ Замия Калуса ортасының көп бөлігін құрайтын ылғалды жерлерде өспейді. Маркардт Калусаның испандықтардан ұсынған ауыл шаруашылығы құралдарын қабылдамағанын, себебі оларға мұндай құралдардың қажеті болмағанын айтады. Калусалар түрлі жабайы жидектерді, жемістерді, жаңғақтарды, тамырларды және басқа да өсімдік бөліктерін жинады. Видмер Джордж Мёрдоктың бағалауынша, Калуса диетасының шамамен 20 пайызы ғана олар жинаған жабайы өсімдіктерден тұрды. Уайтман жерінде өсімдік тамақ қалдықтары табылған жоқ, бірақ Санибел және Усеппа аралдарындағы археологиялық қазбалар Калусаның кәбіз пальмасы, тікенді алмұрт, шошқа арпасы, бұта, жабайы папая және қымыз сияқты жабайы өсімдіктерді жегенін көрсетті. Сондай-ақ, 2000 жыл бұрын Калусаның Cucurbita pepo және бөтелкелік қымыз сияқты лақтарды өсіргеніне дәлел бар, олар желілерді жасауға және су құюға пайдаланылған. Молюска қабықтары мен ағаш соққылау және ұрып-соғу құралдарын жасау үшін қолданылды. Молюска қабықтары мен акула тістері сырғыту, кесу, ою және гравировкалау үшін пайдаланылды. Калусалар пальма талшығынан ау тоқыды. Арқанды сабиз пальмасының жапырақтарынан, пальма сабақтарынан, испан шөптерінен, жалған сизальдан (Agave decipiens) және кипарис пен самырсын ағаштарының қабығынан да жасады. Калусалар ағаш пен арқаннан балық тұзақтарын, бөгеттерді және балық қораларын да жасады.

Тұрғын үй

Калуса тайпасы екі қабатты, үлкен, ортақ үйлерде тұрған. Педро Менендес де Авилес 1566 жылы астанаға келгенде, басшының үйі 2000 адамды тығырықсыз сыйдыра алатынын айтқан, бұл оның кеңес үйі ретінде де қызмет еткенін көрсетеді. Басшы Менендесті өз үйінде ресми түрде қабылдағанда, ол 500 бас адаммен қоршалған биік орындықта отырды, ал оның әйелі 500 әйелмен қоршалған тағы бір биік орындықта отырды. Басшының үйінде екі үлкен терезе болғаны айтылған, бұл оның қабырғалары болғанын көрсетеді. 1697 жылы басшының үйінде болған бес монах шатырдан жаңбыр, күн және ылғал кіргеніне шағымданды. Басшының үйі, және мүмкін Калос ауылындағы басқа да үйлер, топырақ үйінділерінің үстіне салынған. 1697 жылғы есепте испандықтар Калузаның астанасы Калоста 16 үй бар екенін және онда 1000 адам тұрғанын жазған.

Киім және жеке сәндеу

Калуса тайпасы аз киім киген. Ерлер бұғы терісінен жасалған шалбар киген. Испандықтар Калуса әйелдерінің киімін аз сипаттаған. Сол кезде Флориданың көптеген жергілікті әйелдері испан мүгінен тігілген юбка киетін. Калусалар денелерін үнемі бояған, бірақ татуировка жасалмаған. Ерлер ұзын шаш тартқан. Миссионерлер Калуса еркегінің христиан дініне (еуропалық стильде) өткен кезде шашын қырқу – үлкен құрбандық екенін түсінген. Калуса тайпасында зергерлік бұйымдар мен әшекейлер туралы мәлімет аз. 1566 жылы Менендес де Авилес келген кезде басшының әйелінің мойнында інжу-маржан, қымбат тастар мен алтын мұқабалар болған. Басшының ұлы маңдайына алтын әшекей, аяқтарына білезік таққан. Салтанаттық немесе көркем маскалар табылған, оларды алғашқы кезде Калусамен кездескен испандықтар сипаттаған. Кейбір маскаларда тартылатын жіптер мен білдектер арқылы қозғалатын бөліктері болған, сондықтан киген адам масканың сыртын өзгерте алатын.

Нанымдар

Калуза тайпасы әлемді үш табиғаттан тыс күш басқарады деп сенді, адамдардың үш жаны бар екенін, ал жандар өлген соң жануарларға көшіп өтеді деп ойлады. Ең қуаттысы физикалық әлемді биледі, екінші қуаттысы адамдардың үкіметтерін басқарды, ал үшіншісі соғыстарда көмектесіп, қай жақ жеңіске жететінін шешті. Калузалар үш жанды – адамның көзінің қарашығы, көлеңкесі және суреті деп санайтын. Көз қарашығындағы жан денемен бірге өлгеннен кейін де қалады, ал калузалар сол жанмен қабір басында кеңесетін. Қалған екі жан денеден өлген соң шығып, жануарға кіреді. Егер калуза мұндай жануарды өлтірсе, жаны нашаррақ жануарға көшіп, ақырында жоғалып кетеді. Калузаның рәсімдеріне дін қызметкерлерінің шерулері мен әнші әйелдер кіретін. Дін қызметкерлері оюлы бетперделер тағатын, олар кейде ғибадатхана қабырғаларына ілінетін. Калузаның ертедегі жазбаларын жасаған Эрнандо де Эскаланте Фонтанеда «басында мүйіздері бар, шайтанға ұқсас сиқыршыларды» сипаттады, олар төрт ай бойы қалада жануарлардың дауысымен айқайлап жүгіріпті. Калузалар испандықтардың оларды католик дініне көндіру әрекеттеріне қарамастан, өз сенімдеріне берік болды. «Төрелер» өздерінің билігі мен мәртебесі сенім жүйесімен тығыз байланысқандықтан, олар құдайлар мен адамдар арасында делдалдық қызмет атқарғандықтан, дін өзгертуге қарсылық көрсетті. Дін ауысса, олардың билік пен заңдылық көзі жойылар еді. Калузалар испандықтар мен олардың миссионерлерінің физикалық жаулап алуына және рухани өзгертуіне шамамен 200 жыл бойы қарсы тұрды. Аурудан қырылғаннан кейін, тайпа 18 ғасырдың басында крик және ямаси шабуылдарынан құрылды. Дәлелдер көрсетіп тұрғандай, калуза тайпасы қайтыс болғандарын үйінділерге жерлейтін. Дене өлгеннен кейін табиғи түрде шіруі үшін мәйітханаға қойылған немесе кейбір жағдайларда, ұзын тырнақты емші сүйектен етті сыпырып тастаған. Содан кейін сүйектер жиналып, себетке салынып, үйіндіге жерленген. Бұл үйінділер жерлеу және діни рәсімдер үшін пайдаланылды, себебі калузалар «Қасиетті күндері» олардың үстіне жиналып, хош иісті өсімдіктер мен бал шашатын.

Еуропалық байланыс

Калуса мен еуропалықтардың арасындағы алғашқы тіркелген байланыс 1513 жылы Хуан Понсе де Леон Флориданың батыс жағалауына мамыр айында, мүмкін Калусахатчи өзенінің сағасында, сәуір айында Флориданы бұрын ашқаннан кейін қонған кезде болды. Калуса испандықтарды осы қонудан бұрын білген, өйткені олар Кубаны испандықтардың бағындыруынан шыққан үндістердің босқындарын қабылдады. Испандықтар кемелерінің біреуін жөндеп, Калуса олармен сауда жасауға ұсыныс білдірді. Он күннен кейін испан тілінде сөйлейтін адам Понсе де Леонның кемелеріне келіп, Калуса басшысының келуін күтуді өтінді. Көп ұзамай 20 каноэ испандарға шабуыл жасады, оларды Калусадан қуды. Келесі күні "қалқанмен" жабдықталған 80 каноэ испандық кемелерге шабуыл жасады, бірақ шайқас шешілмеді. Испандықтар кетіп, Пуэрто-Рикоға оралды. 1517 жылы Франсиско Эрнандес де Кордова Юкатаннан оралған кезде Флориданың оңтүстік-батысына қоныс аударды. Оған да Калуса шабуыл жасады. 1521 жылы Понсе де Леон Флориданың оңтүстік-батысына колония құру үшін оралды, бірақ Калуса испандарды қуды, Понсе де Леонды жараланып өлтірді. 1528 жылғы Панфило де Нарваез экспедициясы мен 1539 жылғы Эрнандо де Сото экспедициясы Калуса иелігінің солтүстігіндегі Тампа шығанағының маңында жерге қонды. Доминикан миссионерлері 1549 жылы Калуса жеріне жеткен, бірақ рудың жауынгерлігінен кейін кері қайтты. 1540 және 1550 жылдары Калусаға испандық кемелердің апаттарынан аман қалғандар мен құтқарылған заттар жетті. Калуса туралы ең толық мәлімет аман қалғандардың бірі Эрнандо де Эскаланте Фонтанеданың естеліктерінен алынған. Фонтанеда шамамен 1550 жылы, он үш жасында Флориданың шығыс жағалауында, мүмкін Флорида-Кейс аралдарында кеме апатына ұшырады. Кеме апатынан көптеген адамдар аман қалса да, тек Фонтанеда ғана олар қоныстанған рудың құтқарылуымен аман қалды. Жауынгерлер барлық ересек ер адамдарды өлтірді. Фонтанеда келесі он жеті жыл бойы Оңтүстік Флоридадағы әртүрлі тайпалармен бірге өмір сүрді, содан кейін Менендес де Авилес экспедициясы оны табады. 1566 жылы Педро Менендес де Авилес, Сент-Августин қаласын құрған, Калусамен байланыс орнатты. Ол олардың басшысы Калуаспен, яғни Карлоспен татуласып, біраз уақыт бойы жанжалға түсіп жүрді. Менендес Карлостың әпкесімен үйленді, ол шомылдырылып, Доня Антония деген ат алды. Менендес Калуса астанасында сарбаздар гарнизонын және иезуиттердің миссиясын, Сан-Антон-де-Карлос қаласын қалдырды. Жауыздықтар басталды, испандық сарбаздар 1569 жылы қамал мен миссияны тастап кетуден бұрын Карлосты, оның орнын басатын Фелипе мен бірнеше "асыл" адамдарды өлтірді. Авилес оқиғасынан кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы испандар мен Калуса арасында байланыс азайды. 1614 жылы аймаққа қайта келген испандықтар Калусаға Тампа шығанағы маңындағы Калуса мен испандық одақтас тайпалар арасындағы соғыс аясында шабуыл жасады. 1680 жылы Калусада тұтқындалғандарды құтқару үшін іспандық экспедиция кері қайтуға мәжбүр болды, өйткені көршілес тайпалар Калусаның кек алуынан қорқып, испандықтарға жол көрсетуден бас тартты. 1697 жылы францискан миссионерлері Калусаға миссия ашты, бірақ бірнеше айдан кейін кетіп қалды. 1702 жылы Испания мен Англия арасындағы соғыс басталғаннан кейін Каролина провинциясымен одақтасқан Учизе Крик және Ямаси үндістерінің құл сатуға жасаған шабуылдары Флорида түбегінің оңтүстігіне дейін жетті. Каролиналық отаршылар криктер мен йемасилерге қару-жарақ берді, бірақ еуропалықтардан оқшауланған Калусаларда қару-жарақ болмады. Еуропалықтардың Америкаға келгенінен кейін тараған жаңа жұқпалы аурулар мен құл сатудан зардап шеккен Калуса аман қалғандары оңтүстікке және шығысқа қарай шегінді. 1711 жылы испандықтар 270 үндіні, соның ішінде көптеген Калусаларды Флорида кілстерінен Кубаға көшіруге көмектесті (онда көп ұзамай 200-ге жуық адам қайтыс болды). Олар 1700 адамды қалдырды. Испандықтар 1743 жылы Бискейн шығанағында бірнеше тайпалардан аман қалғандарға көмектесу үшін миссия құрды, оның ішінде Калуса, олар сол жерде және Флорида кілстерінде жиналды. Миссия бірнеше айдан кейін жабылды. Испания Флориданы 1763 жылы Ұлыбритания Корольдігіне бергеннен кейін, Оңтүстік Флориданың қалған тайпаларын испандықтар Кубаға көшірді, бұл аймақтан оларды алып тастауды аяқтады. Кейбір Калуса адамдары қалған болуы мүмкін және Семинол тайпасына сіңген, бірақ бұл туралы ешқандай құжат жоқ. Кубалық балықшылар лагерлері (ранчолар) Флориданың оңтүстік-батыс жағалауында 18 ғасырдан бастап 19 ғасырдың ортасына дейін жұмыс істеді. Балықшылар лагерлерінде жұмыс істеген испандық үндістердің (көбінесе испандық-үндістердің аралас тегінен) кейбіреулері Калусадан тараған болуы мүмкін.